.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Мусоҳиба

Мусоҳиба бо генерал-майори мустаъфии мақомоти амнияти Ҷумҳурии Тоҷикистон Бобоев Давлат Бобоевич

- Рафиқ генерал-майор, тавре аз рӯи маълумотҳо бармеояд, ихтисосатон омӯзгорист, аммо дар мақомоти амният фаъолият намудаед. Сабаби ба мақомоти амният омаданатон дар чист? Забондонӣ ё ягон хислати дигар Шуморо ба ин даргоҳ овард?
- Пешаам омӯзгори фанни забон ва адабиёти рус буда, дастпарвари Омӯзишгоҳи омӯзгорӣ ва Донишкадаи омӯзгории шаҳри Кӯлоб мебошам. Аз сабаби он, ки соҳибимаълумот ва забони русиро хуб балад будам, соли 1975 маро Котиби Кумитаи комсомоли шаҳри Кӯлоб таъйин намуданд. Ба дӯш гирифтани вазифаи мазкур, агар аз як тараф масъулиятро тақозо мекард, аз ҷониби дигар малакаи кор кардан бо ҷомеаро бароям омӯхт. Фикр мекунам, сарсупурдагӣ ва масъулиятшиносиам маро ба мақомоти амният раҳнамо гашта бошад. Зеро, дар бахши бехатарӣ ба шахсони тасодуфӣ роҳ дода намешавад.
- Сараввал корманди комсомол, баъдан афсари мақомоти бехатарӣ. Шумо ҳамчун корманди ҷавон миёни ин ду пеша чӣ тафовутеро эҳсос намудед? Малакаи касбиатон мерасид ё Худо гуфта омадед?
- Дар вазифаи Котиби Кумитаи комсомоли шаҳри Кӯлоб ҳамагӣ як сол фаъолият намудам ва замоне ба мақомоти бехатарӣ ба кор омадам, дар ин росто маълумот ва малакаи касбӣ надоштам. Аммо, новобаста аз ин, маро ба сифати ваколатдори фаврӣ ба ноҳияи куҳистони Ғарм (Рашти имрӯза) ба кор фиристоданд.
Он замон сарварии шуъбаи ин ноҳияро инсони некройу некбин, марди оқилу ботаҷриба А. Одинаев (равонаш шод бод) ба зимма дошт ва ман тавонистам нозукиҳои ин касбро аз ӯ биомӯзам, ки умре миннатдорам.
Агар азм қавӣ бошаду пешаи интихобкардаатро дӯст дорӣ, ба комёбиҳо ноил хоҳӣ шуд. Туфайли заҳмат ва азму талошҳо тавонистам дар мақомоти бехатарӣ ба мартабаҳои баланд комёб гардам.
Минбаъд дар вазифаҳои ваколатдори калони фаврии шуъбаи амнияти ноҳияи Шаҳринав, сардори шуъбаи бехатарии давлатии ноҳияи Куйбишев (имрӯза Абдураҳмони Ҷомӣ), сардори шуъбаҳои бехатарии давлатии навоҳии сарҳадии Қубодиён ва Шаҳритус таъйин намуданд.
Вазъияти сиёсиву ҳарбӣ дар кишвари бо мо ҳамсоя - Афғонистон маҳз дар он шабу рӯ хело ногувор ва муташанниҷ буд. Таҷрибаи ғанӣ ва маҳорати корбариам шояд сабаб шуд, ки барои пурзӯр намудани корҳои амниятӣ маро ба навоҳии наздисарҳадӣ фиристоданд. Новобаста аз вазъ ва таҳдиду хавфҳо, дар иҷрои ин вазифаҳои пурмасъул маҳорати баланди тахассусӣ нишон дода, ба комёбиҳои назаррас ноил шудам.
Соли 1994 маро сардори Раёсати таъмини амнияти роҳбарияти давлати Тоҷикистон таъйин намуданд. Дар ин вазифаи фавқулодда ва масъулиятнок то ба нафақа баромадан содиқонаву софдилона адои вазифа намудам.
Маҳз дар ин давра бо Фармонҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо рутбаи баланди ҳарбии генерал-майор ва ордени “Спитамен” шарафёб гардидам.
- Яъне бе дастгирии нафаре тавонистед соҳиби мансаб ва рутбаҳои олӣ гардед? Ё ягон нафаре, “криша” дар боло доштед?
- Бале. Барои мансаб ва вазифа назди касе нарафтаам, воситабозӣ, ба қавле “тағо”-бозиро дӯст намедорам. Дар муҳлатҳои муайяншуда рутбаҳои навбатии худро гирифтаам. Даъвои вазифа надоштам ва аз касе, ҳатто аз фарзандонам низ чизе талаб накардаам ва талабгор ҳам нестам. Корат ҳалол бошад, ба вазифаат сазовор бошӣ, ба давлат хиёнат накарда бошӣ, албатта хизматҳоят беподош нахоҳанд монд.
- Муҳтарам Давлат Бобоевич! То ҷое медонем, соли 1997 зимни сафари хизматӣ дар шаҳри Хуҷанд ба ҷони Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон душманон сӯиқасд намуданд ва қатори ашхоси зиёд Шумо ҳам захмӣ шудед...
- Ба ёд овардани он рӯзи даҳшатбор, яъне 30-юми апрели соли 1997 бароям хушоянд набуда, мисли намакобест болои захм. Душманони давлату миллати тоҷик барои ноором сохтани вазъи сиёсиву иҷтимоии Ҷумҳурии Тоҷикистон кӯшиш мекарданд аз тамоми имконот истифода баранд. Ин бор онҳо ба ҷони Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ - Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сӯиқасд намуданд. Зимни содир шудани ин амали террористӣ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва беш аз 80 нафар шаҳрвандон захмҳои вазнин бардоштанд, ки дар он қатор ман низ будам...
- Тақдири ҷиноятпешагон чӣ шуд?
- Шахсони ҷиноятпеша дастгир ва мувофиқи қонун нисбати аъмоли бадашон ҷазои сазовор гирифтанд.
- Солҳои гирумони ҷанги шаҳрвандӣ дар кадом манотиқи кишвар фаъолият доштед?
- Дар он солҳои пурдаҳшат сардори шуъбаи бехатарии ноҳияи Шаҳритус будам. Ба қавле “театр”-и ҷанг асосан дар вилояти Қӯрғонтеппа ба “саҳна” гузошта шуда, маҳалбозӣ дар авҷи аъло расида буд, ки хеле душвориҳоро ба миён овард. Хушбахтона, ҳамаи ин мушкилиҳо ва нобасомониҳо пушти сар шуданд. Халқ иштибоҳи худро фаҳмид. Мо набояд бозичаи дасти дасисабозон ва душманони давлату миллати худ гардем. Ватани худро барои манфиати шахси ғайр ба туъмаи бод надиҳем. Ҳеҷ чиз ба мисли ободиву озодӣ ва сулҳу осоиштагӣ муқаддасу баробар шуда наметавонад. Неъмати беҳтарин - ин ободии Ватан ва ваҳдату ҳамдилист.
- Гуфтед, ки фаъолият кардан дар замони ҷанги шаҳрвандӣ душвор буд. Махсусан дар манотиқи ҷануби кишвар, ки Шумо он ҷо фаъолият менамудед. Пас, шудааст боре, ки фикри тарки Ватан дар хаёлатон пайдо шуда бошад? Ё “бемор” намешудед он вақт?
