.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Мусоҳиба

Мусоҳибаи Шарифи Ҳамдампур бо судяе, ки фаъолияти ҲНИТ-ро манъ намуд

Қарори Суди Олии ҶТ дар бораи манъ кардани фаъолияти ҲНИТ ва ҳамчун ташкилоти террористӣ -экстремистӣ шинохтани он боиси ҳамоиши ҷонибдорони ин ҳизб дар шаҳрҳои Берлин ва Варшаваи Лаҳистон гардид. Дар ин ҳамоишҳо қонунӣ будани ин қарор зери шубҳа гузошта мешавад. Оё Суди Олии ҶТ барои чунин қарор баровардан асоси ҳуқуқӣ дошт ва ё ин амал дар доираи як иқдоми сиёсӣ сурат гирифт? Барои дарёфти посух ба ин савол ҳафтаномаи «Тоҷикистон» бо як номаи расмӣ ба Суди Олии ҶТ муроҷиат намуд. Азизов Шамс Одинаевич, судяи Суди Олӣ, ки ҳалномаи судиро дар бораи ташкилоти террористӣ-экстремистӣ шинохтани ҲНИТ қабул кардааст, омодагӣ зоҳир намуд, ки ба саволҳои шореҳи «Тоҷикистон» посух гӯяд.

- Муҳтарам Шамс Одинаевич, тибқи қарори Суди Олӣ ҲНИТ ташкилоти террористӣ-экстремистӣ эълон гардид. Баъд аз гузашти вақт аъзо ва ҳаводорони ин ҳизб қонунӣ будани ин қарорро зери шубҳа гузоштанд ва ҳоло созмонҳои байналхалқиро мехоҳанд ба ин хулосаи худ мутмаин созанд. Шояд онҳо барои чунин хулоса баровардан асос доранд ва дар бастани фаъолияти ин ҳизб шитобкорӣ роҳ ёфт?

- Дар ин кор ҳеҷ шитобкорие роҳ наёфтааст. Вобаста ба ҳар масъалаи мавриди баҳс назарҳо гуногун мешаванд, аммо вақте сухан дар бораи тасмимҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ меравад, на ҳар кас ба онҳо баҳои дуруст дода метавонад. Хусусан, дар мавриде, ки таҳлилу баҳогузорӣ хусусияти сиёсӣ, манфиатҷӯёна ва иғвоангезона пайдо мекунад. Исботашро дар баромаду суханрониҳои пайвастае, ки аз минбарҳои гуногун садо медиҳанд, мебинему мешунавем. Ин афкору андешаҳо саропо аз шиору даъватҳои моҷароҷӯёна иборат буда, мақсади асосиашон таҳрифи воқеият мебошад. Даъвоҳо пуч, холӣ аз санаду далелҳо, ягон асоси ҳуқуқӣ надоранд. Ҳол он ки сари баррасии чунин мавзӯъҳо бояд танҳо ба ҷанбаҳои ҳуқуқии масъала такя карда шавад. Дар асоси моддаи 8-уми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва ҳизбҳои сиёсӣ дар доираи Конститутсия ва қонунҳо таъсис меёбанд ва амал мекунанд. Таъсис ва фаъолияти иттиҳодияҳои ҷамъиятӣ ва ҳизбҳои сиёсие, ки нажодпарастӣ, миллатгароӣ, хусумат, бадбинии иҷтимоӣ ва мазҳабиро тарғиб мекунанд ва ё барои бо роҳи зӯрӣ сарнагун кардани сохтори конститутсионӣ ва ташкили гурӯҳҳои мусаллаҳ даъват менамоянд, манъ аст.

ҲНИТ 4-уми декабри соли 1991 дар хориҷи мамлакат таъсис ёфт ва дар ҷумҳурӣ фаъолияташро оғоз кард. Яъне, дар ҳамон давра, гурӯҳе бо истифода аз ҳуқуқҳои конститутсионии хеш муттаҳид шуданд ва ҳизби сиёсӣ ташкил намуданд. Аммо раванди минбаъдаи иқдомоти сиёсии онҳо, дақиқтараш кирдору рафтори роҳбаронашон нишон дод, ки нияташон холисона, пок нест. Баррасии парванда собит сохт, ки онҳо бозичаи дасти дигаронанд ва аз берун идора мешаванд. Фаъолияти ҳизбии худро дар асоси дастуру супоришҳои бегонагон роҳандозӣ мекунанд.

Новобаста ба ин, дар ҳошияи имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон, тибқи қарори Раёсати Суди Олӣ аз 12 августи соли 1999 фаъолияти ҲНИТ дар ҷумҳурӣ аз нав иҷозат дода шуд ва 28 сентябри соли 1999 дар Вазорати адлия ба қайд гирифта шуд. Ҳизб мебоист тибқи оинномааш-ҳифзи истиқлолияти сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангии Тоҷикистон, якпорчагӣ ва тамомияти арзии ҷумҳурӣ, таъмини ваҳдати миллӣ ва ҳамзистии бародаронаи халқҳои Тоҷикистон амал мекард.

- Магар ҲНИТ дар доираи оинномааш фаъолият надошт?

- Албатта не. Сабаби асосии аз ҷониби Суди Олӣ бастани фаъолияти ҲНИТ низ дар ҳамин буд.

- Агар ин воқеият дорад, метавонед чанд далел пеш оред?

- Далелҳо зиёданд, ҳамаи онҳо дар парвандаҳои ҷиноӣ нисбати амалҳои террористию эктремистии аъзои ҲНИТ оварда шудаанд. Танҳо дар 5 соли охир 45 нафар аъзои ҲНИТ ҷиноятҳои гуногуни вазнин ва махсусан вазнин содир намуда, нисбат ба кирдорҳои ғайриқонуниашон қарорҳои ниҳоии судӣ қабул карда шуданд. 17 нафари онҳо бинобар даст доштан дар ҷиноятҳои дорои хусусияти экстремистӣ ва террористӣ, аз қабили ташкили иттиҳодияҳои ҷиноятӣ, иштирок дар иттиҳоди экстремистӣ, даъватҳои оммавӣ барои бо роҳи зӯроварӣ тағйир додани сохти конститутсионӣ ба ҷавобгарии ҷиноятӣ кашида шуданд.

Дар рафти тафтиши парвандаи ҷиноятӣ оид ба куштори 25 нафар хизматчии ҳарбии Вазорати мудофиаи ҶТ дар водии Рашт (соли 2010) аз ҷониби аъзои Иттиҳоди террористии “Ҷамъияти Ансоруллоҳ” таҳти роҳбарии Давлатов Аловуддин бо тахаллуси “Алии Бедакӣ” ва Раҳимов Абдулло бо тахаллуси “Мулло Абдулло” муайян гардид, ки раиси бахши ҲНИТ дар ноҳияи Рашт Давлатов Ҳусниддин шахсан ба иттиҳоди террористӣ шомил гардида, ҳангоми дастрас намудани моддаҳои кимиёвӣ барои гурӯҳи мазкур, баҳри омода сохтани воситаҳои тарканда, дастгир шудааст. Бо ҳукми Суди шаҳри Душанбе ӯ аз 21 январи соли 2011 барои иштирок дар иттиҳоди ҷиноятӣ гунаҳкор дониста шуда, ба ҷазои маҳрум сохтан аз озодӣ ба муҳлати 11 солу 6 моҳ маҳкум гардид.

Бо далелҳои раднопазир исбот гардид, ки Давлатов Аловуддин фаъолтарин созмондиҳандаи ташкилоти террористӣ ва экстремистӣ дар водии Рашт буда, зери роҳбарии мулло Абдулло чандин амали дастҷамъонаи террористиро ба муқобили сохторҳои низомӣ ва кормандони ҳифзи ҳуқуқ анҷом додааст. Аъмоли ӯ ва ҳаммаслаконаш бо азназаргузаронии ҷои ҳодиса, далелҳои шайъӣ, нишондодҳои ҷабрдидагон ва хулосаҳои ташхисҳои судӣ тасдиқи худро ёфт.

Раиси бахши ҲНИТ дар шаҳри Хоруғ Карамхудоев Шерик Елчибекович ба иттиҳоди муташаккили ҷиноятӣ шомил шуда, моҳи июли соли 2012 дар бетартибиҳои оммавӣ, ки дар шаҳри Хоруғ ва ноҳияҳои атрофи он сурат гирифт, бо истифодаи силоҳи оташфишон - автомати тамғаи “Калашников” ва норинҷак ба намояндагони ҳокимият муқобилияти мусаллаҳона нишон дод. Номбурда барои содир намудани амалҳои ғайриқонуниаш, яъне ташкил ва иштирок дар бетартибиҳои оммавӣ, иштирок дар иттиҳоди ҷиноятӣ, ғайриқонунӣ нигоҳ доштани яроқи оташфишон ва истифодаи зӯроварии ба ҳаёт хавфнок нисбат ба намояндагони ҳокимият ба ҷавобгарии ҷиноятӣ кашида шуда, бо ҳукми Суди Олӣ аз 10 майи соли 2013 ба муҳлати 18 сол аз озодӣ маҳрум карда шуд.

Роҳбари шуъбаи вилоятии ҲНИТ дар ВМКБ Маҳмадризоев Сабзалӣ бошад, 24 июли соли 2012 ҳангоми ҳуҷуми мусаллаҳона ба кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ безарар гардонида шуда, автомати тамғаи “Калашников” ва таппончаи тамғаи “Макаров”-и ба ӯ тааллуқдошта мусодира шуданд. Иштироки фаъолонаи С. Мамадризоев дар амлаҳои террористӣ ҳамчунон бо нишондоди шоҳидон, наворҳои видеоӣ ва дигар далелҳои эътимоднок дар парвандаи ҷиноӣ тасдиқи худро ёфтаанд.

Аъзои фаъоли ҲНИТ дар шаҳри Исфара Шарипов Мукаррамхӯҷа, Шарипов Муссаямхӯҷа ва Турсунов Абдумубин моҳи январи соли 2008 аъзои Ташкилоти террористии “Ҳизби исломии Туркистон” Қаюмов Абдуфаттоҳ ва Бобоев Абдухолиқро, ки барои содир намудани куштори афсари милитсия ва дигар ҷиноятҳои махсусан вазнин дар кофтукови мақомоти ҳифзи ҳуқуқ қарор доштанд, дар манзили истиқоматии худ пинҳон карда, худашон низ ба ин иттиҳоди ҷиноятӣ шомил шуда буданд. 6 ноябри соли 2009 Шариповҳо ва А. Турсунов дастгир гардида, бо ҳукми Суди вилояти Суғд барои содир кардани амалҳои ҷиноятиашон маҳкум карда шуданд.

11-уми августи соли 2015 даҳ нафар сокини шаҳри Норак дар кӯпруки деҳаи Чашма-1-и ш.Норак парчами ташкилоти террористию экстремистии "Давлати исломӣ"-ро овехтанд. Тафтишот муайян намуд, ки аз ин гурӯҳ 5 нафарашон, яъне Саидов Д. Фозилов Д. Пиров Қ. Хоҷамуродов Т. ва Ҷ. Абдуллоев аъзои ҲНИТ буда, ин амалҳоро барои барангехтани кинаю адовати сиёсӣ ва динӣ, халалдор сохтани амнияти ҷамъиятӣ ва тарсонидани аҳолӣ содир кардаанд. Дар ин амалҳои ғайриқонунӣ Манонов Қурбон роҳбари ҲНИТ дар шаҳри Норак алоқаи бевосита дошт. Номбурдагон бо ҳукми Суди вилояти Хатлон гунаҳкор дониста шуда, ба муҳлатҳои гуногун аз озодӣ маҳрум карда шуданд.

- Шумо ҷиноят ва ҷинояткоронеро зикр намудед, ки фаъолияти онҳо метавонад ба ҲНИТ иртиботе надошта бошад.

- Рафти баррасии парванда собит намуд, ки аз ин роҳбарияти ҲНИТ на танҳо огоҳ буд, балки онро раҳномоӣ мекард. Агар чунин нест, пас чаро амали онҳоро маҳкум накард? Ман метавонам аз ин бештарро гӯям.

- Аз ҷониби Муҳиддин Кабирӣ, дигар аъзои Раёсати Олии ҲНИТ дар ҳамдастӣ бо собиқ муовини вазири мудофиаи Ҷумҳурии Тоҷикистон Назарзода Абдуҳалим Мирзо аз ҳисоби собиқ размандагони Иттиҳоди нерӯҳои мухолифин ва ҷавонони фиребхӯрда зиёда аз 20 гурӯҳи ҷиноӣ, ки ҳар кадомаш иборат аз 15-30 нафар буданд, таъсис дода шуд. Ин гурӯҳҳо тибқи нақшаи тарҳрезишуда вазифадор гардида буданд, ки ба иншооти махсусан муҳими давлатӣ ҳуҷуми мусаллаҳона намуда, фаъолияти онҳоро зери итоати худ қарор диҳанд.Ҳангоми баррасии ин парвандаи ҷиноӣ нақшаҳои тарҳрезишудаи ҳуҷуми ин гурӯҳҳои ҷинояткор ба иншоотҳои махсусан муҳими давлатӣ, аз утоқҳои кории муовинони раиси ҲНИТ Ҳисайнов Умаралӣ Фатоҳович ва Ҳаитов Маҳмадалӣ Раҳмонович, воқеъ дар суроғаи шаҳри Душанбе, кӯчаи Борбад 1 дарёфт шуданд.Тибқи нақшаи мазкур, бояд як гурӯҳи 40 - нафараи мусаллаҳ аз ду тарафи бинои Қасри миллат, як гурӯҳи 25 - нафара ба бинои Дастгоҳи иҷроияи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, як гурӯҳи 30 - нафара аз се тарафи бинои Вазорати корҳои дохилӣ, як гурӯҳи 25 - нафара аз се тарафи бинои Кумитаи давлатии амнияти миллӣ, як гурӯҳи 40 - нафара ба Фурудгоҳи шаҳри Душанбе ва дигар гурӯҳҳои ҷиноятӣ ба биноҳои Вазорати мудофиа, Раёсати мубориза зидди ҷиноятҳои муташакили ВКД ҶТ, Кумитаи телевизион ва радио, Шабакаи якуми телевизиони Тоҷикистон, ТВ “Баҳористон”, Раёсат ва шуъбаҳои ВКД дар ноҳияҳои шаҳри Душанбе ва шуъбаи корҳои дохилии шаҳри Ваҳдат ҳуҷуми мусаллаҳона анҷом медоданд. Ин магар наметавонад асос барои бастани фаъолияти ҲНИТ гардад?