- Ман афсар будам ва ҳар ҷо Ватан раҳнамоям мекард, он ҷо хизмат мекардам. Бо майли том ва аз сидқи дил вазифаамро ба ҷой меовардам. Нашудааст боре, ки ёди тарки Ватан карда бошам. Буданд пешниҳодҳо, ки тарки Ватан намояму ба ҷои амн равам, аммо ҳамеша рад мекардам. Мегуфтам, ки аз Душанбе ба ҷои дигар, ҳатто зодгоҳам намеравам. Агар мурдан дар тақдирам бошад, бигзор, аммо дар Ватан мемирам.
- Сабаб чӣ буд, ки солҳои 2002-2004-ум Шуморо сарвари фурудгоҳ таъйин намуданд? Аз соҳаи бехатарӣ ба авиатсия гузаштан душвор набуд?
- Ҷанги таҳмилии бародакуш ба кишвари мо душвориҳои зиёде овард. Болои ин, дар бархе аз сохторҳо бенизомии зиёд дида мешуд. Он шабу рӯз аз фаъолияти кормандони бахшҳои гуногуни фурудгоҳ, ки он ҷо чандин сохторҳо, аз қабили милитсия, гумрук, сарҳадбонҳо, бехатарӣ ва ғайра фаъолият доранд, шикоят зиёд гашт. Ба хотири ба низом даровардани фаъолияти фурудгоҳ, ки дарвозаи шаҳр аст, маро роҳбари он таъйин намуданд.
Ҳамчун роҳбар солиёни дароз дар соҳаи бехатарӣ кор карда будам ва метавонистам бо ҳар гуна қавму миллатҳо забон як карда тавонам. Шукри Худо, ки дар давоми ду соли фаъолиятам дар ин даргоҳ тавонистам корро бомаром ба роҳ монам. Дар баробари дастовардҳо, инчунин интизом ва назму тартиб дар фурудгоҳ пойбарҷо гашт. Ба як ҳисоб, аз фаъолияти дусолаи худ дар фурудгоҳ қаноатбахш ҳастам.
- Шуморо ба ҳайси чекисти забондон мешиносанд. Кадом забонҳоро медонед?
- Тавре дар боло ишора кардам, ихтисосам омӯзгори забон ва адабиёти рус мебошад. Ба ғайр аз ин, бо забонҳои форсӣ ва ӯзбекӣ озодона ҳарф мезанам ва лаҳҷаи ҳамаи маҳалҳои Тоҷикистонро мефаҳмам. Шояд як сирри муваффақиятҳоям низ марбут ба забондониам буд.
- То ҷое медонем, дар Бозиҳои олимпии соли 1980 низ ширкат варзидаед.
- Бале, дар таъмини амнияти Бозиҳои олимпии соли 1980, ки дар шаҳри Москва баргузор гардид, ширкат варзидам. Дар натиҷаи фаъолияти пурсамар, бо фармони Президиуми Шӯрои Олии ИҶШС маро бо нишони “Барои меҳнати шоиста” қадрдонӣ намуданд.
- Дар мусоҳибаҳоятон бо ифтихор дар бораи шаҳри Кӯлоб ҳарф мезанед. Магар зодаи ин диёри бостонӣ ҳастед?
- На. Аслан зодаи ноҳияи хушобу ҳаво, сарзамини зебоманзари Шӯрообод ҳастам, аммо дар шаҳри Кӯлоб ба воя расидаам. Аз ин лиҳоз, бештар ин диёрро дӯст медорам. Ва сарбаландона мегӯям: «Ман Кӯлобиям».
- Дар утоқи кориатон китобҳои зиёдеро мебинем. Вақти китобхонӣ ҳам доред? Ё дар корхонаатон кор кам аст?
- Албатта, китоб дӯстест беҳамто. Ҳангоми яъсу навмедӣ ҳамеша ба ашъори зиндаёд Лоиқ Шералӣ рӯ меоварам ва пас аз мутолиаи ашъори ин абармарди сухан руҳу равонам оромиш меёбад. Баъдан, ашъори Ҳофиз, Лоҳутӣ, Бозор Собир, Гулрухсор, Муҳаммад Ғоиб, Хайрандеш ва шеърҳои ватандӯстонаи Давлат Сафарро мутолиа менамоям. Дар маҷмуъ, ҳама маводи нашрӣ, аз қабили рӯзнома, ҳафтанома ва маҷаллаҳои давриро мутолиа менамоям, ба ибораи дигар, ба қавли чекистҳо “читаем что попало”.
- Шуморо чӣ водор намуд, ки баъд аз нафақа истироҳатро ихтиёр накарда, боз ба кор бароед? Танқисии иқтисодӣ ва ё вақтгузаронӣ?
- Шукри Худо зиндагии хубу осоишта дорам. Дар ҳаёт ба чизе ниёз надорам. Танҳо аз субҳ то шом нишастан дар миёни чаҳор девор маро дилгир мекунад. Аз ин рӯ, чун одат субҳ ба кор меоям ва тавре худи Шумо шоҳид ҳастед, дар ин утоқи корӣ менишинаму вазифаи мудири хоҷагии маъмурияти КВД “Обу корез”-и мақомоти иҷроияи шаҳри Душанберо ба зимма дорам.
- Узвияти ягон ҳизбро доред?
- Қаблан коммунист будам. Ҳоло ба ягон ҳизб шомил нестам.
- Шаҳрванди кадом кишвар ҳастед?
- Чун қисми зиёди фаъолияти кориам, яъне беш аз 20 сол дар даврони Иттиҳоди Шӯравӣ рост омадааст, аз ин рӯ шаҳрвандии Русияро интихоб кардаам, то ҳаққи хизмати худро биситонам. Оилаам шаҳрвандии Тоҷикистонро дорад ва фарзандонам низ. Онҳо бигзор хизмати Ватанро ба ҷой оваранд.
- Дар воқеъ, ҳамсаратон чикора буданд?
- Оилаам Рӯзигул Алихонова, маҷруҳи гуруҳи дуюм аст ва то ба нафақа баромадан ба сифати ҳамшираи шафқат кор кард ва дар баробари ин, фарзандонамонро бомаърифату солеҳ тарбия намудаву ба камол расонд.
- Намоз мехонед?
- Аз илмҳои диниву дунявӣ пурра бохабар ҳастам ва рукнҳои исломро ба ҷой меоварам. Инчунин, дар давраи кориам ҳам, ба касе, ки намоз мехонд, кор надоштам. Танҳо ба муқобили нафароне, ки ба муқобили сохти давлатдорӣ мебаромаданд, муборизаи номардона мебурданд, ман ҳам мубориза мебурдам.
- Мегӯянд, ки қисмате аз коммунистҳо ба Худо бовар надоштанд… Шумо чӣ?
- Албатта, ба Худо бовар дорам. Агар инсон ба касе ва ё чизе бовар надошта бошад, пас аз фарқияти миёни ӯ ва ҳайвон чизе боқӣ намемонад.
- Дар куҷо истироҳат карданро дӯст медоред? Чун ба ҳар ҳамкасбонатон барои мусоҳиба занг мезанем, ё дар Дубай ҳастанд ё Париж...
- Аслан зуд-зуд ба истироҳат рафтанро дӯст намедорам. Дар муҳити хона ва бо фарзандону наберагон будан бароям истироҳат аст. Аммо, агар имкон даст дод, баъзан ба осоишгоҳи “Шоҳамбарӣ” ва ё чашмаи “Авҷ”-и Бадахшон рафта истироҳат ва табобат менамоям. Зеро, табиати Тоҷикистон нотакрор аст ва шарт ҳам нест барои истироҳат ба хориҷ аз кишвар равем.

Мусоҳибон:
Ҷамила МИРБОЗХОНОВА,
Шоҳонаи АҲМАДШОҲ

 

Хонданд 828

- Ошкорбаёнии Соҳибов: Назорат аз болои муллоҳои замони шӯравӣ сахт буд. Маблағгузоронашон он замон ҳам кам набуданд!
- Полковники тоҷик: аз шаҳрвандии СССР то шаҳрвандии Русия;
- Раиси Шӯрои собиқадорони амният: Дар шодиву андуҳи ҳамкорон шарикем!
- Полковник Соҳибов: Амнияти корхонаҳои саноатиро ман назорат мекардам;
- Замоне полковники амният, ҳоло соҳибкору Директори генералии ҶДММ “Тоҷ-силк”;
- Кӣ аз пешрафту муваффақияти полковник Соҳибов ҳасад мебурд?
- Зеҳну хотираи қавии М. Соҳибов: 10 ҳазор рақами мобилӣ ва 2 ҳазор рақамҳои кориро аз ёд медонад;
- Чаро Муродилло Соҳибовро “Энсиклопедияи тоҷик” мегӯянд?
- Чекисти намозхон!
- Шунавандаи курсҳои Олии Кумитаи бехатарии давлатии Шӯравӣ дар шаҳри Минск ва ҳоҷии Хонаи Худо;
- Истироҳати Соҳибов аз ҳисоби ФСБ-и Русия дар Сочи. Бо кӣ?
- Насиҳати полковник ба ҷавонон: Аз гунҷишк тарсӣ, гандум накор!
- Нигаронии полковники мустаъфӣ аз фаъолияти Вазорати маориф ва илм: Ба барномаҳои таълимӣ бетаваҷҷуҳанд ва серталаб нестанд!
Ин ва дигар далелҳои таърихӣ дар ҳафтаномаи “Фараж” зери гӯшаи “Бидуни сиёсат ва пас аз нафақа”.