- Кабирӣ зимни суханрониаш дар нишаст дар Варшава сабти садоеро пахш кард, ки ба собиқ ҷонишини раиси Кумитаи давлатии амнияти миллӣ Абдулазиз Ҷалов тааллуқ дошт. Айнан хабари сомонаи “Payom net”- ро, ки тааллуқ ба ҳизби мамнуъ-ҲНИТ дорад, меорам: “Дар ин сабт, ки байни Абдуқаҳҳори Давлат, узви Раёсати олии ҲНИТ ва Абдулазиз Ҷалов сурат гирифтааст, Абдуқаҳҳори Давлат аз муовини раиси КДАМ мепурсад, оё ӯ ба ин ки ҲНИТ дар кудато (табадуллот ред.) даст дорад бовар мекунад? Муовини Ятимов дар ҷавоб мегӯяд, ки ӯ чун як шаҳрванд посух мегӯяд, ки ҲНИТ дар “кудато” даст надорад”.

- Ин суханро як шахси одӣ не, соҳибмансаби рутбаи баланд мегӯяд. Шояд мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар овардани далелҳо ба сохтакорие роҳ доданд?

- Аз як ҷониб нишондоди Ҷалов наметавонад асос барои баровардани ҳукми суд гардад. Вале чун наҳзатиҳо ба ин сабт таваҷҷуҳи ҳамаро ҷалб кардан мехоҳанд, мехостам ба он каме равшанӣ андозам. Бубинед, ки онҳо ҳатто муҳтавои сабтро низ таҳриф намуда мехоҳанд ба хостаҳои худ мувофиқ гардонанд. А. Ҷалов дар ҳеҷ куҷо нагуфтааст, ки “ҲНИТ дар “кудато” даст надорад”. Балки дар посух ба саволи Абдуқаҳҳори Давлат айнан чунин ҷавоб медиҳад: “ҳамчун муовини Раиси КДАМ ҶТ наметавонам посух гӯям, ман ҳоло баробари шумо шаҳрвандам ва ҳамчун шаҳрванд мегӯям, ки “намедонам”” (https://www.youtube.com/watch?v=2NZE_NwGulU). Байни “намедонам” ва “ҲНИТ дар табаддулот даст надорад” тафовут аз замин то осмон аст. Ҳарчанд худи А.Ҷалов низ, ҳамчун собиқ корманди мақомоти амният ва собиқ муовини Раиси Кумитаи давлатии амнияти миллии ҶТ ҳуқуқи додани чунин ҷавобро надошт. Ҷалов худаш дар мурофиаи судӣ иштирок намуда буд ва ҳалномаи судӣ баъди аз кор рафтани ӯ, пас аз чанд моҳ, қабул шуда буд. Илова бар ин, худи ӯ аз ҷониби Назарзода А. гаравгон гирифта шуда буд. Пас чи гуна ӯ “намедонистааст”. Ба чунин ҳодисаҳо аз ҳама ҷиҳат: сиёсӣ, илмӣ, ҳуқуқӣ ва ғайра танҳо қонун баҳо медиҳад. Дар хулосаҳои судя ҳатто санаду нишондоди раиси Кумитаи давлатии амнияти миллӣ наметавонад ягон нақше дошта бошад. Такяи мо дар додани баҳои ҳуқуқӣ танҳо ба далелҳост. Қонунгузори дақиқан муайян кардааст, ки “Далелҳо оид ба парвандаи ҷиноятӣ маълумоти воқеие ба шумор мераванд, ки дар асоси онҳо суд, прокурор, муфаттиш, таҳқиқбаранда бо тартиби муайяннамудаи КМҶ ҶТ мавҷуд будан ё набудани кирдори барои ҷамъият хавфнок, исбот гардидан ё нагардидани ҳолатро оид ба парвандаи ҷиноятӣ ва ҳолати дигари барои ҳалли дурусти парванда аҳамиятдоштаро муқаррар мекунанд (моддаи 72 КМҶ ҶТ)». Мана чист далел? Боз чӣ гуна далелу исбот лозим.

Асосҳо барои шинохтани ҲНИТ ҳамчун ташкилоти террористӣ-экстремистӣ бешуморанд. Такрор ба такрор “Шумо далел надоред”- гуфтани Кабирӣ ҳарфҳоест, ки дар мағзаш дигарон ҷой кардаанд. Ба ӯ ва пуштибонони хориҷиаш боз чӣ далел лозим аст? Мисоли мустақими дигаре меорам: дар рафти тафтиши пешакии парвандаи ҷиноятӣ доир ба ҳодисаҳои 4-уми сентябри соли 2015, тавассути сабтҳои аудио-видеоӣ ва нишондодҳои шоҳидон исбот карда шуд, ки 1-уми сентябри соли 2015 писари Кабирӣ Тиллозода Руҳулло Муҳиддин, ронандаи Кабирӣ Сайфов Ҳикматулло Тешаевич шавҳари хоҳари ҳамсари М.Кабириро ба хонаи худашон, воқеъ дар суроғаи шаҳри Душанбе, кӯчаи Хайрулло Мирзоев, гузаргоҳи 3-юм, хонаи 69 даъват намуда, супориши падарашро мерасонад, ки ба бинои ҶСП “Бинокорсервис” (ширкати худи М.Кабирӣ) рафта, ба шаҳрвандон Нарзуллоев Ҷамшед Исматуллоевич, зодаи ноҳияи Файзобод, писари аммаи М.Кабирӣ, директори ҶСП “Бинокорсервис” ва Раҳматуллоев Маҳмадалӣ Тешаевич, бародари ҳамсари М.Кабирӣ, сардори шуъбаи кадрҳои ширкати номбурда расонад, тамоми маблағҳои дар ихтиёрашон қарордоштаро ҷамъоварӣ намоянд. 2-юми сентябри соли 2015, худи Р.М. Тиллозода бо ҳамроҳии Сайфов Ҳ.Т. ба ҶСП “Бинокорсервис” меравад. Маблағи 400 ҳазор доллари ИМА ва 200 ҳазор сомониро аз Ҷ.И. Нарзуллоев ва М.Т. Раҳматуллоев гирифта, дар шоҳидии се нафар сейфи ба худаш тааллуқдоштаро кушода, маблағи 1 миллиону 180 ҳазор сомониро аз он ҷо берун меорад. Сипас, ба Назарзода А.М. занг зада мегӯяд, ки тибқи дастури падараш маблағи баробар ба 1 миллиону 200 ҳазор доллари ИМА-ро ҷамъоварӣ намудааст ва бояд ба ӯ диҳад. Баъди гуфтугӯи телефонӣ, Р.М. Тиллозода ва Ҳ.Т. Сайфов бо автомашинаи тамғаи “Тойота Королла”, рақами давлатиаш 7288 СА01, маблағи зикршударо ба хонаи А.М. Назарзода бурда, ба ӯ медиҳанд.

Маҳз баъди гирифтани маблағи мазкур, шаби 3 ба 4-уми сентябри соли 2015 дастаи ҷинояткори А.М. Назарзода тибқи нақшаи ҷиноятии таҳияшуда, даст ба содир намудани ҷиноятҳои вазнин ва махсусан вазнин, кӯшиши табаддулоти давлатӣ заданд.

Акнун худатон қазоват кунед. Магар аз ин далели муътамадтар пайдо кардан мумкин аст? Барои давлатҳое, ки ҷон канда ҲНИТ-ро ҷонибдорӣ мекунанд, боз кадом далелҳо лозиманд? Хусусан, барои кишваре мисли Ҷумҳурии Исломии Эрон ва хадамоти махсуси он, ки дастдориашон дар ташкилу анчом додани чандин амалҳои террористӣ аз ҷониби ҲНИТ тасдиқи қонунии худро ёфт.

А.М. Назарзода бо гурӯҳи ҳаммаслакони ҷиноятии худ, ба бинои маъмурии Вазорати мудофиа ва қисми ҳарбии №17651 ғайриқонунӣ ворид шуда, аз иншоотҳои зикршуда силоҳҳои оташфишон, сару либоси ҳарбӣ ва лавозимотҳои ҷангиро барои мусаллаҳ гардонидани аъзои иттиҳодияи ҷиноятӣ тасарруф намуданд. Муовини вазири мудофиа ва командири қисми ҳарбии № 08050-и вазоратро гаравгон гирифтанд. Зиёда аз 150 нафар аъзоёни иттиҳодияи ҷиноятиро дар маҳаллаи собиқ “Хлебзавод” бо силоҳҳои оташфишони автомати тамғаи АК, пулемёт, гранатомёт, автомати тамғаи СВД ва дигар лавозимоти ҷангӣ мусаллаҳ гардониданд.Ҳамзамон, ғайриқонунӣ ба қисмҳои ҳарбии 08050 ва 17651-и Вазорати мудофиа ворид гашта, бо роҳи зӯроварӣ 180 адад силоҳи оташфишони АК, 9 адад гранатомёт, 5 адад СВД ва 8 адад силоҳи оташфишони РПК-ро гирифтанд.

Баъдан, аъзои иттиҳодияи ҷиноятӣ ба кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқи кишвар, ки ба иҷрои вазифаҳои хизматии худ, таъмини амнияти давлат ва шаҳрвандон машғул буданд, дар ҳудуди шаҳри Душанбе, ноҳияи Рӯдакӣ ва шаҳри Ваҳдат ҳуҷуми мусаллаҳонаро амалӣ намуданд. Дар натиҷа, кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ Д.Х. Саъдуллоев, Р.Х. Орипов, Д.Г. Буриев, А. Ҷобиров, И. Пиров, Н.А. Каримов, Ш.М. Шарипов, Д.Г. Ёров, М.Ш. Ҳасанов ва М.С. Саидов (10 нафар) ба ҳалокат расида, 7 нафари дигар ҷароҳатҳои вазнини ҷисмонӣ бардоштанд.

Дар маҷмӯъ, дар ин амалиёте, ки аз ҷониби назарзода сурат гирифт, қариб 50 нафар нобуд гашт. Ин ҷо ҳама талафоти ҷонӣ, фарзандони мардуми тоҷик ҳастанд.

- Шумо парвандаҳои ҷиноиро зикр кардед, ки замина барои парвандаи шаҳрвандӣ - манъи фаъолияти ҲНИТ фароҳам оварданд. Ҳастанд далелҳои мушаххас, ки шаҳодат аз тасмими табаддулоти давлатӣ медиҳанд?

- Магар мисоли дар боло овардаам шаҳодат аз ин намедиҳад? Мисоли мустақими дигар меорам: ҳангоми кофтукови утоқҳои кории бинои марказии ҲНИТ зиёда аз 30 варақаи ҳизб, ки хусусияти даъвати оммавиро барои ба амал баровардани фаъолияти экстримистӣ ва террористӣ, табадуллоти давлатӣ доштанд, мусодира гашт. Матни яке аз онҳо чунин буд: “Сабур бошеду мунтазир! Он рӯз дур нест, ки офтоби наҳзати мо пардаи абри тирагуни зулмотро медараду шуълаҳои ҷонбахши Худододаш бар тани мардуми Тоҷикистон неруи тоза мебахшанд. Се-чор рӯзи дигар монд. Танҳо омода бошед. Ҳамин ки шурӯъ шуд, ба мо бипайвандед. Ин хунхоронро дар хуни худашон оғӯшта месозем. Ҳам низомӣ дорему ҳам мулкию ҳам сиёсатмадорҳо. Дунёи ислом моро пуштибонӣ мекунад. Иншооллоҳ пирӯзӣ бо мост...”.

Санадҳои дигаре, ки ҳокӣ аз амали ғайриқонунии ҲНИТ аст, зиёд мебошанд. Ҳатто мисоли одитарин хилофи қонун дар бораи танзим, ки нақши бузург дар ҳаёти иҷтимоии кишвари мо дорад, амал карда, дар масҷидҳо хӯрок додан, таблиғоти зидди давлатӣ бурдан. Вазорати адлия борҳо дар ин хусус ҲНИТ-ро огоҳ кардааст. Аммо чуни ҳадафҳо дигар буданд, эътибор намедоданд, худро нодида мегирифтанд, афкори ҷомиаро алайҳи давлат сафарбар менамуданд, кӯшиш ба харҷ медоданд, ки ваҳдати миллӣ, якпорчагӣ, соҳибихтиёрӣ ва амнияти ҷамъиятиро дар Тоҷикистон тавассути содир намудани амалҳои экстремистиву террористӣ барҳам зананд.

- Агар шумо чунин далелҳо доред, ҳамаи онҳо дар парвандаҳо сабт шуда бошанд, сабаб чист, ки қарори Суди Олӣ дар бораи ҳизби террористӣ – экстремистӣ шинохтани ҲНИТ аз ҷониби дигар кишварҳо ва созмонҳои байналхалқӣ эътироф нагардид?