- Рафиқ полковник, сабаб чист, ки ихтисоси геологияро касб намудед?
- Дар деҳае умр ба сар мебурдам, ки гирду атрофашро куҳҳои сарбаафлок иҳота намуда, домони пур аз ганҷ доштанд. Дар давраи мактабхонӣ орзу мекардам, то кашшофи ин ҳама ганҷ бошам. Зеро хуб медонистам, ки кошифи ин ҳама неъмати пурганҷ танҳо геолог буда метавонаду бас. Аз ин рӯ, соли 1958 баъд аз хатми мактаби миёна орзуҳо думболагир гардида, маро ба факултаи геологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон (имрӯза Донишгоҳи миллии Тоҷикистон) роҳнамун сохтанд. Давоми панҷ соли донишҷӯӣ кӯшиш кардам донишу малакаи худро дар самти пешаи интихобкардаам сайқал дода, нозукиҳои онро аз устодонам омӯзам ва шукри Худо, заҳматҳоям беподош намонданду соли 1964 донишгоҳро бо дипломи аъло хатм намудам.
Солҳои аввал вақте кор мекардам, ихтисоси геологӣ барои водии Зарафшон ниҳоят зарур буд.
- Ихтисосатон геолог, аммо корманди бехатарӣ шуда кор кардаед. Иртиботи ин ду мафҳум дар чист?
- Қаъри замини водии зархези Зарафшон аз навъҳои гуногуни маъдан, хусусан металҳои ранга бой буда, он шабу рӯз корҳои ҷустуҷӯӣ - иктишофӣ аз ҷониби экспедитсияҳои геологӣ ба таври васеъ домон густурда буд. Пас аз адои хизмати аскарӣ мақомоти амният нисбат ба пешаи интихобкардаи ман таваҷҷуҳ зоҳир намуда, бо назардошти муҳимияти пешбурди корҳои ҷустуҷӯӣ - геологӣ маро сараввал ба ҳайси ваколатдор, баъдан сарваколатдори шуъбаи бехатарии давлатии ноҳияи Панҷакент таъин намуданд.
- Дар як мусоҳибаатон қайд намуда будед, ки дар амалиёти боздошти 37 кг тилло ширкат варзидаед. Қазияро шарҳ медодед.
- Соли 1972 буд. Ба мо иттилоъ расид, ки як гуруҳ ҷиноятпешагон азм доранд 37 кг тиллоро ғайриқонунӣ ба муомилот бароварда, маблағи аз ҳисоби фурӯш ба даст овардаашонро ба эҳтиёҷоти шахсиашон истифода баранд. «Бори каҷ ба манзил намерасад» гуфтаанд бузургонамон. Дар натиҷаи дуруст ба роҳ мондани корҳои оперативӣ ин гуруҳи ҷинояткорро дар ноҳияи Ургути Ҷумҳурии Ӯзбекистон дастгир намудем ва нагузоштем ба нияти нопоки худ ноил гарданд.
Шукр мегӯям аз он, ки донишу маҳорати аз устодон омӯхтаам ба ман имкон дод, то дар таъмини амнияти як зумра корхонаҳои саноатӣ, аз нуқтаи назари экологиву тахрибкорӣ, аз ҷумла комбинати маъдантозакунии Анзоб корҳои назаррасеро анҷом дода бошам.
- Барои пешбурди фаъолият дар самти бехатарӣ дониши андӯхтаатон дар факултаи гелогияи ДМТ басанда буд?
- Хизмат дар мақомоти бехатарӣ бас нозук ва дар баробари ин хеле масъулиятталаб аст. Инсон бояд аз дониши андӯхтааш қаноат накарда, пайи такмили он гардад.
Бо тавсияи мақомоти амнияти миллӣ солҳои 1967-1968 шунавандаи курсҳои олии Кумитаи бехатарии давлатии Шӯравӣ дар шаҳри Минскро ба итмом расонидаам. Таҳсил дар ин донишкадаи бонуфуз барои анҷом додани фаъолияти минбаъдаам дар бахши бехатарӣ заминаи воқеӣ гузошт.
- То ҷое дарак дорем, пешравиву муваффақиятҳоятон бархеро ба шигифт меоварду як гуруҳ ба Шумо ҳасад мебурданд…
- Соли 1977 маро сардори шуъбаи бехатарии давлатии ноҳияи Рӯдакӣ (собиқ Ленин), ки дар миқёси кишвар яке аз калонтарин ноҳияҳо маҳсуб меёфт, таъин намуданд. Таъмини амният дар ноҳияи мазкур нозукиҳои худро дорад ва аз кас масъулияти зиёдро талаб менамояд.
Зимни дар ин вазифа кор карданам, тавонистам садди роҳи чандин қонунвайронкуниҳо гардида, нақшаҳои матраҳнамудаи гуруҳҳои ҷинояткорро ботил намоям.
Муваффақиятҳои ба даст овардаи ман албатта на ҳамаро хуш меомад. Аз ин рӯ, нисбат ба ман бо чашми ҳасуд менигаристанд, аммо тавре мегӯянд, аз гунҷишк тарсӣ, гандум накор. Ман ба вазифа, Ватан ва халқи азизам содиқ будам ва иродаи мустаҳкаму азми қавиам маро ба вазифаҳои баландтар лоиқ гардонд.
- Чанд муддат сардори шуъбаи бехатарии давлатии ноҳияи Ҷилликӯл (ҳозира Дӯстӣ) низ будед. Чӣ хотироте доред аз ин ноҳияи наздисарҳадӣ?
- Фаъолият дар навоҳии наздисарҳадӣ ва ҳифзи амният дар он ҷиддиятро талаб мекунад. Зеро охирҳои солҳои 80-уми асри гузашта аллакай дар ҳудуди вилояти Қӯрғонтеппа гуруҳҳои пинҳонкори ифротӣ амал мекарданд, ки бо ҳар роҳу восита мехостанд хати сарҳади давлатиро рахна сохта, бо ҳаммаслакони худ дар он сӯи марз иртибот ва додугирифт намоянд. Болои ин, артиши Громовро аз хоки Афғонистон бароварданд ва вазъият дар сарҳад вазнин шуд.
Бо дарки муҳимияти ин паҳлуи масъала ва ҷамъоварии маълумоти мукаммали фаврӣ ва таҳлилӣ дар ҳамбастагӣ бо аҳли кормандон сатҳу сифати таъмини чораҳои амниятӣ ва пешгириро хуб ба роҳ монда, тавонистем дар роҳи ҷилавгирӣ аз рӯй додани талошҳои тахрибкориву даҳшатфиканӣ ва ифротгаройии динӣ садди муътамаде гузорем.
- Яъне, дар давраи Шӯравӣ ҳам буданд нафарони ифротӣ, ки ба осудагии халқ халал ворид менамуданд?
- Дар ҳама давру замон ёфт мешаванд ашхос ва ё гуруҳҳое, ки бар зарари ҷомеа кор мекунанд. Масалан, дар даврони Шӯравӣ низ муллоҳо зиёд буданд, аммо назорат, ки аз болои онҳо сахт буд, амалеро иҷро карда наметавонистанд.
Ба мо иттилоъ расид, ки дар Панҷакент муллое дар байни ҷомеа китоб паҳн карда, ташвиқоти нодуруст мебарад. Баъд аз таҳқиқ ва тафтиш ӯро мувофиқи кирдораш ба муддати чаҳор сол ҳабс намуданд.
- Бо тақозои вазифа чандин нафарҳоро паси панҷараи маҳбас равона намудаед. Нафаре аз онҳо қасди ҷонатон накардааст?
- Ҳар коре кардаам, мувофиқи қонун амалӣ гардидааст. Бинобар ин, аз касе ҳарос надорам ва касе ҳам таҳдиди куштор накардааст. Зиндаам ва ана, ба 79 расидам.
- Дар давоми фаъолияти худ дар соҳаи амният шудааст боре, ки аз кори кардаи худ ангушти пушаймонӣ газида бошед?
- На. Коре накардаам, ки оқибат ба пушаймонӣ оварда расонида бошад. Ҳамеша ҳалол кор кардам, ба луқмаи даҳони касе соҳибӣ накардаам ва фарзандонамро низ дар ин росто тарбият намудаам. Аз касби пешакардаам розиям ва агар дубора ба дунё меомадам, боз ҳам чекист мешудам.
- Шуморо чун нафари дорои лаёқати фавқулодда ва зеҳну хотираи қавӣ мешиносанд. Метавонед бигӯед, ки то чанд адад рақамҳои телефон дар хотиратон нақш баста?
- Шукрона, ки синнам аз 79 гузашта, вале хотираам ҳамоно дар ҷояш аст. Ному насаб, ҷойи кор, макони таваллуд, рутба ва наздики 2 ҳазор рақами телефони ҳамкорон ва дӯстонамро аз ёд медонам. Бо касе 1 маротиба корафтода шуда бошам, фаромӯш накардаам.
- Пӯшида нест, ки феълан ҷавонписарон аз хизмати Модар-Ватан сарпечӣ намуда, ба донишгоҳу донишкадаҳо дохил мешаванд ва ё роҳи гурезро дар муҳоҷирати меҳнатӣ мебинанд. Аз нигоҳи Шумо ҳамчун полковники мустаъфӣ, хизмат дар сафи Қувваҳои мусаллаҳ барои ҷавонписарон шарт аст ё фарз? Оё Шумо худ хизмати Модар-Ватан кардаед?
- Ватан ба мисли модар муқаддас аст ва мо вазифадорем дар ҳимояти он ҳар сонияву дақиқа дар ҳолати омодабош қарор дошта бошем. Нагузорем, ки нохалафе қудуми номуборакашро ба марзи Ватани азизамон гузораду бо ғаразҳои нопокаш ба ҳаёти орому осудаи халқамон халал ворид созад.
Хизмат дар сафи Қувваҳои мусаллаҳ шараф буда, дар баробари ин қарзи шаҳрвандии ҳар як ҷавонмарди баору номус мебошад. Ҳар нафаре, ки аз ин мактаби шуҷоату мардонагӣ сабақ мегирад, дар пастиву баландиҳои зиндагӣ метавонад тобовар бошад. Баъдан, агар худи мо марзу буми аҷдодиамонро аз хавфу хатар эмин нигоҳ надорем, кӣ омада онро муҳофизат мекунад?
Дар даврони Шӯравӣ ҳар як ҷавонмард вазифадор буд, қабл аз ҳама хизмати ҳарбиро ба ҷой оварад ва шукр, ки қисмат бароям насиб гардонд, хизмати низомиро дар шаҳрҳои Марв, Байрамалии Ҷумҳурии Туркманистон ва Чкаловски Тоҷикистон ба сифати харитасоз (топограф)-и ҳарбӣ бо сари баланду рӯи сурх ба итмом расонам.
- Мебинем, ки баъд аз ба нафақа баромадан истироҳатро ихтиёр накардаед, пуркор менамоед...
- Пас аз собиқаи кории сиюшашсолаам дар мақомоти амнияти кишвар, як муддат ба ҳайси сардори Идораи кормандони Комбинати гӯшти шаҳри Душанбе фаъолият намудам. Аз соли 1997 то соли 2006-ум раиси Шӯрои ветеранҳои соҳаи амният будам, ки зиёда аз 2 ҳазор нафарро муттаҳид менамуд. Аз ҳисоби пулҳои дар суратҳисоби бонкӣ ҷамъшаванда, бо маслиҳати 11 нафар аъзои Шӯро ба ҷашну маъракаҳо, тӯю сур ва маросими мотами нафақахӯрон кӯмак менамудем. Ба як ҳисоб, ба шодию нишот ва мотами ҳамкорон шарик будем.
- Феълан чӣ кор мекунед?
- Директори генералии ҶДММ “Тоҷик-силк” ҳастам, ки ба коркард ва хариду фурӯши пилла машғул аст. Ашёи хомро харидорӣ ва дар коргоҳи махсус, ки дар ноҳияи Спитамени вилояти Суғд бунёд намудаем, ки иқтидори коркарди он дар як моҳ беш аз 2 тонна мебошад, коркард намуда, ба кишварҳои хориҷ, аз қабили Чин ва Афғонистон ба фурӯш мебарорем.
Ман бе кор буда наметавонам. Одам то зинда ва қобилияти зеҳниву ҷисмонӣ дорад, бояд кор кунад.
- Китобҳои бадеии дар мизи кориатон бударо мебинему суоле ба миён меояд. Магар имрӯз ҳастанд нафроне, ки китоб хонанд? То ҷое мушоҳида мегардад, имрӯз ҳама шикоят аз он доранд, ки ҷавонон ба интернет рӯ овардаву аз китобхонӣ дур шудаанд. Аз нигоҳи Шумо, мутолиаи китоб чӣ аҳамияте дорад?
- Новобаста аз он, ки асри феълиро асри технология ном мебаранд, аммо ҳастанд нафароне, ки ба мутолиаи китоб ҳавас доранд. Масалан худи ман айни замон китоби Владимир Карпов - “Генералисимус”-ро мутолиа дорам.
Барои он, ки майлу рағбати ҷавонон ба китобу китобхонӣ зиёд гардад, мо волидайн бояд дар ҳамбастагӣ бо Вазорати маориф ва илм кор кунем. Шавқу рағбати онҳоро нисбати китобхонӣ бедор намоем. Масалан, солҳое, ки мо дар мактаби миёна мехондем, устодон моро вазифадор мекарданд, ки китоби бадеӣ хондаву дар дарсҳои алоҳида мазмуни онро дар назди тахтаи синф баромада, нақл кунем. Ҳоло чӣ? Кадом муаллим бо истодагарӣ аз хонананда талаб менамояд, ки китоб хонаду назди ҳамсинфонаш мазмуни онро ҳикоят намояд? Дар ин маврид Вазорати маориф ва илм бояд дастур диҳад. Барномаҳои таълимӣ бояд содда ва аз нав коркард карда шаванд. Ва ҳадди ақал талаба донад, ки Фирдавсиву Саъдӣ кистанду Носири Хисраву Бедилу Рӯдакӣ ва Лоиқ кистанд?
Масалан, ба хотири дидани ватани А. И. Сино ман ба Бухоро рафтам ва суроғ ба суроғ деҳаи Афшонаи ноҳияи Рометанро, ки зодгоҳи ӯст, ёфтам. Зеро ба мутолиаи китоб шавқ дораму ба ин бузургони сухан эътиқод.
- Дар вазифаҳои баландмақом кору фаъолият кардаед. Шояд давоми ин қадар солҳо маблағи зиёд ҷамъ ва пасандоз намуда бошед? Чун бо бархе аз нафақагирон барои мусоҳиба тамос мегирем, ё дар фурудгоҳи Париж ҳастанду ё дар Берлин истироҳат ва ё азми сафар ба Аврупо доранд ба ким-кадом минтақаи истироҳатии хориҷ аз кишвар, мисли Қриму лаби Дон. Хуллас, нафақагирон ҳеҷ вақти холигӣ надоранд. Дар баробари шунидани он ба худ суол медиҳем, ки ин қадар пул аз куҷо бошад?
- Агар аз қафои пул мерафтам, феълан миллиардер мешудам. Бо он маоше, ки мувофиқи қонун бароям ҷудо шуда буд, қаноат ва фарзандонамро бо нони ҳалол тарбия кардаам.
Шукри Худо, 6 фарзанду 25 набера ва 3 абера дорам. Фарзандонам маълумоти олӣ дошта, ба соҳаҳои гуногун, аз ҷумла як писарам дар шаҳри Дубай ба соҳибкорӣ машғул аст, дигаре корманди ширкати мобилии “Вавилон”, сеюми дар ҶСК “Соҳибкорбонк” ва духтаронам муаллима ва менеҷер шуда кор мекунанд. Наберагонам бо дониши худ дар донишгоҳҳои бонуфузи шаҳри Маскав таҳсили илм доранд.
- Бархе аз мансабдорон зимни ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ Тоҷикистонро тарк намуда буданд. Шумо ҳам ба ягон ҷо гурехта будед?
- На. Лаҳзае Тоҷикистонро тарк накардаам. Ва дар хаёлам ҳам фикри тарки Ватан набуд.
- Пас аз баромадан ба нафақа дигар нахостед ба кори давлатӣ баргардед, ё пешниҳоди кор нашуд?
- Пас аз фаъолияти пурсамар бо сари баланд ба нафақа баромадам ва дигар нахостам кор кунам. Кореро, ки мо дар давраи Шӯравӣ ба анҷом мерасонидем, ҳоло ин хел корҳо нест. Масалан, барои боздошти қочоқчиён, ки сарҳадро ғайриқонунӣ убур карда, ба савдои маводи нашъаовар машғул буданду бар ивази фурӯши он аз Тоҷикистон ба Ҷумҳурии исломии Афғонистон маводи ғизоӣ мебурданд, лозим меомад соатҳои дароз дар даруни қамишзор бишинем.
Лаҳзае аз хотирам намеравад. Соли 1987 буд. Ҳангоми гузаронидани амалиёти навбатии боздошти ҷиноятпешагон задухӯрде ба амал омад ва сардори қисми сарҳадбононро парронда, дасташро захмӣ намуданд...
Ва ё ҳодисаи дигаре, ки маро ба шигифт андохта буд, зимни боздиди як гуруҳи кории 16-нафара таҳти сарварии Котиби Кумитаи Марказӣ Эргашев Султон Бобоевич ва Зубрев Генадий Василевич аз корхонаи коркарди симоби Қавноқ, вертолёт дар дараи Моғиён ба садама дучор гардида, 159 метр дар замин тоб хӯрда, бо сабаҳои техникӣ дар 60 метр ними вертолёт ҷудо шуд, ки дар натиҷа 9 кас ба ҳалокат расида, 7 кас зинда монданд. Дидани ин манзараи ҳузнангез як даҳшат буд...
- Солҳои зиёд дар мақомоти бехатарӣ фаъолият доштед. Баъд аз баромадан ба нафақа Шуморо ҳамчун корманди собиқадор аз ҷониби роҳбарияти Кумитаи давлатии амнияти миллӣ суроғ мекунанд?
- Бале. Саймуъмин Ятимов - раиси Кумитаи давлатии амнияти миллии Тоҷикистон ҳам роҳбари хуб асту ҳам шахси оқил ва дар арафаи иду ҷашнҳо мо собиқадоронро даъват намуда, меҳнатамонро ҳамеша қадр менамояд.
- Замони “чекист” буданатон намоз мехондед?
- Ростӣ не. Аммо феълан панҷ вақт намозамро тарк накарда мехонам. Соли 2004-ум бо ризоияти холиқи давр ба зиёрати хонаи Худо шарафманд гардидам, ки шукрона мекунам. Ҳамсарам се маротиба ҳоҷӣ шудааст.
- Чекистон ба корашон бисёр содиқ мемонанд. Мехостам бифаҳмам, ки ба ҳамсаронашон чӣ?
- Дар давраи ҷавонӣ борҳо думболи орзуҳо рафтаам, аммо чи тавре, ки ҳамсари худро дӯст медоштам, каси дигарро мисли ӯ дӯст надоштаам. Ва коре ҳам накардаам, ки аз ман хафа шуда бошад. Зеро дар тарбияи шаш нафар фарзандонамон нақши ӯ бештар аст. Зеро ман ҳамеша пайи кор будаму ӯ дар хона ба тарбия ва нигоҳубини фарзандон банд. Туфайли тарбияи неки додааш, шукрона, ки фарзандонамон бомаърифат ба камол расиданду имрӯз ҳар кадоме роҳи худро дар зиндагӣ ёфтаанд.
- Шаҳрвандии дигар давлатро ҳам доред ба назарамон?
- Бо собиқаи 36-солаи корӣ, ки он ҳам дар даврони Шӯравӣ рост омада буд, соли 2007-ум шаҳрванди Русия шудам. Ҳамсарам низ шаҳрвандии Русияро дорад ва феълан нафақаи ҳардуи мо аз ҳисоби ин кишвар аст.
- Дар кадом минтақаҳои фароғатӣ истироҳат карданро дӯст медоред?
- Соле як маротиба аз ҳисоби ФСБ-и Русия барои истироҳату табобат ба шаҳрҳои Москва ва Сочи меравам. Барои мо собиқадорон он ҷо шароити хуби табобату истироҳат фароҳам оварда шудааст.