- Чӣ хел эътироф нагардид? Баъд аз қабули ҳалномаи Суди Олӣ (29 сентябри соли 2015 ред. ), дар таърихи 29-уми январи соли 2016 Сохтори минтақавии зиддитеррористии Созмони ҳамкории Шанхай, дар мувофиқат бо Феҳристи ягонаи созмонҳои террористӣ, экстремистӣ ва ҷудоихоҳ, ки фаъолияташон дар қаламрави давлатҳои узви СҲШ манъ аст, ҲНИТ-ро таҳти рақами 79 ба рӯйхати ташкилотҳои террористӣ ворид намуд. Яъне, 8 кишвари бузурги ҷаҳон бо қаламрави умумии 3,4 млн. км2 ва беш аз 4,4 млрд. аҳолӣ, ташкилоти террористӣ будани ҲНИТ-ро эътироф карданд.

8-уми июни соли 2016 ҷаласаи Кумитаи котибони Шӯроҳои амнияти давлатҳои узви Созмони Аҳдномаи амнияти дастаҷамъӣ (СААД), ки таҳти раёсати Ҷумҳурии Арманистон дар шаҳри Ереван баргузор гардид, рӯйхати ташкилотҳоеро, ки дар кишварҳои узви СААД террористӣ ва экстремистӣ эътироф шудаанд, мувофиқа намуда, ҲНИТ-ро дар қатори чунин созмонҳои террористии байналмилалӣ, ба монанди «Ал-Қоида», «ДИИШ», «Ихвон-ул муслимин», «Ансоруллоҳ» ва ғайра, таҳти №65 ба он ворид намуд.

Ҳамчунин, Маркази зиддитеррористии Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ҲНИТ-ро ҳамчун ташкилоти террористӣ ва экстремистӣ ба махзани муштараки иттилоот дар самти мубориза бо ҷинояткории муташаккил дохил кард.

- Боз ҳам созмон ва кишварҳое ҳастанд, ки онро эътироф намекунанд.

- Аз лиҳози талаботи моддаи 1-и Декларатсия «Дар бораи андешидани чораҳо оид ба барҳам додани терроризми байналмилалӣ», ки бо Қатъномаи Ассамблеяи генералии СММ №49/60 аз 9-уми декабри соли 1994 қабул карда шудааст, моддаи 5-уми Конвенсияи Шӯрои Аврупо «Дар бораи пешгирии терроризм» аз 16 майи соли 2005, қонунҳои қариб ҳамаи кишварҳои Аврупо дар мубориза бар муқобили терроризм ва эктремизм ҳаракатҳо ва амали ҲНИТ мутобиқ ба он аст, ки ҳамчун ташкилоти террористӣ- экстремистӣ шинохта шавад. Аммо баъзе кишварҳо ва созмонҳо аз рӯи масали як бому ду ҳаво муносибат мекунанд. Ман сиёсатмадор нестам, вале як нуктаро мехоҳам зикр кунам: бозиҳои геополитикӣ, ҳимояи манфиатҳо аз ҷониби аксари ин кишварҳо муносибатҳои духӯраро ба миён овардааст. Агар чунин ҷинояте ҳамсони амалкардҳои наҳзатиҳо дар кишварҳои аврупоӣ содир гардад, ҳамоно бо вокуниши сахти мақомоти салоҳиятдор рӯ ба рӯ мегардад ва ҷазои сахттарин нисбат ба унсурҳои ҷинояткор татбиқ мешавад. Аммо тавре мебинем, дар доираи манфиатҳои худ ин кишварҳо ҳатто аз дастгирию пуштибонии омилони террористӣ рӯй намегардонанд. Маҳз муносиботи духӯра бо терроризм мардуми Афғонистон, Сурия, Ироқро бо мудҳиштарин бадбахтиҳо гирифтор кардааст. Дар ин ҷо бо тақдири халқҳо бозӣ мекунанд. Филми ҳуҷҷатии Вазорати корҳои дохилиро ба хотир оред. Дар он ҷо факту далелҳои раднопазир оид ба даст доштани хадамоти махсуси кишвари хориҷӣ дар амалҳои террористии аз тарафи аъзоёни ҲНИТ анҷомёфта намоиш дода шуданд. Лекин чун муносибатҳо тавре дар боло зикр шуд, дугона ҳастанд ва онҳо манфиатҳои худро аз муносибатҳои судманди муштарак болотар мегузоранд, ҳозир нестанд гуноҳи кардаашонро бипазиранд ва роҳҳои нави беҳбудии робитаҳоро ҷустуҷӯ кунанд. Айнан чунин ҳолатро мо дар ҳамоишҳое мебинем, ки бо иштироки ҲНИТ дар кишварҳои аврупоӣ баргузор мегарданд.

- Аслан нишасти онҳо ҷои нигаронӣ нест. Омаданду нишастанду гуфтанду рафтанд. Бюроҳои алоҳида низ ҳанӯз САҲА нестанд, онҳо танҳо минбар медиҳанд. Бигзор муроҷиаткунанда ҳатто муҳоҷири меҳнатӣ бошад. Минбар додан ҳанӯз маънии эътироф карданро надорад.

Мехостам дар як масъалаи дигар назаратонро фаҳмам. Шумо дар оғози суҳбат изҳор кардед, ки қарори Суди Олӣ бар манфиати давлат ва мардуми Тоҷикистон аст. Аммо ақидаи дигаре низ вуҷуд дорад. Мегӯянд, ки ҲНИТ бояд баста намешуд.

- Ин ҳаводорони ҲНИТ бояд бо парвандаҳои ҷиноӣ шинос шаванд. Онҳо бо думи мор бозӣ доранд, вале ҳанӯз заҳри неши морро начашидаанд. Инро ман ҳамчун судяе мегӯям, ки парвандаи ҲНИТ- ро баррасӣ кардааст. Будани ҲНИТ фоҷиа барои миллат ва давлати тоҷикон аст.

- Мегӯянд, ки шумо таҳти фишор чунин қарор баровардед.

- Магар далелҳое, ки ман дар боло зикр кардам шаҳодат аз қарори зери фишор медиҳанд? Бо ин далелҳо ва боз даҳҳо далели дигар ҲНИТ-ро агар сад бор ҳам бандед, кам аст.

- Бисёриҳо аз гуфтани ҳақиқат метарсанд, аммо шумо боҷуръатона сухан мегуед.

- Вақте ки далел ҳаст, куҷо ҷои тарс аст. Санаде, ки мо қабул кардем, ба ҳукми қонун даромад. Агар нодуруст аст, чаро эътироз намекунанд. Созмонҳои байналхалқӣ ҳам ба мо муроҷиат карданд, мо посух додем ва онҳо лаб ба хомӯшӣ бастанд.

- Шояд як камбудӣ он буд, ки мурофиа паси дарҳои баста сурат гирифт?

- Мурофиа озод, паси дарҳои боз сурат гирифт. Дар он беш аз 70 рӯзноманигор иштирок доштанд. Ҷои таассуф аст, ки на ҳама рӯзноманигорон воқеиятро объективона рӯи қалам оварданд. Имрӯз ҳам ин талошҳо ҷой доранд. Ҳама иқдомоти террористони наҳзатӣ ва пуштибононашон тавассути паҳн намудани иттилооти муғризона ва бардурӯғ ба ҷалб кардани таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонӣ ба худашон, паст задани нуфузи давлатдории миллии мо нигаронида шудааст.

Ҳар кӣ бо душмании халқ равон аст чу баҳр,

Зуд бошад, ки сари хеш чу гирдоб хӯрад.

Бознашр аз ҳафтаномаи «Тоҷикистон», №39 (1237), аз 27-уми сентябри соли 2017 

Хонданд 491

Суҳбати ихтисосӣ бо Давлат Усмон, яке аз собиқ раҳбарони Иттиҳоди неруҳои мухолифин, собиқ муовини сарвазир ва вазири иқтисоди Тоҷикистон дар робита ба 16-умин солгарди шаҳодати Аҳмадшоҳи Масъуд, Қаҳрамони миллии Афғонистон

Давлат Усмон ҳоло бознишаста ва ба таълифи китоби хотироташ машғул аст. Аз соли 1992 то 1996-и милодӣ - 4 сол дар қатори мухолифин ва муҳоҷирини тоҷик дар Афғонистон буд ва тамосҳои мустақим бо шаҳид Аҳмадшоҳи Масъуд, он замон вазири дифоъи Афғонистон дошт.