Мусоҳибон:
Ҷамила МИРБОЗХОНОВА,
Шоҳонаи АҲМАДШОҲ

Хонданд 1442

Забон беҳтарин омили ҳастӣ ва нумуи миллат маҳсуб ёфта, тамаддун ва таърихи моро пойдор нигоҳ медорад. Рисолати аҳли ҷомеа, олимону донишмандон ва ҳар фарди тоҷик поку беолоиш нигоҳ доштани он аст. Суҳбати мо бо устоди ДМТ, доктори илмҳои филология, профессор Баҳриддин Камолиддинов вазъи забони модариро дар замони феълӣ бозгӯ мекунад.

- Ба андешаи Шумо, айни замон вазъи ҳифзи забони тоҷикӣ дар чӣ ҳолат аст ва меъёрҳои забони адабӣ аз тарафи аҳли ҷомеа то куҷо риоя мешаванд?

- Баъд аз қабули Қонуни забон мардум дудила буданд, ки «агар забони тоҷикӣ забони давлатӣ шавад, дар умури давлатдорӣ вазифаашро иҷро карда метавониста бошад ё не? Агар забони тоҷикӣ забони давлатӣ шавад, дар ҳамаи муасcисаҳо, дар ҳамаи соҳаҳои ҳаёти иқтисодӣ, иҷтимоӣ, сиёсӣ, фарҳангӣ вазифаи худро адо карда метавониста бошад ё не?». Ин фикру мулоҳизаҳо то рӯзи эълон шудани Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон идома ёфт. Вақте ки Ҷумҳурии Тоҷикистон 9-уми сентябри соли 1991 мустақилияташро эълон кард, мардум гуфтанд, ки «бале, мешавад!». Чунки ба забони тоҷикӣ таъсири забони русӣ дар назар буд. Вақте таъсири забони русӣ ба забони тоҷикӣ мегӯем, сатҳи забондонии мардум ҳеҷ ҷойи бадӣ надорад. Мардуми мо дар баробари забони модарӣ забони русӣ омӯхт. Қисми зиёди аҳолии мо фикри худро ифода карда метавонистанд. Ин ҳеҷ ҷойи бадӣ надошт. Лекин, дар умури давлатдорӣ забони русӣ мавқеи забони миллӣ, ҷойи забони тоҷикиро андаке танг кард. Чунин вазъият таҳдид кард, ки забони тоҷикӣ забони давлатдорӣ намешавад. Баъд, дар соҳаи мактабу маориф. Албатта, дар баробари таълими забони модарӣ дар мактабҳои таҳсилоти умумии мо омӯзиши забонҳои хориҷӣ, аз ҷумла забони русӣ мавқеи зиёд дошт. Ин барои омӯхтани забони русӣ аз аҳамият холӣ набуд ва ҷойи бадӣ надошт. Зеро мо эҳтиёҷ доштем, ки ба воситаи забони русӣ илми пешрафтаи ҷаҳониро омӯзем. Яъне, барои мо забони русӣ ҳамчун як равзанаи забономӯзӣ, як равзанаи муносибати иқтисодию фарҳангӣ бо мамлакатҳои дигари дунё хизмат кард. Лекин, вақте ки дар умури давлатдорӣ ҳама вазифаҳои забони тоҷикиро забони русӣ ба худ гирифт ва ҷои забони тоҷикӣ хеле танг шуд, Ҷумҳурии Тоҷикистон эҳтиёҷ пайдо кард, ки Қонуни забони давлатӣ қабул карда шавад. Албатта, қонун қабул карда шуд, аммо амалӣ гардидани он дар як даҳсола, ҳатто дар ду даҳсола амри маҳол буд. Масалан, забони қазоқӣ муҳлати дар амал татбиқ кардани забони давлатиро 40 сол муқаррар карда буд. Дар мо чунин тасаввуроте буд, ки дар давоми як даҳсола, ҳеҷ набошад ду даҳсола забони тоҷикӣ ҳамчун забони давлатӣ мавқеи худро дар ҳама соҳаҳои ҳаёти ҷомеа ишғол мекунад. Ин ба осонӣ муяссар нашуд.

Яке аз сабабҳои ба Қонуни забони давлатӣ дигаргунӣ ворид кардан намояндагони забонҳои дигар буданд. Дар марҳалаи аввал миёни намояндагони забонҳои дигар, ки дар ҷумҳурии мо зиндагиву фаъолият мекарданд, чунин ақида ҷорӣ шуда буд, ки дар маҳаллаҳое, ки аксарияти аҳолии он бо забони ӯзбекӣ ҳарф мезананд, дар идораи давлатӣ ҳам забони ӯзбекӣ ба кор бурда шавад. Дар бобати забони русӣ, азбаски русзабонҳо дар ҷумҳурии мо зиёдтар буданд, бинобар ин, як банд дохил карда шуда буд, ки дар дохили ҷумҳурӣ забони русӣ вазифаи муоширати байни намояндагони забонҳои гуногунро ҳам адо мекунад. Як муддат гузашт. Дидем, ки забони давлатӣ дар ҳаёти иҷтимоиву иқтисодии ҷумҳурӣ мавқеи бештар пайдо кард. Маълум шуд, ки бояд ана ҳамин банди Қонуни забонро тағйир диҳем. Яъне, дар дохили ҷумҳурӣ ҳамчун воситаи муоширати байни қавму миллатҳое, ки забонашон ғайритоҷикӣ аст, дигар забони русӣ не, худи забони давлатӣ ин вазифаро адо карда метавонад. Лекин, забони русӣ ҳамчун воситаи муоширати Ҷумҳурии Тоҷикистон бо дигар ҷумҳуриҳои ҳамсоя, хусусан ҷумҳуриҳои собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ боқӣ мемонад. Ҳамин тариқ, забони давлатӣ дар тамоми соҳаҳои ҷумҳурӣ мавқеи худро пурра ишғол кард.

Як далел: Баъзе мактабҳои олии мо пурра ба забони русӣ гузашта буданд. Масалан Донишгоҳи тиббӣ. Имрӯз дар Донишгоҳи тиббӣ таълим асосан бо забони давлатӣ сурат мегирад. Албатта забонҳои дигар ҳам ба кор мераванд. Ҳатто дар мактабҳо, дар коллеҷҳо, литсейҳо гуруҳҳое ҳастанд, ки пурра таълим бо забони русӣ ё бо забони англисӣ аст. Он мавқеи худашро дорад. Лекин, забони давлатӣ забони ягонаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аст. Дигар ба ҷуз забони давлатӣ забони расмӣ надорем. Бинобар ин, мавқеи забони давлатӣ рӯз то рӯз рушд ёфта истодааст. Аз вохӯрии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бо мардуми минтақаҳои гуногуни кишварамон маълум мешавад, ки дар суханронӣ ҳам, дар нутқ ҳам аксарияти онҳое, ки дар назди Президент суханронӣ ё суҳбату саволу ҷавоб мекунанд, суҳбатҳояшон ба воситаи забони адабӣ сурат мегирад. Чунки то ин вақт таъсири лаҳҷаву шеваҳо дар гӯиши мо зиёд буд. Оҳиста-оҳиста забони адабӣ дар муоширати озоди аҳолӣ мавқеи худро мустаҳкам карда истодааст. Ин падидаи хуб аст. Зеро, дар ҳама забонҳои бонуфузи дунё аллакай таъсири шева мушоҳида карда намешавад. Забони адабии умумихалқӣ лаҳҷаву шеваҳоро фурӯ бурдааст. Дар мо ҳам умри шеваҳо кӯтоҳ аст. Чӣ қадар забони давлатии мо қудратманду тавоно шавад, ҳамон қадар мавқеи лаҳҷаву шеваҳо танг шудан мегирад. Бинобар ин, аз ин ҷиҳат ҳам пешравӣ дар татбиқи забони давлатӣ, дар рӯзгори имрӯзаи мо эҳсос мегардад.

Боз як чизи дигар, ки пештар ҳам буду имрӯз ҳам боқӣ мемонад, таъсири забонҳои бегона аст. Ҷаҳонишавӣ, нуфузи забонҳои дунё, ки аз он забон намояндагони на танҳо як мамлакат, мамлакатҳои дигар ҳам ҳамчун забони давлатӣ истифода мекунанд, водор менамояд, ки мо дар ҳаққи забони миллии худ андешем, онро нигоҳ дорем, аз таъсири забонҳои бегона ҳифз намоем. Ба забони мо аз забонҳои бегона чӣ таъсире мушоҳида карда мешавад? Пеш аз ҳама дар бобати истилоҳ ва истилоҳсозӣ. Дар дунё ҳамагӣ панҷ забонро забони илмии техникӣ мешуморанд. Забони англисӣ, олмонӣ, фаронсавӣ, русӣ ва дар соҳаи санъату меъморӣ забони итолиёвиро. Бинобар ин, дар тадқиқоти илмӣ, дар таълими илм забони мо дар бобати истилоҳоти илмӣ-техникӣ мушкилот дорад. Ин мушкилот оҳиста-оҳиста паси сар мешаванд, чунки дар бисёр соҳаҳои илм намояндагони ҳамон соҳа аллакай истилоҳоти соҳавии ҳамон соҳаи худро таълиф карда истодаанд. Дар ин бобат хизмати Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳам ҳаст, ки онҳо ҳамеша ғамхорӣ мекунанд, то ҳамин гуна луғатномаҳо дар соҳаҳои гуногуни истеҳсолот бошанд. Ба назари ман, солҳои наздик оҳиста-оҳиста ин норасоӣ низ бартараф хоҳад шуд.

- Омилҳои асосии таъсиргузор барои коҳиш ва ё рушди забони давлатиро боз ҳам дар чӣ мебинед?

- Омили асосӣ ҳамин аст, ки забони давлатӣ бояд пушту паноҳ дошта бошад. Пушту паноҳи забони давлатии имрӯзаи мо пеш аз ҳама Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистонанд, ки дар ҳама ҷо бо забони тоҷикӣ суханронӣ мекунанд. Ба наздикӣ дар минбари СММ бо забони тоҷикӣ суханронӣ карданд. Худи ҳамин суханронии Президент аллакай эътимоди моро ба забони модарии худ, ба забони миллии худ қавитар мегардонад. Ҳар як роҳбари муассиса, чӣ истеҳсолӣ бошад, чӣ ғайриистеҳсолӣ, ҳар як роҳбари ташкилот, созмони чӣ давлатӣ ва чӣ ғайридавлатӣ дар ҳаққи забони модариамон - забони тоҷикӣ бояд ғамхорӣ кунад. Ин ҳам хуб аст. Чунки, кормандони ҳамон соҳа ба даҳони шахси аввал нигоҳ мекунанд. Аз ин бо забони тоҷикӣ суханронӣ кардан, бо забони модарӣ интишор намудан албатта зиёдтар мегардад. Сеюм ин ки, пушту паноҳи забони миллии тоҷикӣ худи соҳибони забон ҳастанд. Агар соҳибони забон ба забони модарии худ бо назари ғамхорӣ нигоҳ кунанд, барои рушду инкишофи ояндаи он ҳиссагузорӣ намоянд, албатта забони давлатӣ пуриқтидор мешаваду тавоно мегардад. Ҳамаи ин омилҳо ба рушди забони тоҷикӣ сабаб мегарданд.

Боз як чизи дигарро бояд зикр намуд. Мактаб. Фарзандони мо дар мактаб таҳсил мекунанд, ҳам забони модарии худро меомӯзанд, ҳам забонҳои дигарро. Аммо сифати таълими забони модарӣ дар мактабҳо чӣ гуна аст? Дар солҳое, ки ба мардуми тоҷик фалокати ҷанги шаҳрвандӣ таъсир кард, дар системаи маорифи мо, дар муассисаҳои таълимиямон андаке костагӣ ба миён омад. Имрӯз Вазорати маориф ва илми мо роҳҳои беҳтарини таълимро ҷустуҷӯ менамояд, ки дар тамоми мактабҳои дунё таҷриба шудаанд ва аз онҳо истифода мебаранд. Ҳамин масъулиятро муассисаҳое ҳам, ки муаллим тайёр мекунанд, бар дӯш доранд. Муаллимони мактабҳои таҳсилоти умумии мо бояд донише дошта бошанд, ки ҷавобгӯи илму замона бошад. Ба назари ман, ҳамаи ҳамин омилҳо дар оянда ба рушди забони миллии тоҷикӣ таъсири мусбат хоҳанд расонд.

- Замоне Шумо дар мавриди риоя нагаштани меъёрҳои забони адабӣ дар расонаҳо, хоса радио ва телевизион изҳори нигаронӣ карда будед. Ҳоло ба назаратон вазъ то куҷо беҳбуд ёфтааст? То куҷо ВАО метавонад тарғибгари рушди забони давлатӣ бошад?

- Вақте ки Қонуни забони давлатиро қабул мекардем, яке аз масъалаҳое, ки дар назари аввал ҳал шудани он мушкилӣ пеш меорад, фазои иттилоотӣ буд. Дар замони шӯравӣ дар забони иттилоотӣ забони русӣ мавқеи зиёдтар дошт. Дар замони мо ҳамин фазои иттилоотии пештара боқӣ мемонад ё оҳиста-оҳиста ин фазо тоҷикӣ мешавад? Хусусан академик Муҳаммадҷон Шакурӣ дар ҳар як суҳбаташон ҳамин масъаларо ба миён мегузоштанд, ки бояд дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки соҳибистиқлол шуд, фазои иттилоотиаш дар оянда забони миллии тоҷикӣ бошад.