- Ҷаноби Давлат Усмон, вақте Масъуд ба як шахсияти маъруф табдил ёфта буд, Шумо шаҳрванди Иттиҳоди Шӯравии собиқ будед. Пирӯзиҳои ӯ бар Шӯравӣ Шуморо озурда мекард ё хуш?
- Мо он замон дар як ҳаракати сиёсии динӣ шомил будем. Масъудро як шахси мубориз тасаввур мекардем, ки дар муқобили як артиши бегона ва ба ҳимоят аз истиқлолияти кишвару озодии мардумаш муқовимат мекунад.
- Мулоқоти аввалини Шумо бо Масъуд кай итифоқ афтода буд?
- Вақте минҳайси муовини сарвазири Тоҷикистон дар Ҷиддаи Арабистони Саудӣ ҷиҳати ширкат дар созмони Конфронси кишварҳои исломӣ қарор доштам ва муяссар шуд, ки 2-юми декабри соли 1992 Тоҷикистон узви ин созмон гардад, дар ахбори расонаҳо ин хабар доғ шуда буд, ки ҷанг дар ҷануби Тоҷикистон шиддат гирифта, мардуми оддӣ аз он ҷо ба Афғонистон фирор мекунанд. Дар худи Саудӣ тасмим гирифтам, ки тариқи Эрону Покистон ба Афғонистон ва аз он ҷо ба Бадахшони Тоҷикистон биравам. Вақте Кобул омадам, аввал бо раисҷумҳури Афғонистон марҳум Устод Раббонӣ мулоқот кардам. Он кас маслиҳат доданд, ки шумо бояд инжинер Масъудро бубинед. Азбаски номашро нагирифт, ман фикр кардам, шояд ягон наздики раисҷумҳур аст, ки ба қазияи мо вобастааш кардааст. Тақрибан соати 10-и ҳамон шаб буд, ки маро ба виллаҳои Вазир Акбархон бурданд ва ягон соат пас марҳум Аҳмадшоҳи Масъуд омад. Аввалин бор он ҷо мулоқот кардем. Аввал ӯ аз ман хоҳиш кард, ки буҳронеро, ки он рӯзҳо дар Тоҷикистон ба вуҷуд омада буд, аз оғоз то охир барояш тавзеҳ кунам. Ман тақрибан 2 соат тамоми қазияро барояш шарҳ додам. Аввалин бор медидам, ки инсон чӣ қадар бодиққат гӯш мекунад. Тӯли ду соате, ки ман сухан кардам, Масъуд ягон бор маро манъ накард, ё гапамро набурид! Соат 3-и субҳ шуда буд. Баъд гуфт, ки суҳбатро ҳамин ҷо қатъ мекунем, давомашро фардо шаб соати 11 давом медиҳем. Хайрухуш карду рафт...
- Ҳадафи муроҷиати Шумо ба Масъуд чӣ буд? Аз ӯ чӣ мехостед?
- Мо ду масъала доштем, ки ҳалли онро аз Масъуд мехостем. Аввал, мехостем барои интиқоли муҳоҷиронамон аз сарҳад ба дохили Афғонистон кӯмак кунад. Ман ба Масъуд гуфтам, ки дар Имом Соҳиб тақрибан 45 ҳазор муҳоҷири мо бисёр дар вазъи вахим қарор доранд. Зимистон буд ва ба Омир Соҳиб гуфтам, аввалин кори мо бояд ҳамин бошад. Масъалаи дуюм, рафтан ба марзи Бадахшон ва аз он ҷо овардани раҳбарону шахсиятҳои бонуфузи оппозитсион буд. Масъуд ду чархбол доду як ҳавопаймои “Антонов - 26”. Ҳамин тавр, мо ба ҳамкорӣ шуруъ кардем.
- Ҳамчун як инсон ва раҳбар Масъудро чӣ гуна дарёфтед?
- Масъуд аз аввал як шахси қотеъ, дар қавл устувору дар аҳд вафодор буд. То корро ба анҷом намерасонд, ором намегирифт. Ҳар кореро, ки гуфту ваъда кард, дар ҳамон вақту соат иҷро шуд. Дар масъалаи мо, аввал, тамоми қазияро пурра омӯхт ва дар давоми суҳбат ҳар чӣ ваъда дод, иҷро кард.
- Шумо бо Гулбуддин Ҳикматёр ҳам ҳамсуҳбат шуда будед. Назари ӯ ба Масъуд чӣ буд? Решаи хусумат ё мухолифатҳои ӯву Масъуд дар чӣ буданд?
- Мухолифати онҳо бештар ҷанбаи қавмӣ ва ҳам шахсӣ дошт. Масалан, Ҳикматёр, чун чанд сол гузашт, ки ӯро надидаам, намедонам, оё тағйир ёфтааст, ё хайр, аммо то охирин мулоқоте, ки бо ӯ доштам, ҳамчун як шахсияте дар назарам ҷилва намуд, ки касеро аз худ боло дида наметавонад. Яъне ӯ мехост, ки дар миёни раҳбарони ҷараёнҳои исломиву сиёсии Афғонистон нафари якум бошад. Ин хислат дар табиати ӯ ҳаст. Аз ин хотир, Масъудро, ки як шахсияти бисёр қавӣ буд ва шояд аз бисёр ҷиҳат аз Ҳикматёр бартарӣ дошт, як монеаи ҷиддӣ дар амри расидан ба аҳдофаш медонист.
Як воқеаи ҷолиби дигаре ҳаст, ки чун пурсидед, бароятон мегӯям. Вақте бори дуюм бо Ҳикматёр дар Чаҳоросиёб мулоқот доштам, ӯ аз ман хост, ки байни ӯву Омир Соҳиб Масъуд миёнҷигарӣ кунам. Хандидам. Гуфтам, ки инҷинер соҳиб, ман як шахсияти ҷавонам. Роҳбарони давлатҳо миёни шумо миёнҷигарӣ карданд, Каъба рафтед, шартнома имзо кардед, қасам хӯрдед, аммо чизе ҳосил нашуду аз дасти ман чӣ меояд. Ин пешниҳоди шумо шӯхӣ аст ё масхара? Ман чӣ хел байни Шумо ва Аҳмадшоҳ Масъуд миёнҷигарӣ мекунам? Гуфт, ба ҳар ҳол, ман аз шумо инро хоҳиш мекунам...
- Яъне Шумо барои миёнҷигарӣ розӣ нашудед?
- Ҳоло хоҳам гуфт... Рӯзи дигар назди Масъуд омадам. Шаб буд. Моро дар Чоряккор ба як қалъаи қадима ба меҳмонӣ бурданд. Масъуд як одат дошт, ки ҳар куҷое мерафтем, мулоқот буд, ё меҳмонӣ, маҷбур маро пеш мегузаронд ва худаш аз пайи ман меомад. Вақте дохили қалъа шудем ва ба ҷои мулоқот расидем, мехостам рӯи тӯшак (кӯрпача) нишинам, ки Масъуд ба як бор сахт аз дастам қапиду фарёд зад: “Бош! Шӯр нахӯр!”. Ба яке аз ҳозирбошҳояш амр дод, ки гӯгирд (кибрид) биёрад. Дар ҳайрат мондам. Ба худ гуфтам, гӯгирдро чӣ кор мекарда бошад? Гӯгирдро гирифту мисли уқобе, ки сайдашро мезанад, дасташро ба шиддат сӯи тӯшак бурд. Дидам, ки дар дасташ каждум аст. Чӣ хел онро дар он торикӣ дид, нафаҳмидам. Ман надида будам.
Меҳмонӣ тамом шуду хостам пешниҳоди Ҳикматёрро ба ӯ расонам. Дар ҷавоб гуфт, саҳарӣ суҳбат мекунем. Субҳ як тоҷири машҳури Чоряккор моро ба хонааш даъват кард. Як шахси хушсалиқае будааст, ки дар миёни ҳавлиаш як гулбоғ дошт. Он ҷо субҳона хӯрдему ба Масъуд гуфтам, ки як гапи хусусӣ дорам. Чун танҳо мондем, ман ҳанӯз матлабамро нагуфта, гуфт: “Пеши Ҳикматёр рафтӣ, ҳатман гуфт, ки байни ману Масъуд миёнҷигарӣ кун. Ҳамин тур не?”. Дар ҷавоб гуфтам, тақрибан ҳамин аст. Шӯхиомез гуфт, ё сари ман, ё сари Ҳикматёр ба гӯр равад, Афғонистон ором мешавад. Хандид. Пурсид, хуб, Ҳикматёр чӣ мегӯяд? Гуфтам, ӯ мехоҳад бо Шумо ба тавофуқ бирасад. Гуфтам, аслан ин мушкили ман нест, мушкили шумост, вале чун хоҳиш кард, рад накардам, омадам. Масъуд гуфт, бошад, ба назди Ҳикматёр бирав ва бигӯ, ки ду пешниҳод дорам. Якум, муоҳадаи Ҷалолобод, яке аз муоҳадаҳои машҳур аст, ки ҳамаамон ҷамъ шудем, имзо кардем, ман онро қабул дорам. Дуюм, раҳбарони Ҳизби Исломӣ, Иттиҳоди Исломӣ ва Ҷамъяти Исломӣ - Ҳикматёр, Сайёф, Раббонӣ, ҳамин се раҳбар нишинанд ва чӣ тавофуқе карданд, ман бечунучаро иҷро мекунам. Як ҳаракат будем, як ҳадаф доштем, тақсим шудем. Агар се роҳбар ба хулосае оянд, ки Масъуд силоҳашро гузорад ва тарки Афғонистон кунад, ман ин корро мекунам.
- Ва Шумо дубора назди Ҳикматёр рафтед?
- Бале, рафтам ва ин пешниҳодҳоро ба ӯ расондам. Ӯ гуфт, ки мо се нафар ҳатман мешинем, ба тавоқуф мерасем, вале аввал мо бояд маълум кунем, ки кадом ҳизб қавӣ аст ва миёни мардум нуфуз дорад. Бояд интихобот баргузор кард. Ман ба Ҳикматёр гуфтам, ки Афғонистон байни гуруҳҳо порча - порча тақсим шудааст. Ҷанг аст. Даҳ километр равӣ, се километр аз Ҳизби исломӣ, сеи дигар аз Ҷамъияти Исломӣ, се километр аз Иттиҳоди исломиву Ҳизби ваҳдату Муҳози милливу даҳҳо ҳизбу қумондони дигар. Чӣ тур интихобот мегузаронед? Ин имконнопазир аст. Ман аз аввал гуфта будам, ки миёнҷигарии ман маъно надорад, ки чунин шуд. Акнун рисолати ман хатмшуда аст. Бо ҳамин миёнҷигарии ман байни Масъуд ва Ҳикматёр ба анҷом расид.
- Шумо бо Усома ибни Лодан, раҳбари собиқи “Ал - қоида” ва Мулло Умар, роҳбари собиқи “Толибон” ҳам мулоқот доштед. Ҳатман, ки онҳо дар бораи Масъуд изҳори назар карда буданд. Чӣ мегуфтанд?
- Инҳо баъд омаданд. “Толибон” соли 1994 дар атрофи Кобул пайдо шуда буданд. Усома ибни Лодан Масъудро чӣ гуна медид, чизе гуфта наметавонам, чун дар ин бора аз ӯ напурсидам, аммо бо Мулло Умар як суҳбат доштем. Боре Толибон тайёраи моро, ки аз Теҳрон меомадем, дар Ҳирот ба замин фароварданд. Ҳайати моро ба Қандаҳор бурданд. Аммо Мулло Умар дар фурудгоҳ танҳо ману марҳум устод Нурӣ, раҳбари мухолифини тоҷикро қабул кард. Дар дохили мошини Мулло Умар суҳбат кардем. Марҳум устод Нурӣ ба Мулло Умар гуфт, биёед, бо Масъуд сулҳ кунед. Масъуду Раббонӣ, Сайёф ку раҳбарони ҷиҳодиянд, кофир нестанд. Шумо ҳам дар мавқеияти қавӣ қарор доред. Мулло Умар, ки дар даст “Калашников” дошт, бо ишора ба он гуфт, мулло соҳиб, дар Афғонистон ана ин ҳамаро ҳал мекунад. Хулосаи шахсии ман ин аст, ки ҳарчанд Мулло Умар бо Масъуд меҷангид, рақобат дошт, аммо Масъудро ҳамчун шахсият эҳтиром мекард.
- Масъуд дар бораи Ҳикматёр, Мулло Умар ва Усома чӣ мегуфт?
- Масъуд як вижагии хосе дошт, ки агар дар бораи касе, ки ба ӯ боре кӯмак карда бошад, ё бо ӯ дустӣ дошт ва ё касеро писандида буд, мепурсидед, ҳатман, аммо кӯтоҳ мегуфт, одами хубе аст. Аз ин беш не. Аммо агар дар бораи шахсияте, ки ба ӯ эҳтиром надошт, мепурсидед, ҳеҷ вақт нуқтаи назарашро намегуфт. Ҳаргиз намегуфт, ки Ҳикматёр ё раҳбари Толибон шахси бад ё шуҳратталабанд. Боре ҳам аз забони Масъуд нашунидаам, ки нафареро паст зада ё дар борааш бад гуфта бошад. Яке аз хусусиятҳои хоси Омир Соҳиб ин буд, ки ҳеҷ вақт мушкилотеро, ки дар дохили Афғонистон дошт, бо мо матраҳ намекард. Дар бораи шахсиятҳои Афғонистон ҳам суҳбат намекард. Фақат гоҳ-гоҳ мегуфт, ки Дӯстум як шахсияте ҳаст, ки қавлаш эътибор надорад. Танҳо ҳамин суханро аз забони Масъуд шунидааму халос.
- Иттиҳоди мухолифини Тоҷикистон қарор карда буд, ки бо тамоми танзимҳои муҷоҳидини Афғонистон муносибати яксон дошта бошад, аз ҷумла бо Ҳикматёру Толибону ғайраву ҳоказо. Масъуд инро чӣ гуна қабул кард?
- Хело хуш пазируфт. Шахсан худи ман ин тасмимро ба ӯ расондам. Гуфт, бисёр оқилона аст, шумо бояд ба ин чирку чаканоти мо ҳамроҳ нашавед.
- Мухолифони Масъуд ӯро як шахси миллатгаро муаррифӣ мекунанд, ки мехост ҳукуматро дар Афғонистон ба намояндагӣ аз як қавм - тоҷикҳо ба даст бигирад. Бардошти Шумо чӣ аст?
- Масъуд дар баробари як шахси ҷиҳодӣ будан одами сахт ақидаманд буд. Пойбанд ба ҳамон ақида ва арзишҳои динӣ ё мазҳабиаш буд. Аз нуқтаи назари дин медонем, ки қавм матраҳ нест. Дидгоҳи Масъуд ҳамин буд, ки бояд дар сари қудрат шахсе бошад, ки новобаста аз қавм тафаккури миллӣ, умумиафғонистонӣ дошта ва ботақво бошад. Фикри Масъуд ҳамин буд, ки дар Афғонистон як ҳукумате рӯи кор ояд, ки қобили қабули мардум бошад ва зери нуфузи Покистон ва ё кишварҳои хориҷӣ набошад.
- Мухолифон Масъудро “агенти КГБ” ё “дастнишондаи Эрон” мехонданд. Ин даъвоҳоро Шумо чӣ гуна арзёбӣ мекунед?
- На. Ман шоҳиди зинда ҳастам. Аз моҳи январ то апрели соли 1993 тақрибан дар се-чор ҷаласаи дохилии Масъуд, ки ба масъалаҳои сиёсати дохилӣ ихтисос ёфта буд, ман ҳамчун нозир иштирок кардам. Дидгоҳи ӯро хуб медонистам. Масъуд маҷбур шуд, ки бо Русия дубора алоқа барқарор кунад, зеро Покистон ӯро қабул надошт ва ин сабаб шуд, ки ӯ бо Эрон низ муносибатҳояшро хуб кунад. Масъуд кӯшиш ба харҷ дод саудиҳоро миёнарав кунад, то ба Покистон таъсир расонанд. Дар ёд дорам, соли 1995 вақте ки Кобул дар дасти Масъуд буд, вазири амнияти Арабистони Саудӣ Туркӣ Файсал омад. Пас аз мулоқот Масъуд нақл кард, ки ба Арабистони Саудӣ шарт гузошт, ки тамоми ҷараёнҳои сиёсӣ, аз ҷумла Ҳикматёрро қабул мекунад, ба шарте аз дахолати Покистон дар умури Афғонистон ҷилавгирӣ шавад. Ҳамаашро хуб дар ёд дорам. Масъуд хеле кӯшиш кард, то бо Покистон муносибатҳояшро хуб кунад, вале онҳо ӯро қабул накарданд.
- Масъуд ба чӣ далоил мехост, ки ҳукумат ва мухолифони Тоҷикистон сулҳ кунанд?
- Соли 1996 Масъуд дарёфт, ки Толибон хеле қавӣ шудаанд ва бидуни кӯмаки хориҷӣ бо онҳо муқовимат карда наметавонад. Аз сӯи дигар, Толибон дар марзҳои ҷанубии Иттиҳоди давлатҳои муштаракулфанофеъ тақвият меёфтанд. Он вақт Масъуд ва Русияву Тоҷикистон наздик шуданд. Барои он ки ҳамкории миёни онҳо тақвият ёбад, бояд кори мухолифини тоҷик яксара мешуд. Ёдам ҳаст, барои машварат дар ҳудуди фирқаи 18 дар Кобул дар як зеризаминӣ ҷамъ омадем. Масъуд бо Фаҳимхону Раббонӣ ва ман бо марҳум устод Нурӣ будем. Суханро аввал устод Раббонӣ сар кард. Ӯ матлабро кушоду равшан намегуфт. Бисёр далел меовард ва кӯшиш мекард фаҳмонад, ки мо бояд бо ҳукумати Тоҷикистон сулҳ кунем. Суханро тоб медоду тоб медод, аммо мушаххас намегуфт.
Баъд марҳум Масъуд иҷозаи сухан пурсид. Гуфт, хулосаи гап ин аст, ки Шумо ду роҳ доред: ё бо ҳукумати Тоҷикистон сулҳ мекунед, ё неруҳоятонро ба ягон ҳудуди дигар мебаред. Сухан дар бораи бақои мо ва ҳам шумо меравад. Агар мо барбод шавем, шумо ҳам барбод мешавед. Бе мо шумо дар Афғонистон рӯз нахоҳед дошт. Мо роҳи дигар надорем. Бояд бо Тоҷикистону Русия наздик шавем. Бояд онҳо ба мо бовар кунанд. Ба ҳамин хотир, роҳбарони сиёсӣ ва неруҳоятонро берун баред, муҳоҷирони шуморо мо нигоҳубин мекунем. Ё Тоҷикистон равед, ё ягон кишвари дигар. Дигар роҳ надоред. Пурсидам, Омир Соҳиб, мо чӣ қадар вақт дорем? Гуфт, то тирамоҳ. Ин маҷлис баҳори соли 1996 иттифоқ афтода буд. Ман гуфтам, бошад, мо то тирамоҳ тасмими худро мегирем.
- Метавонистед, ки шарти ӯро қабул накунед?
- Бале, агар мо шарти ӯро қабул намекардем, метавонистем маркази сиёсӣ ва неруҳоямонро аз Тахор ба Ҷалолобод ва ё қаламрави Ҳизби Исломӣ барем. Ҷой бисёр буд. Афғонистон танҳо дар дасти Раббонӣ ва Масъуд набуд. Лекин қазияи Афғонистон барои мо дарс шуда буд ва аз ҳамон ибтидо муборизаи мо танҳо барои сулҳ кардан ва баргаштан ба Тоҷикистон буд. Мо дарк кардем, ки агар қудратро дар Тоҷикистон ҳам ба даст гирем, тақдири Афғонистон ба сари мо меояд. Қазия мушкили Масъуду Ҳикматёр набуд. Як қазияи калони ҷаҳонӣ буд. Ҷаҳон намегузошт, ки як ҷараёни динӣ сари қудрат ояд. Масъуд ин гапҳои нозукро хеле хуб мефаҳмид. Боре ба мо гуфта буд, ки шумо барвақт сар кардед. Ин ба он маъно буд, ки ҷаҳон барои пазириши як ҳукумати исломӣ омода нест.
- Назари Масъуд ба сиёсатҳои Амрико дар Афғонистон чӣ гуна буд?
- Боре дар Қасри Истолиф шаҳид Аҳмадшоҳи Масъуд аз мулоқоташ бо ёрдамчии вазири корҳои хориҷии Амрико (Робин Рафаэл) нақл кард, ки дар он қаср иттифоқ афтода буд. Вай гуфт, амрикоиҳо бисёр беҳаё будаанд. Рафаэл ба ман (Масъуд) гуфт, ки шумо бояд аз қудрат канор равед, мо дар Афғонистон як ҳукумати технократҳоро месозем. Ва ман гуфтам, магар мо миллат нестем, ин қадар сол барои чӣ мубориза бурдем? Шумо мегӯед, демократия. Хуб, мо демократияро қабул дорем. Шумо ҳама ҷараёнҳои сиёсиро озод гузоред. Бигзор, мардуми Афғонистон интихоб кунад. Моро қабул накард, тамом! Шумо номзадатонро биёред, монед. Аммо фақат интихобот шавад. Шумо обрӯву иззату шавкати моро паст назанед. Пул партоед, ки номзади шумо гузарад, раиси ҷумҳури Афғонистон шавад, лекин агар мардум интихоб кунад, мо ӯро қабул дорем. Гуфт, вақте ёрдамчии вазири корҳои хориҷии Амрико ба ман аз мавқеи зӯриву таҳдид суҳбат кард, ғурурам баланд рафт ва гуфтам, ки шумо дар Афғонистон ягон кор карда наметавонед. Агар тамоми артиши Амрикоро биёред, ман муқобилатон меҷангам. Баъд Масъуд ҳамон кӯлоҳашро аз сар мегираду пешаш партофта мегӯяд, ки агар ба андозаи ҳамин кӯлоҳ хоки Афғонистон монад, як поямро он ҷо гузошта, ба як пой муқобили шумо меҷангам.
- Ёрдамчии вазири корҳои хориҷии Амрико аз Масъуд хоста буд, ки ҳукуматро ба Толибон таслим кунанд?
- На. Ӯ гуфта буд, ки ҳукуматро на ба Толибон, балки ба худи амрикоиҳо супоранд. Гуфта буданд, мо ҳукумати худро месозем. Баъд ман ба Масъуд гуфтам, ки Омир Соҳиб, ин амрикоиҳо, он тавр ки кушоду равшан гуфтед, ба Шумо зарари ҷисмонӣ мерасонанд, бояд рӯйрост намегуфтед. Хандид. Ва ҳамин амалиёти террористӣ, таркише ҳам, ки сурат гирифту Омир Соҳиб шаҳид шуд, пушти он созмонҳои истихборотии Амрикову Покистон буданд. Бе онҳо ин кор сурат намегирифт.
- Шумо соли 1996 ба Тоҷикистон баргаштед. Пас аз он оё бо Масъуд боз мулоқот доштед?
- Албатта. Ман чанд бори дигар бо ӯ дар Душанбе мулоқот доштам. Як бор хонаи ман омада, меҳмон шуда буд. Як бори дигар ман ба хонааш, ки дар кӯчаи Карамов буд ва фарзандонаш он ҷо истиқомат мекарданд, рафта будам. Ҳоло мехоҳанд дар ин хона намояндагии Бунёди Аҳмадшоҳи Масъудро ташкил кунанд. Баъд, ки дар ҳукумат будам, бо ӯ боре ҳам вонахӯрдам. Солҳои 2000 - 2001 ду-се бори дигар вохӯрда будем. Охирин бор се-чор моҳ пеш аз шаҳодаташ ӯро дида будам...
- Хабари марги ӯро чӣ гуна қабул кардед?
- Ростӣ, сахт мутаассир шудам. Ҳамон рӯз гӯё осмон ба сарам чаппа шуд. Охир, як дӯсту бародарам буд. Дӯсту бародари ҳамаи мо буд. Дилам сиёҳ шуд. Бо он вуҷуд, ки дар Афғонистон тағйиротҳо шуданд, ин сиёҳӣ то ба ҳол аз дилам нарафтааст. Набудани ӯ шояд то солҳои зиёд дар Афғонистону минтақа эҳсос хоҳад шуд.
- Оё дар маросими ҷанозаи ӯ ширкат доштед?
- На, рафта натавонистам. Вазъи Афғонистон ҳам хуб набуд. Моҳи декабри ҳамон сол як хоб дидам. Хоб дидам, ки як утоқ асту чанд нафар хобидаанд ва дар миёнашон Масъуд ҳам ҳаст. Ҳама болишт ё таксарӣ доштанд, аммо Масъуд надошт. Ба худ гуфтам, ба Омир Соҳиб болишт нарасидаасту равам як болишт биёрам. То ин ки болиштро ҷустуҷӯ кардам, бедор шудам. Ба худ таъбир кардам, ки шояд ба фотиҳаву ҷанозааш нарафтам, руҳи Омир Соҳиб умедворӣ мекашад. Январи соли 2002 хестаму Панҷшер рафтам. Сари манзилаш рафтаму дуову фотиҳа кардам. Ҳамон ҷо вақте хобамро ба хоҳарзодааш Вадудхон гуфтам, дар ҳайрат афтод. Вай гуфт, ки камари Омир Соҳиб дард мекард, ҳеҷ гоҳ дар таги сараш болишт намемонд. Ман ҳам ҳайрон шудам. Инро намедонистам.
- Аз нигоҳи Шумо, Афғонистони ормонии Масъуд чӣ гуна буд?
- Масъуд Афғонистонро як кишвари воҳиду ягона медид. Ҳеҷ гоҳ аз таҷзияи он фикр намекард. Ҳама ақвомро эҳтиром мекард. Ба ҷуз тоҷикон, фармондеҳони паштуну ӯзбек низ таҳти фармони ӯ буданд. Аз онҳо сирри пинҳонӣ надошт. Намегуфт, ки як гапро мегӯяду ӯзбек онро ба Дӯстуму паштун ба Ҳикматёр хабар мебарад. Сари ҳамаи онҳо эътимод мекард. Ман дар ҷаласаҳои ӯ намояндагони ҳамаи ақвомро медидам. Миллатгаро набуд. Худро афғон медонист. Озодиву рушди Афғонистонро дар мадди аввал мегузошт.
- Афғонистоне, ки ҳоло мебинед, то куҷо ба Афғонистони ормонҳои Масъуд монанд аст?
- Афғонистон таҳаввулоти зиёдеро аз сар гузаронд ва таҳаввулоти зиёди дигар дар роҳанд. Ба он хотир, ки истиқрори сиёсӣ ҳоло пайдо накардааст ва бозингарони абарқудрати дунё намегузоранд, ки Афғонистон нафаси озод кашад. Афғонистон ба як майдони футбол, балки тӯби футбол табдил ёфтааст. Ин тӯбро як бор Амрико мезанад, як бор Чин, ба ҳамин минвол, бори дигар Русияву Эрону Покистон. Кишварҳое, ки тӯб дар ихтиёри онҳо аст. Танише, ки имрӯз миёни Русияву Ғарб пайдо шудааст, гиреҳи буҳрони Афғонистонро чигилтар ва ояндаашро ториктар кардааст. Аз дигар тараф, рақобати Ғарб бо Чин. Бубинед, Покистон миёни Ғарбу Чин чӣ тавр хуб бозӣ дорад ва аз ин вазъ сарвату сармояи зиёд меандӯзад. Афғонистоне, ки Масъуд ва амсоли ӯ орзу доштанд, рӯзе хоҳад шуд. Нооромӣ беинтиҳо нест, як рӯз оромӣ меояд. Вазъи Афғонистони имрӯза тақрибан ба вазъи Афғонистони соли 1992 баргаштааст. Тавре дар он солҳо буд, хатари ноамниҳои Афғонистон ба кишварҳои Осиёи Марказӣ зиёдтар шудаасту камтар на. Ба ҳамин хотир, он чӣ Масъуд орзу мекард, имрӯз дар Афғонистон нест. Умедворем, ки Афғонистон як рӯз ором мешавад, аммо на имрӯз.

Суҳбати Фарид АҲМАДӢ

Хонданд 1773

- Ҳар нафаре, ки номи Гулҷаҳон Бобосодиқова, Котиби Кумитаи Марказии Ҳизби коммунисти Тоҷикистонро ба забон меовард, ҳатто мардон низ ба тарсу ҳарос меафтоданд,- ба ёд меорад яке аз зердастони Бобосодиқова.- Касе ҷуръат намекард наздаш дарояд, гарчанде аз касе чизе тамаъ намекард, ба ҷуз талаби иҷрои кор мувофиқи қонун. Ин зани қавиирода гарчанде факултаи физикаю математикаи Донишгоҳи давлатии ба номи В. И. Ленинро бо ихтисоси математик хатм карда бошад ҳам, вале маъруф чун котиби Комитети марказии комсомол ва ҳимоятгари занҳо гардид. Фаъолияти ӯро дар корҳои ҳизбӣ, аз ҷумла котиби якуми Кумитаи марказии ҳизбии ноҳиявии шаҳри Душанбе, Кумитаи шаҳрии ҳизбии шаҳри Душанбе ва котиби Кумитаи марказии ҳизбӣ мусбат арзёбӣ мекунанд. Бобосодиқова бо таҷрибаи бойи корӣ, саъю талош баҳри ободии диёр ва зиндагии осудаи халқ, дар муқоиса бо дигар мансабдорон ҳоло як зиндагии хеле оддӣ ва хоксорона дорад. Хонааш бадвоҳимаву дабдабанок нест, ҳатто таъмир надидаву ба қавле, то наздикӣ болои мизи шикастаи боқимонда аз замони Шӯравӣ ба мутолиаву эҷод машғул буд. То ба имрӯз пироҳанҳоеро ба бар мекунад, ки мисли занҳои мансабдор “ҳазору як тангаву тилло”, ки дӯхташ маоши як рафиқ “раис” аст, начаспондаву аммо ба худаш хеле зебанда аст.

- Миёни шахсоне, ки баъд аз вазифаҳои роҳбарикунанда ба нафақа баромадаанд, нафаронеро ҳам дучор шудан мумкин аст, ки худро дар зиндагӣ ба қавле «гум» кардаанд. Сабаб дар чист?
- Вазифа ва дороӣ доимӣ нест. Ҳар кас бояд ба ин омода бошад, зеро он чӣ, ки Худованд дар ҷавонӣ лоиқ дониста буд, дар пирӣ мегирад. Ба вазифа дил бастан нашояд. Баромадан ба нафақа шахсан зиндагии маро тағйир надод. Зеро, ман аз шумори он нафароне ҳастам, ки дар зиндагӣ қарори нишастан надорам. Ҳарчанд ба нафақа баромада бошам ҳам, ба корҳои ҷамъиятӣ машғул будам. Дар ҷаласаву конфронсҳо ширкат меварзидам ва барои беҳбудии ҳаёти занҳо талош мекардам ва то ба имрӯз дар ин ҷода кор карда истодаам.
Соли 1991 пас аз фаъолияти сеюнимсолаам дар вазифаи муовини якуми раиси Ҷамъияти умумииттифоқии «Дониш» аз шаҳри Маскав ба шаҳри Душанбе баргаштам ва дар назди худ мақсад гузоштам, ки барои ҳалли масъалаи баробарии гендерӣ, паст кардани сатҳи хушунат ва зӯроварӣ нисбати зан чорае андешем. Бо чанд нафар занҳои фаъол маслиҳат карда, ба чунин хулоса омадем, ки Ташкилоти ҷамъиятии «Занони маълумоти олидор»-ро, ки аз соли 1919 дар ҷаҳон арзи ҳастӣ дорад, бунёд намоем. Хушбахтона, ин орзӯи мо амалӣ гашту Ташкилоти ҷамъиятии «Занони маълумоти олидор» аз ҳисоби занҳои дорои маълумоти олӣ ва касбу кори гуногун ташкил карда шуд. Ва ин ташкилот дар давоми 25 соли арзи ҳастиаш барои ҳифз ва ҳимояи ҳуқуқи занону духтарон, тарғиби илму фарҳанг саҳми арзандаи худро гузошт.
Аз ҷумла, бо ташаббуси масъулини ташкилоти мазкур мо талош варзидем, ки синни никоҳии духтарон аз 17 ба 18-солагӣ муқаррар карда шавад. Ё ин, ки дар моддаи 17-уми Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон баробарҳуқуқии зану мард дарҷ карда шавад. Барои бисёрзанӣ дар асоси Конститусия иҷозат дода нашавад ва ғайра.
Солҳои ҷанги шаҳрвандӣ ва баъд аз он барои таҳсили духтарон монеаҳо зиёд буд. Зеро хобгоҳ набуд, ба амнияти донишҷӯдухтарон кафолат дода намешуд. Бо пешниҳоди мо, хушбахтона аз ҷониби Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои духтарони навоҳии дурдаст квотаҳои махсус ташкил карда шуд, ки ҳоло барои таъмини кадрҳо бо мутахассисони болаёқат аз ҳисоби занҳо душворӣ намекашем. Ва ба ин монанд мисолҳо, ки дархӯри дарди ҷомеа ҳастанд, хеле зиёданд.
Имрӯз ҳар нафаре, ки ташкилоту ҷамъият мекушояд, аввал манфиати худро андеша мекунад, ин бебаҳс аст ва ҳама дар фикри сарпарасту маблағгузор, канӣ кӣ чанд қадар пул медиҳад, кай пулро дар суратҳисобам мегузаронад ва чӣ хел мегузаронад.
- То ҷое маълумот дорем, Ташкилоти ҷамъиятии «Занҳои маълумоти олидор”, ки роҳбариаш ба зиммаи Шумо буд, дастгирии молиявӣ надошт. Корро бе маблағ ҳам пеш бурдан имкон дорад?
- Аз соли 1991 роҳбарии Ташкилоти ҷамъиятии “Занҳои маълумоти олидор”-ро, ки ҳадафи асосии фаъолияти ташкилоти мазкур боло бурдани маърифатнокии ҳуқуқии занҳо, ба таҳсил фаро гирифтани духтарону бонувон ва ширкат дар таҳияву қабули қонунҳо буд, ба зимма гирифтам. Ташкилоти ҷамъиятии «Занҳои маълумоти олидор» аз ягон ҳисоб грант ва ё дастгирии молиявӣ воқеан ҳам надошт. Ҳадафи аслии мо танҳо беҳбуд бахшидан ба ҳаёти занҳо буду халос. Ман ба маблағ кор надоштам, танҳо шавқу завқи бо мардум кор кардан доштам ва анҷоми ин гуна корҳо бароям илҳом мебахшид.
- Борҳо шоҳиди он гардидаем, ки шахсиятҳои маъруф ва мансабдор зимни мусоҳиба бо забони тоҷикӣ хуб ҳарф гуфта наметавонанд ва хоҳиш мекунанд, ки ба суоли мо бо забони русӣ посух бидиҳанд. Аҷиб он аст, ки забони модарии худро гӯё фаромӯш кардаанд, суҳбат бо забони хориҷӣ барояшон авлотару осонтар аст… Вале мебинем, ки суҳбати Шумо бо забони ноби тоҷикӣ, хеле гуворову адабист.
- Хирадманде дар ҷавоб ба суоли як мусоҳибаш чунин гуфтааст: «Агар росташро бигӯям, ту меранҷӣ, агар дурӯғ гӯям, Худованд хоҳад ранҷид… Чӣ бояд кард?». Агар мо аз ранҷиши хотири дигарон натарсем ва ҳақиқатро рӯирост бигӯем, ба манфиати кор хоҳад буд. Ба вайрону дағал, кӯчагиву фаҳш, нофаҳмою бегона гардидани забони модарии мо сараввал модарон, баъдан муҳити гирду атроф боис мегардад. Ин албатта хулосаи шахсии ман нест. Солҳо инҷониб забони модарону хоҳарони тоҷикро мушоҳида мекунам ва хато намекунем агар бигӯем, ки аз чанд нафар танҳо яке покиза ҳарф мезанаду бас. Мутаассифона, забони модарӣ фақат дар китобу рӯзномаҳо ҳусну таровати худро дорад. Дар ин маврид месазад як панди бузургонро фаромӯш накунем, ки ба мо бисёр дахл дорад: “Агар дар оила марде бефарҳанг бошад, бар зарари худи мард аст, вале дар оила зане фарҳанг надошта бошад, тамоми хонадон зарар мебинад”. Пас, оё имрӯз хонадони тоҷик зарар надидааст? Фикр мекунам вақти он расидааст, ки забони модариро ба забони модарии ҳақикӣ табдил диҳем!
- Шумо дар оилаи низомӣ ба воя расидаед. Падаратон корманди ҳифзи ҳуқуқ буданд. Модаратон низ то ҷойе маълумот дорем, рутбаи лейтенантро доштанд ва барои озодии занҳо аз хурофот муборизаи беамон мебурданд. Чи хотироти аҷибе аз онҳо доред?
- Баробари ба ёд овардани даврони кӯдакиву наврасӣ, симои падару модари азизу меҳрубонам Бобо Содиқов ва Фазилат Солиевна (равонашон шод бод!) пеши назарам ҷилвагар мешавад, ҳамоно қавииродаву мушкилнописанд. Падарам сардори шуъбаи кофтукови ҷиноятии вилояти Истаравшан буданд ва дар мубориза бар зидди босмачиён ва барҳам задани дастаҳои босмачигарӣ корнамоиҳои зиёде кардаанд. Мутаассифона, умр вафо накарду замоне, ки сарварии шуъбаи милитсияи шаҳри Ленинободро ба уҳда доштанд, баъди бемории сактаи дил бо ҳаёт падруд гуфтанд. Баъд аз вафоти падарам масъулияти таълиму тарбияи мо шаш нафар фарзанд ба дӯши модарам бор гашт. Ва новобаста аз мушкилоти зиндагӣ модарам, ки хатмкардаи курси кӯтоҳмуддати шуъбаи занонаи шаҳри Самарқанд ва факултаи коргарӣ дар назди Университети шаҳри Тошканд буданд, ба хонаи бачагони шаҳри Ленинобод ба кор даромада, дар баробари тарбияи бачаҳои баъд аз Ҷанги Бузурги Ватанӣ ятиммонда, кори падарамро идома бахшида, барои пешгирӣ намудани ҳар гуна ҷиноят ба ҳукумати маҳаллӣ ёрӣ мерасониданд. Ба як ҳисоб давомдиҳандаи кори падарам шуданду бо рутбаи лейтенантӣ сарфароз гаштанд.
Модарам яке аз занҳои фаъоли шаҳри Ӯротеппа буданд, ки барои озодии занҳо аз хурофот муборизаи беамон бурда, дар таҳким ва пешрафти Ҳукумати Шӯравӣ саҳми сазовори худро гузоштаанд. Бешубҳа, модарам зани зиёӣ, меҳнатдӯст, ростқавл, сабур ва босавод буданду дар баробари ҳарф задан бо забони русӣ, инчунин дӯстдори мусиқӣ ва кадбонуи хубу меҳмондӯстдор буданд. Ва ин гуна сифатхои неки инсонии модарам дар ҳаёт ва фаъолияти ман ҳамчун ходими давлатӣ нақши бориз дорад.
- Дар яке аз мусоҳибаҳоятон гуфта будед, ки «агар дар зиндагӣ ба ягон пояе расида бошам, инро аз заҳмати пурранҷи модарам медонам».
- Солҳои баъдиҷангӣ (баъди солҳои 1941-1945) душвориҳои зиёдеро пеш овард. Вазъи иқтисодии мардум дар сатҳи паст қарор дошт. Вале, новобаста аз вазъи душвори зиндагӣ модарам зиёд мехостанд, ки таҳсиламро дар ягон мактаби олии шаҳри Маскав идома бидиҳам. Аммо тақдир маро баъди хатми мактаби миёна ба шаҳри Душанбе овард ва донишҷӯи факултаи физикаву математикаи Университети давлатии Тоҷикистон ба номи В. И. Ленин гардидам. Ҳанӯз аз даврони соли аввали донишҷӯӣ дар баробари бо баҳои хубу аъло хондан, дар корҳои ҷамъиятии донишгоҳ низ фаъолона ширкат меварзидам. Қобилияти ташкилотчигиамро ба инобат гирифта, роҳбарияти донишгоҳ маро ба ҳайси котиби комсомоли донишгоҳ пешбарӣ намуданд. Аз ин ба баъд, яъне муддати 30 соли фаъолияти корам ба комсомол ва партия, яъне тарғиби идеологӣ марбут буд.
Дар зиндагӣ ба он чӣ, ки шарафёб шудам, албатта бо шарофати модарам аст ва то зиндаам исми шарифашонро бо некӣ ба ёд меорам.
- Солҳои дароз Котиби Кумитаи Марказии Ҳизби коммунисти Тоҷикистон шуда кор кардаед. Дар ин давра бештар барои ҳалли кадом масоил ҷидду ҷаҳд менамудед?
- Аз давраҳои донишҷӯӣ ба масъалаҳое, ки бештар ба ҷавондухтарон ва занҳо марбут буданд, диққати ҷиддӣ медодам. Минбаъд низ тамоми фаъолиятам барои фаро гирифтан ба таҳсил ва ҳимоя аз ҳуқуҳои духтарон буд. Дар деҳот барои идомаи таҳсили духтарон дар макотиби олӣ монеа мешуданд ва ман то ҳадди имкон кӯшиш мекардам ба манотиқи дурдаст сафарҳо намуда, волидайнро тарғибу ташвиқ намоям, то барои идомаи таҳсили духтаронашон садд нагузоранд. Ва шукр, ки то дараҷае муваффақ ҳам мешудам. Ва кӯшиш мекардам, то мақоли «духтара худаш чӣ, ки хонданаш бошад?»-ро аз миён бардорам. Бо исботу далел фаҳмонам, ки духтар ҳам фарзанд аст ва намесазад бо ӯ ба мисли мол рафтор кард.
Бо тақозои давр ва вазифа дар тамоми масъалаҳои марбут ба зиндагии шоистаи халқ, аз ҷумла сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишвар кӯшиш мекардам то ҷои тавон расидагӣ дошта бошам.
- Зани сиёсатмадор аз нигоҳи Шумо?
- Барои зан сиёсатмадор будан мушкил аст. Зани сиёсатмадор дар баробари пешбурди зиндагӣ ва иҷрои вазифаи ба зимма доштаи худ бояд қобилияти зеҳниву ҷисмонӣ ва таҷрибаи ҳаётиро доро будаву миёни мардум шинохта шуда бошад. Тавонад мавқеи худро дар миёни ҷомеа устувор намуда, дар баробари мардон бо қадамҳои устувор пеш равад. Миёни халқ соҳиби номи нек, обрӯю эътибор гардад. Роҳи ҳалли масъалаҳоро ёфта тавонад.
- Зани тоҷик дар даврони Шӯравӣ бештар комёб шуд, ё баъди ба даст овардани Итиқлолияти давлатӣ?
- Яке аз боигариҳои даврони Шӯравӣ - ин маҳви бесаводӣ ва ба таҳсил фаро гирифтани занону духтарон ба ҳисоб мерафт. Устод Мирзо Турсунзода ҳолати он замонаро ба назм кашида, шеъри “Хуб шуд, ки зан ба давлат ёр шуд...”-ро эҷод намуданд, ки дар он давр шиор гардида буд. Ғамхорӣ нисбат ба зан ӯро ба қуллаҳои баланди илму дониш шарафёб намуд ва зани тоҷик тавонист то ба мансаби академикӣ бирасад. Инчунин, дар муҳлати начандон зиёд ба корҳои сиёсӣ ва давлатӣ ҳамроҳ гардад ва баробар бо мардон дар пешрафти ҳаёти иқтисодиву иҷтимоӣ саҳмгузор бошад.
Боиси хушнудист, ки давлат ва Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти сарварии Президенти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон нисбати занон ҳамеша ғамхорӣ зоҳир менамоянд. Баланд бардоштани мавқеи зан дар ҷомеа - ин ғамхорӣ ба давлату миллат аст.
Имрӯз занону модарони мо имконияти фаровони кору таҳсил ва истифодаи технологияро доранд ва дар баробари ин тамоми заминаи ҳуқуқӣ дар бораи иҷроиши моддаи 17-и Коститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба “баробарҳуқуқии зан ва мард” вуҷуд дорад.
Аммо, барои ба даст овардани натиҷаи дилхоҳ заҳмат бояд кард. Бо дониши амиқ ва кӯшишу ғайрат исбот бояд намуд, ки дар баробари баробарҳуқуқӣ бо мардон баробаримкониятиро низ дошта бошем.
- Рақамҳои оморӣ собит менамоянд, ки аз ҳам пош хӯрдани оилаҳои ҷавон афзун мегардад. Сабаби зиёд шудани хонавайрониро дар чӣ мебинед, чун бевосита ба ин мавзуҳо алоқамандии бештар доштед?
- Дар масъалаи оиладорӣ бисёр боэҳтиёт бояд буд. Имрӯз талоқ нисбати никоҳ дар ҳақиқат ҳам назар ба солҳои каблӣ зиёд гардидааст. Таҳлилҳои оморӣ нишон медиҳанд, ки агар дар як сол 3,5 ҳазор ақди никоҳ баста шавад, наздики 4,5 ҳазор хонавода ба вайронӣ мувоҷеҳ мегардад. Яке аз сабабҳои аз ҳам ҷудо шудани оилаҳо ҷавон хонадор кардани онҳо мебошад. Бигзор ҷавонон сараввал хонанд, соҳиби касбу ҳунар гарданд ва баъд оила бунёд намоянд. Пас, ба қадри ҳаёту зиндагӣ хоҳанд расид. Зиндагӣ худ аз пастиву баландихо иборат аст ва ҳар ҷавоне, ки шаммаи пастиро чашид, ҳатман барои ба баландӣ баромадан ӯро касе ва ё чизе монеа нахоҳад шуд.
Хушбахтиро ҳар кас худаш бунёд месозад. Ҳар нафар дар зиндагӣ ҳунарманд асту зиндагӣ саҳна. Аз ҷудошавии зану мард фарзанд зарар мебинад. Аз ин рӯ, бояд мо манфиатҳои шахсии худро аз манфиати фарзанд боло нагузорем.
Барои нигаҳдошти оила барномаи давлатие зарур аст, ки садди роҳи хонавайронӣ шуда тавонад. Зеро аз байн рафтани оила баъзе арзишҳои миллии моро низ аз байн мебарад, ки ин як тамоюли хатарнок аст.
- Мутаассифона, солҳои охир омори даст ба худкушӣ задани занон нигаронкунанда аст. Ба фикри Шумо, кадом омилҳо боис мегарданд, ки занҳо даст ба худкушӣ зананд?
- Воқеан худкушӣ дар кишвар зиёд шуда истодааст. Ба андешаи ман ин якум аз гумроҳ гаштани занҳо аст, ки роҳи халосиро дар худкушӣ мебинанд. То ҳол дар бархе аз манотиқи кишварамон тибқи қонунҳои нонавиштаи ҳаёт амал намуда, нисбат ба зан ҷабру ситамро раво мебинанд. Бархе бар онанд, ки вазифаи зан аз таваллуд кардан ва анҷом додани корҳои рӯзгор ва хизмат ба шавҳару хушдоман ва аҳли хонаводаи ӯ иборат асту бас. Бар замми ин, мушкилоти иқтисодӣ, равонӣ, хиёнати шавҳар, манъи таҳсили духтарон, ба муҳоҷират рафта наомадани сардорони оила, халос шудан аз масъулият, нодонӣ, камсаводӣ, бетафовутии атрофиён, наёфтани роҳи раҳоӣ аз ин варта ва ғайра боис мегардад, ки занҳо ҷабр ба ҷони худ кунанд.
Худкушӣ дар миёни занон, ки имрӯз ба як мушкилоти иҷтимоӣ табдил ёфтааст, то ҳол мавриди баррасии ҷиддӣ қарор дода нашудааст. Бояд иллатҳо ва омилҳои ин падидаи номатлуб аз назари илмӣ ва равоншиносӣ мавриди баррасии ҳамаҷониба қарор гирад.
- Зинадгиатон пур аз панду ҳикмат аст. Дар назар доред, ки хотираҳоятонро барои насли оянда дар маҷмуае гирд оваред?
- Як ёддоште бо дастгирии проффессор Иброҳим Усмонов омода карда истодаем, ки рӯзҳои наздик ба дасти хонанда хоҳад расид. Ҷузъиёташро шарҳ намедиҳам, пас аз нашр худатон мутоила хоҳед кард.
- Шумо дар вазифаи муовини якуми раиси Ҷамъияти умумииттифоқии “Дониш”-и шаҳри Маскав аз соли 1987 то соли 1991 низ фаъолият намудед ва шуъбаи робитаи муносибатҳои байналмилалӣ ва донишгоҳҳои халқиро сарпарастӣ менамудед. Дар Маскав ба Шумо хонаи истиқоматӣ ҳам доданд. Вале мебинем, ки ҳоло дар Душанбе зиндагонӣ мекунеду дар Маскав не. Чаро?
- Дуруст аст, он замон барои зани тоҷик дар байни мардуми рус кор кардан чандон осон ҳам набуд. Фақат дониши комил метавонад касро аз ҳар варта халос намояд.
Рӯзҳои аввали кориам ба ман чандон эътимод намекарданд, ки чи гуна як зани тоҷик омадаасту ин ҷо ба сифати роҳбар кор мекардааст ва аз нигоҳи онҳо гӯё ман аз уҳдаи кор намебаромада бошам. Вале бо гузашти вақт аз тарзи муошират ва муносибати ман нисбати кор дарк карданд, ки хулосаи баровардаашон нисбати ман хатост. Зеро чӣ дар гуфтор ва чӣ дар услуби навишт аз ҷониби ман хатое пеш намеомад. Ҳар матолибе, ки менавиштам, ҳам аз ҷиҳати мазмун ва ҳам аз аз нигоҳи грамматикӣ бехато буданд, ки ин ҳамкасбони руси маро хеле ба тааҷҷуб меовард. Бо гузашти вақт дӯстони зиёд ҳам пайдо кардам ва ҳамаи комёбиҳоямро аз ҳисоби донистани хуби забони русӣ ва донишам медонам.
Зимни адои вазифа дар Маскав ба ман хонаи истиқоматӣ доданд, ки он дар маркази шаҳри Маскав, кӯчаи Горкий ва дар бинои ҳамшафати президенти собиқи Русия Борис Елтсин воқеъ буд. Дар Душанбе хона надоштам, зеро мувофиқи қонун он замон мо хизматчиёни давлатӣ дар куҷое, ки кор мекардем, бо хонаи хизматӣ таъмин гардида, дар баробари ба охир расидани фаъолияти корӣ дар ин ё он соҳа онро ба давлат месупоридем. Он замон чун мехостам ба Душанбе баргардам, хонаи Маскавро фурӯхтаму дар ин ҷо хона харидам.
- Таҳлил ва мушоҳидаҳо собит месозанд, ки ҳоло як мансабдори оддӣ, соҳиби чандин хонаву бӯстонсаро ва мошинҳои гаронарзиш аст. Шумо бо вуҷуди он, ки дар мартабаҳои баланди давлатӣ кору фаъолият мекардед ва то Кремлу Душанбе Шуморо мешинохтанду қадрдонӣ мекарданд, вале натавонситед хонаи истиқоматӣ харед? Ё маошатон барои харидории хона намерасид?
- Албатта он замон маоши ману шавҳарам барои пешбурди зиндагии хоксорона басанда буд. Муҳтоҷи касеву чизе набудем. Он вақт на танҳо ман, балки ҳама роҳбарони сохторҳои давлатӣ дар манзили хизматӣ зиндагонӣ мекарданд ва бо анҷом ёфтани масъулият онро ба давлат месупоридем. Ба як ҳисоб мо афсарони қаторӣ будему Ватан ҳар чӣ амр мекард, онро иҷро мекардем.
- Ҳоло дар баъзе шаҳру ноҳияҳо ҳатто ҳолатҳое ба назар мерасанд, ки як раиси оддӣ, ки як ва ё ду ноҳияро дар муддати хеле кӯтоҳ роҳбарӣ кардааст, хонаҳои давлатиро ба таври мармуз аз худ кардааст. Ва дигар роҳбарҳое, ки дар он ҷо таъин мешаванд, ҷойи зист надоранд ва маҷбур мешаванд дар хонаи иҷора ё як-ду моҳ дар утоқи кориашон зиндагӣ кунанд. Нигоҳи Шумо дар ин маврид?
- Он ба виҷдону имони ҳар як шаҳрванд вобастагии зич дорад.

Мусоҳибон: Ҷамила МИРБОЗХОНОВА,
Шоҳонаи АҲМАДШОҲ

ШАРҲИ МО:

Гулҷаҳон Бобосодиқова ҳанӯз аз даврони донишҷӯӣ дар корҳои ҷамъиятии донишгоҳ фаъолона ширкат варзида, котиби комитети комсомол интихоб мегардад. Минбаъд котиби аввали Кумитаи комсомоли шаҳри Душанбе, котиби Кумитаи марказии комсомол ва Котиби якуми кумитаи марказии комсомол интихоб мегардад. Дар давоми фаъолияти кориаш, солҳои 1961-1971 бештар ба масъалаҳое, ки бевосита ба духтарон ва ҷавонзанҳо марбут буданд, таваҷҷуҳ зоҳир менамуд. Аз соли 1980 то соли 1991 узви Президиуми Кумитаи шӯрои занҳои Шӯравӣ, солҳои 1962-1990 вакили Шӯрои Олии Иттиҳоди Шӯравӣ ва аз соли 1975 то соли 1990 ба сифати вакили Шӯрои олии Тоҷикистон барои ободии диёр саҳми босазои худро гузоштааст.
Бо нишон ва медалҳои Иттиҳоди Шӯравӣ мукофотонида шудааст. Аз соли 1991 то соли 2000 ба ҳайси котиби масъули комиссияи миллӣ оид ба корҳои ЮНЕСКО дар Ҷумҳурии Тоҷикистон чаҳор маротиба дар конфронсҳои бонуфузи ЮНЕСКО дар шаҳри Париж ширкат варзидааст.
Иштирокчии бисёркаратаи (аз он ҷумла вакили конфронси 4-уми байналмилалӣ оид ба мақоми зан дар Пекин) конфронсҳои минтақавӣ, форумҳо ва семинарҳои байналмилалӣ мебошад. 

Хонданд 1075

Суҳбати ихтисосии “Фараж” бо доктори илми география, профессор Холназар Муҳаббатов

Академияи улуми Тоҷикистон бо қарори Ҳукумат ба омода кардани “Атласи миллӣ” шуруъ кардааст, ки сарредактории онро президенти Академияи улум Фарҳод Раҳимӣ ва раҳбарии гуруҳи кориро доктори илми география, профессор Холназар Муҳаббатов ба зимма доранд. Танҳо “Атласи Тоҷикистон” соли 1968 ба чоп расида буд. Ин хабар моро ба ҳузури профессор Муҳаббатов овард, аммо суҳбати мо аз ин фаротар рафт, ки ҳоло манзури хонандагони “Фараж” мекунем. Нахуст аз ин атлас пурсидем, ки чӣ ҳаст:
- Ин ташаббус аз ҷониби мо буд ва он чӣ моро таҳрик дод, ин буд, ки кишварҳои дигари собиқ Шӯравӣ чунин атлас доранд, аммо мо на. Як гуруҳи корӣ дар Академия ташкил шуд, ки ба он беҳтарин олимони Тоҷикистон шомиланд. Ҳоло тарҳрезии атлас ба анҷом расидаву кор рӯи самтҳо идома дорад...
- Атласи миллӣ чӣ аст? Як таъриф медодед...
- Атласи миллӣ маҷмуаи маълумотҳо дар бораи Тоҷикистон аст. Он тамоми соҳаҳо, шуруъ аз табиат то иқтисоду захираҳои моддиву маънавӣ ва санъату туризму фарҳангро дар бар мегирад. Як нафар, ки мехоҳад Тоҷикистонро омӯзад, метавонад тамоми иттилоъ аз ҳар соҳаи мавриди назарашро дар он пайдо кунад, бахусус сармоягузорон.
- Бубинед, дар гузашта Академияи улум як маркази воқеан илмӣ буд ва китобҳои зиёди арзишманде дар он таҳияву нашр мешуданд. Аммо ҳоло чунин нест. Ё ҳасту мо намедонем?
- Академияи улуми Тоҷикистон як маркази бонуфузи илмӣ ва як даргоҳи муқаддас буду ҳаст, ки шуруъ аз замони Шӯравӣ пеши ҷомеа ва ҳукумат эътибори баланд дошт. Дар он олимони бузурги сатҳи ҷаҳонӣ кор кардаанд. Соли 1951 таъсис ёфт ва аввалин президенташ Устод Садриддин Айнӣ буданд. Олимони забардасте, монанди Баҳоуддинов, Осимӣ, Нарзиқуловҳо, Адҳамов ва дигар академикҳо дар он фаъолият мекарданд, ки шуҳрати ҷаҳонӣ доштанд. Тамоми идораҳои давлатӣ ба Академия бо як эҳтироми хос бархӯрд мекарданд. Замоне, ки академик Собит Неъматуллоев (1985 - 1995) президенти Академия интихоб шуданд, як давраи тиллоӣ буд...
- Худи Шумо кай ба Академия ба кор омада будед?
- 1966. Дар шуъбаи “СОПС” ё Совети таҳқиқотии қувваҳои истеҳсолӣ фаъолият доштам. Ин шуъбаро академик Ибодулло Нарзиқулов роҳбарӣ мекарданд. Яке аз корҳои фундаменталӣ ва бузурге, ки таҳти раҳбарии он кас дар замони Шӯравӣ анҷом шуд, аввалин “Атласи Тоҷикистон” буд, ки дар собиқ Шӯравӣ баҳои баланд гирифт. Китоби дигари фундаменталӣ “Захираҳои табиии Тоҷикистон” низ дар 60 ҷузъ чоп шуд. Пас аз он як таҳқиқоти дигар дар бораи Тоҷикистони Ҷанубӣ, ҳамчун як минтақа ё маҷмааи ҳудудию истеҳсолии Тоҷикистон шуруъ шуд. Пас аз вафоти Нарзиқулов шогирди он кас Ҳабибуллоҳ Саидмуродов ин таҳқиқотро идома доданд. Ҳамин тавр, дар ин давра “СОПС” дар бораи маҷмааи ҳудудию истеҳсолии Тоҷикистони Ҷанубӣ ҳафт ҷилд китоб чоп кард.
Ман ҳам дар ин таҳқиқот ширкат доштам. Аз ҳамин шуъба маро ба аспирантура фиристоданд ва дар Маскав рисолаи номзадиамро дифоъ кардам. Пас аз он ҳам кори ман ба ҳамин шуъба бастагӣ дошт.
- Даврони президентии Муҳаммад Осимӣ дар Академия чӣ гуна буд?
- Таҳқиқи маҷмааи ҳудудию истеҳсолии Тоҷикистони Ҷанубӣ дар замони он кас анҷом ёфт. Таҳти раҳбарии Осимӣ Академия боз ҳам эътибор ёфт. Баъд Собит Неъматуллоев, академик ва олими сатҳи ҷаҳонӣ президент шуданд. Дар Кубаву Амрико солҳо кор карда буданд. Як олими шинохтаи соҳаи зилзилашиносии ҷаҳон ҳастанд. Ҳукумати нав ҳам, ки омад, он кас то соли 1995 дар вазифа монданд. Он кас ҳам муқаддасот ва обрӯву эҳтироми Академияро пеши ҳукумат ва ҷомеа нигоҳ доштанд.
- Ба назар мерасад, ки пас аз ҷанги дохилӣ Академия мақому манзалати худро аз даст дод. Сабаб чӣ буд?
- Баръакс, дар замони ҷанги шаҳрвандӣ Собит Неъматуллоев тавонист, ки Академияро нигоҳ дорад. Таназзули Академия дар замони Ӯлмас Мирсаидов шуруъ шуд. Тавре мегӯянд, ҳар кас як пои қадам дорад. Беҳтарин муассисаҳои Академияро барҳам дод.
- Масалан, кадом муассисаҳоро?
- Ҳамин Совети таҳқиқотии қувваҳои истеҳсолӣ ё “СОПС” ва ҳам муассисаи “Генетика”-ро барҳам дод. Дар онҳо 40 то 45 нафар кор мекарданд! Шуъбаи экологияву географияро барҳам дод, ки ман роҳбараш будам. Чор лаборатория дошт, ки ҳама аз байн рафт. Беҳтарин мутахассисоне, ки на фақат дар соҳаи токсикология, балки яхшиносӣ (пиряхҳо), иқлим ва дигар самтҳое, ки барои ҷумҳурӣ хеле муҳим ҳастанд, дар он кор мекарданд.
Пас аз Мирсаидов Маҳмадшоҳ Илолов президент шуд, ки ман ягон пешравӣ дар кори Академияро дар даврони ӯ надидам...
- Дар бораи президенти кунунии Академия - Фарҳод Раҳимӣ чӣ андеша доред?
- Президенти кунунӣ як ҷавони донишманд аст. Президенти кишвар ҳам фаҳмид, ки барои барқарор кардани зарфияту эътибори Академия як фарди донишманду коргар зарур аст ва Фарҳод Раҳимӣ воқеан чунин шахс аст.
- Аз рӯи кадом корҳояш ин суханҳоро мегӯед?
- Масалан, ҷавонони зиёдро аллакай ба кор ҷалб кард. Сохтмони лабораторияҳои навро рӯи даст гирифта, куҳнаҳояшро таъмир мекунад. Ман бо коргарони дигар институтҳо суҳбат мекунам, ки мегӯянд, дилашон нав ба кор гарм шудааст ва Академия акнун обод мешавад. Бо он вуҷуд, ки вазъи иқтисодии Академия вазнин ва пайдо кардани маболиғи бузург мушкил аст, президенти нав зиёд талош дорад, то беҳтарин ҷавонону донишмандонро ҷалб кунад ва барои онҳо шароит фароҳам оварад.
- Агар чунин аст, чаро дар интихоботи ахире, ки барои интихоби аъзои пайваставу вобастаи Академия баргузор шуд, номзадии Шумо нагузашт?
- Ин ҷо гап дигар аст. Аз рӯи қоида ҳар панҷ сол як маротиба интихоботи аъзои пайваста (академик)-ву вобаста (аъзо - корреспондент)-и Академияи улум баргузор мешавад. Аммо чӣ гапе шуд, ки дар замони Илолов (қариб 10 сол!) чунин интихобот доир нашуд. Аз ин хотир, 42 ҷой аз ҳисоби аз ҳаёт рафтани аъзои пешин холӣ шуд ва теъдоди довталабон ҳам беш аз 100 нафар буд...
- Тартиби пешниҳоду пазириш ба аъзогӣ чӣ гуна аст?
- Аввал эълон мекунанд, ки барои ҷойҳои холии аъзои пайваставу вобаста довталаб қабул менамоянд. Ҳар кас, ки довталаб аст, ба шуъбаи худ ҳуҷҷат месупорад. Се шуъба ҳаст: 1) илмҳои ҷамъиятӣ; 2) илмҳои физикаву математика, химия ва геология; 3) илми биология. Ҳар шуъба як комиссияи махсус дорад, ки номзадҳоро меомӯзад. Кадом китобҳоро навиштааст, оё ин китобҳо арзиш доранд, чӣ қадар шогирду чӣ қадар мақола дорад ва ғайра. Ҳамин тавр, аввал, дар шуъба интихобот мешавад. Академику аъзо - корреспондентҳо номзадҳоро ба таври пинҳонӣ интихоб мекунанд. Пас аз он, ки номзадҳо муайян шуданд, шуъба баррасии онҳоро ба маҷлиси умумии Академия пешниҳод мекунад. Дар он ҳамаи шуъбаҳо ширкат меварзанд.
- Хуб, дар бораи худатон гӯем. Номзадии Шумо чӣ гуна баррасӣ ва пешниҳод шуд?
- Номзадии ман дар шуъбаи ҷамъиятӣ аз соҳаи иқтисодиёт баррасӣ шуд. Аз 7 номзад ду кас интихоб шудем. Ман ва директори Пажуҳишгоҳи иқтисодиёт Лутфулло Саидмуродов. Хулоса, аз шуъба гузаштем, ҳама табрик карданд. Аммо дар маҷлиси умумӣ, ки низ аз тариқи овоздиҳии пинҳонӣ 45 нафар раъй доданд, номзадии ман - муаллифи 16 китобу монография, 7 китоби дарсӣ, ҳудуди 350 мақолаи илмӣ - нагузашт.
- Худи Шумо чӣ фикр доред? Чаро чунин шуд, ки Шумо - як олими намоён нагузаштед?
- Хуб, маълум аст, ки ба касоне ман хуш наомадаам. Аммо гумон дорам, ки ба ман аз шуъбаи физикаву математика, химия ва геология раъйи рад додаанд. Баъди интихобот баъзе кормандони шуъбаҳои мазкур ба ман он чиро, ки нисбати ман бо сарварии Мирсаидов шуд, нақл карданд.
Ба хаёлам, ки ин як навъ қасдгирӣ аз шахси ман буд. Ҷои ман он қадар муҳим набуд, ки барояш ба ин ҳад талош кунанд. Шуъба медонист, ки киро пешниҳод кунад ва киро на. Ману корҳои маро санҷида буданд. Ба ман овоз доданд. Масъала ҳал шуда, ҳеҷ ҷои баҳс намонда буд.
- Бубинед, ду ҷой барои аъзо - корреспондентӣ холӣ буд. Як нафар интихоб шуд, як ҷойро гирифт. Ҷойи Шумо чӣ шуд?
- Холӣ монд. Бале, боварнакарданист, аммо дар таърихи Академия чунин кор шуд.
- Метавонед батафсилтар суҳбат кунед, ки чаро номзадии Шуморо интихоб накарданд, бахусус, ки тамоми марҳалаҳоро гузашта, ба арзанда будани Шумо ҳеҷ шакке намонда буд?
- Хуб. Таҳлили ман ин аст, ки мухолифат ба ман реша дар хусуматҳои раҳбарияти собиқи Академия, бахусус Ӯлмас Мирсаидов дорад. Ӯ дар замонаш ба Академия наздикони худро ба аъзогии пайвастаю вобаста оварда буд. Вақте Мирсаидов инҳоро ба манзалат расонд, ҳатман гапи ӯро ба замин намегузоранд. Онҳо корро аз директори Институти химия Ф. Муҳиддинов, ки ҷавони донишманд аст ва сиёсати мустақил дорад, сар карданду дар шуъба ӯро “ғалтонданд”. Дар нисбати ман низ асли гап ҳамин буд. Мирсаидов хост, инҳо иҷро карданд. Дигар ин ки, ба фикри ман, ин як гуна нишон додани қувва ба президенти нави Академия аст.
- Чӣ тавр? Ин баръакс пайдо кардани як рақиби қавӣ нест?
- Гап ҳам дар ҳамин аст, ки ин як гуруҳи хеле қавӣ аст. Онҳо бо ин кори худ талош ба харҷ доданд, ки ба қавли мардум, оташи чашми раҳбарияти нави Академияро гиранд. Вагарна ягон асоси дигар набуд. Онҳо соҳаи маро намефаҳманд. Суолу ҷавоб ҳам мекардем, зӯрашон намерасид. Ин як амали ҷавонмардона набуд. Такрор мекунам, ки ҳадафи аслӣ рехтани обрӯи раҳбарияти Академия буд...
Гуруҳбозию тавтиабозии онҳо корро ба ҷое мерасонад, ки тарафи муқобил ҳам маҷбур аст чора бинад. Ин ба чӣ меоварад? Мо чанде пеш аз интихоботи Академия бо сарварии Пешвои миллат, Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон Иди Ваҳдатро дар шаҳри Ваҳдат қайд карда будем. Олими ҳақиқӣ набояд ба чунин корҳои зишт ва пасипардагӣ даст занад. Вай бояд ошкоро фикру андешаи худро баён кунад.
- Лутфан тавзеҳ медодед, ки тавре мегӯед, “хусумати Мирсаидов” ба Шумо аз кадом хотир аст?
- Ин аз соли 2003 сар мешавад. Моҳи марти ҳамон сол дар назди бинои Академия бо аъзо - корреспонденти АИ Тоҷикистон шодравон Маҳмуд Исмоилов вохӯрдам. Вай ба ман гуфт: “Хабар доред, ки ду сол пеш аз хориҷи кишвар як лоиҳаи калон бо маблағи бештар аз 300 ҳазор доллар оид ба проблемаҳои куҳистон омада буду онро худи Ӯ. Мирсаидов бо наздиконаш тайёр карданд? Онҳо барои ҳисобот китоберо бо номи “Проблемаҳои рушди устувори манотиқи куҳистон” ба чоп тайёр кардаанд, ки сар то по ғалату хандаовар аст ва номи Шумо ҳам чун муаллиф сабт шудааст”. Ман ҳайрон шудам. Мирсаидов медонист, ки мушкилоти куҳистон соҳаи ман аст ва рисолаи докториро низ дар ин мавзуъ ҳимоя кардаам. Ҳарчанд дар ин муддат ҳамеша вомехӯрдем, вай аз ин мавзуъ лаб во намекард. Аввали моҳи апрели соли 2003 онҳо китобро бо як тантана дар толори Академияи илмҳо ба муҳокима бароварданд. Дар ҳамон ҷо ба ман китобро доданд. Дар ҳақиқат, китоб сар то по саросемавор аз ҳар ҷо кӯчонида шуда буд. Дар толор ҷанҷол бархосту китобро сахт танқид карданд. Баъд фаҳмидам, ки нисфи онро аз китоби ман - “Зарфияти табиӣ - захиравии манотиқи куҳистонии Тоҷикистон” (“Природно - ресурсный потенциал горных регионов Таджикистана”), ки соли 1999 дар Маскав нашр шуда буд, кӯчонида, ҳатто ҷое ҳам ба номи ман ишора накарда буданд.
- Баъди ин бо ӯ вохӯрдед?
- Бале, ман ба ӯ гуфтам, ки бояд ҳатман мутахассисони соҳаро ҷамъ овард ва китобро аз нав навишт. Вай нахост. Аслан худи ман хабар надоштам, ки нисфи китоби маро “дуздида” буданд. Онҳое, ки аз корҳои ман огоҳ буданд, ба ман ин хабарро расонданд. Охир, химик куҷову мушкилоти куҳистон куҷо? Агар замони Шӯравӣ мебуд, барои ин кор Мирсаидовро хуб ҷазо медоданд. Аммо як замони бесарусомонӣ буд, ки одамони тасодуфӣ сари кор буданд. 300 ҳазор долларро харҷ карда, бинед, ки чӣ кор карданд?
Ҳамин баҳсҳо буд, ки Хушвақт Ғафуров, директори Пажуҳишгоҳи истеҳсолоти хоҷагии қишлоқ ба назди ман омад. Ӯ, ки доктори илм ва мутахассиси кишоварзии куҳистон буд ва ҳам иқтисодшинос Ҳоҷимуҳаммад Умаров пас аз хондани китоб тамоман нороҳат буданд. Гуфтанд, ин китоб илму Академияи тоҷикро шарманда мекунад. Хулоса, ҳар се як мақола таҳти унвони “Кори илмӣ ниёз ба бозбинӣ дорад” ва ин зерлавҳа, ки “зеро муаллифон дар сатҳи ҷаҳонӣ на фақат илм, балки дар кулл Тоҷикистонро беэътибор карданд”, навишта, дар “Вечерний Душанбе” (№17 (281), 25.04.2003) нашр кардем. Аз пайи он худи академик Собит Неъматуллоев, Георгий Кошлаков, Алим Бобоев, Ҷонон Икромӣ, Маҳмуд Исмоилов, А. Ишук, Р. Диловаров ва дигарон низ вокуниш нишон дода, китоби мазкурро сахт зери танқид гирифтанд. Он қадар танқид карданд, ки як инсони дигар мебуд, ба қавли мардум, тарки ин диёр мекард.
- Агар китоби Шуморо рӯбардор карда буданд, чаро ба суд муроҷиат накардед?
- Рафиқон ба ман пешниҳод карданд, ки бояд муаллифони китоб таҳти раҳбарии Мирсаидовро барои асардуздӣ ё плагиат ба суд диҳам. Аммо ман ин корро накардам. Аз ҳамон вақт то имрӯз ман алайҳи инҳо коре ҳам накардаам. Аммо инҳо фаромӯш накарда будаанд.
Ман дар ҳайратам, ки чӣ тавр бухлу кинаи кас баъди қариб 20 сол аз нав бедор мешудааст? Ҳол он ки як ман не, балки боз 8 донишманди намоён ӯро фош карда буданд. Ин рафтори як қабилаи африқоиро ба ёд меорад, ки то охири умр аз якдигар қасос мегирифтаанд. Дар тафаккури асримиёнагӣ ва қабилаҳои аз маърифат дур будан кори олимона нест. Беҳтар мебуд, ки ба ҷои ин қадар вақтро беҳуда сарф кардан ва ранҷонидани касон ягон кори хайре дар ҷодаи илми ҷумҳурӣ мекарданд. 

Хонданд 829

Хабари-рӯз

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.