Воқеан ҳам, имрӯз шумораи рӯзномаҳо, ҳафтаномаҳо, маҷаллаҳо, шабакаҳои радио, шабакаҳои телевизион зиёд шудааст. Кай тасаввур мекардем, ки дар ноҳияҳои мо шабакаи радиоӣ ё телевизионӣ ба кор шуруъ мекунад?! Имрӯз аллакай дар ноҳияҳо шабакаҳои радиоӣ ва телевизионӣ фаъолият менамоянд. Ҳамаи ин барои рушди забони давлатӣ сабаб мегардад. Аммо андаке хавфнок он аст, ки забони матбуот вазъияти имрӯзаи забони моро инъикос мекунад. Ҳар дигаргуние, ки дар таркиби луғавӣ, дар бораи ҷумлабандӣ дар забони имрӯзаи мо ҳаст, фардо дар саҳифаҳои матбуот, дар барномаҳои радио ва телевизион садо медиҳанд. Яъне, инъикосгари вазъияти забони имрӯзаи мо матбуоту воситаҳои электронии ахбор аст. Албатта, баробари тағйир ёфтани шароити зиндагӣ дар забон ҳам дигаргунӣ ба миён меояд. Лекин ин дигаргуниҳо яку якбора ба меъёри забони адабӣ мутобиқ намешаванд. Аз ҳамин сабаб, доир ба забони матбуот ва воситаҳои электронии ахбор эрод бисёр аст. Намунаҳои гуногуни ифода. Барои мисол, ана ҳамин як асбобе, ки дар дасти ҳар кас мебинеду ҳамеша ба гӯш монда, бо касе суҳбат мекунад, чӣ ном дорад? Ҳаминро телефони мобилӣ гӯем? Телефони дастӣ гӯем? Телефони кисагӣ гӯем? Телефони ҳамроҳ гӯем? Ҳамин мушкилот на танҳо дар мо, балки дар ҳамзабонони мо, дар Эрону Афғонистон ҳам вуҷуд дорад. Ҳамзабонони мо дар Эрон «телефони ҳамроҳ гӯем» гуфтаанд. Шахсан ман ҳам ба ҳамин «телефони ҳамроҳ» розӣ ҳастам. Лекин аз забони мардум бисёр вақт «телефони мобилӣ» мешунавам. Чунки ин истилоҳи байналхалқӣ бо ҳамин номаш омадаву андаке нуфуз пайдо кардааст. Чуноне аз ҳамин ном пайдост, дар забони матбуот ҳамин гуна як мушкилот вуҷуд дорад. Ё номи маҳаллаҳо, кишварҳо, шаҳрҳо. Ана ҳамин калимаи Россия. Дар вақташ мо ҳамин калимаро бо ҳамин шакл қабул карда будем. Бо «о» навишта мешавад, Россия, бо ҳамсадои «с» бо ташдид. Лекин талаффузаш Рассия. Чуноне, ки дар забони русӣ буд. Ҳоло дар дуроҳа мондаем. Онро Рассия гуфтан гирем ё Русия? Ин ҳам як мушкилот. Дар матбуот ҳам ҳоло як мушкилот аст. Баъзеҳо ба мисли пештара Россия менависанд, баъзеҳо Русия. Дар барномаҳои телевизионӣ ҳам ҳамин хел ба гӯш мерасад. Мо дар бобати истилоҳоти нав ё чӣ тавр талаффуз кардани онҳо бо ҳамзабононамон андаке робита дорем. Нигоҳ мекунем, ки масалан дар Эрон бо забони форсӣ ҳамин Россияро чӣ хел мегӯянд ва чӣ хел менависанд? Дар Эрон инро аллакай интихоб кардаанд. Аз аввал ҳам ҳамин хел мегуфтанду менавиштанд: Руссие, ҳамин ташдиди ҳамсадои «с»-ро онҳо нигоҳ доштаанд. Ё як истилоҳи дигар. Дар замони шӯравӣ мо калимаи милицияро қабул кардем. Ҳамсадои «ц»-ро аз алифбои тоҷикӣ бароварда партофтем. Гуфтем, ки ҳамин калима дар шакли милитсия, яъне «тс» талаффуз ва ҳамин хел навишта шавад. Лекин, аз талаффузи мардум, ҳатто аз навиштаҷоти саҳифаҳои матбуот баъзан мехонем, ки милиса. Ҳамин гуна норасоиҳо, яъне, гуногуннависӣ, гуногунталаффузкунӣ мушоҳида карда мешавад. Ба назари ман, дар ҳамаи забонҳо ҳам матбуот ва ҳам воситаҳои электронии ахбор ҳамин гуна як вазифаи мушкилро ба зимма доранд. Оҳиста-оҳиста аз ҳамин намунаҳои гуногуни ифода яке қабул мешавад. Дигарон аз ёд мебароянд. Ана ҳамин меъёри забони адабӣ мешавад.

Дар бобати забони матбуот, норасоиҳои забони матбуот хизмати академик Муҳаммадҷон Шакуриро хотиррасон кардан лозим аст. Китобашон - «Ҳар сухан ҷоеву ҳар нукта мақоме дорад» се маротиба нашр шуд. Агар журналистони мо эродҳои устодро ба назар гиранд, албатта дар саҳифаҳои рӯзнома ва барномаҳои радиову телевизион ғалатҳо камтар хоҳанд шуд. Яку якбора поку покиза намешавад. Ин фурсат мехоҳад.

- Дар макотиби мо вазъи забони адабӣ то куҷо беҳбуд ёфтааст?

- Ман беҳбудиро дар мактабҳо эҳсос мекунам. Чунки вазъи омӯзиши забони модарӣ рӯз то рӯз беҳтар шуда истодааст. Як замоне буд, ки дар мактаб китоби дарсӣ намерасид. Ҳозир Вазорати маориф ва илм ин мушкилотро ҳал кард. Боз, як намуди дигари замонавии китобҳои дарсиро барои мактабҳои таҳсилоти умумӣ таҳия карданд. Ҳатто барои онҳое, ки забонашон забони давлатӣ нест, китобҳои забони давлатиро бо ғамхории вазорат ҳайати муаллифон тартиб доданд. Бештар муаллимони дараҷаҳои илмӣ доштаро ба он ҷалб карданд ва аз рӯйи талаботи имрӯза, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон кишвари соҳибистиқлол аст, ин китобҳоро таълиф намуданд. Ҳамин сол ба назарам аллакай ин китобҳо дар таълифи нав ба мактабҳои таҳсилашон ба забонҳои ғайритоҷикӣ рафта мерасад. Ҳамаи ин ба кас эътимод мебахшад, ки натанҳо мо соҳибони забон бо забони адабӣ суҳбат мекунем, балки намояндагони миллатҳои дигар низ, ки дар Тоҷикистон зиндагонӣ менамоянд, забони давлатиро хуб аз худ карда, бо забони давлатӣ менависанду суханронӣ мекунанд.

- Талқини Шумо дар дарсҳои услубшиносӣ ба шогирдон ҳамин буду ҳаст, ки забони баён бояд беғалат, пурмаъно ва фаҳмо бошад. Бархе бар он назаранд, ки барои журналист забондонӣ чандон муҳим нест, муҳим расонидани иттилои саривақтист…

- Барои хабари таъҷилиро ба шунавандагон расонидан забони тавоно, забони ягонаи умумихалқӣ, забони миллӣ лозим аст. Ҳадафи забони давлатӣ ана ҳамин аст, ки забони ягонаи умумихалқии моро рушд диҳад. Бе ин ҳадафи журналистон амалӣ намегардад. Барои як фикрро возеҳу озод баён кардан забонро хуб донистан даркор аст. Агар захираи луғавиятон кам бошад, дар ҷумлабандӣ андаке нуқсон дошта бошед, ҳодисаҳои нав ба нави замонавиро ба тариқи таъҷилӣ аз радиову телевизион ё тавассути саҳифаҳои матбуот чӣ хел зуд мерасонед? Бинобар ин, забони модариро журналист чӣ қадар хубтар донад, фикрашро осон ва мувофиқи меъёри забони адабӣ баён карда метавонад.

- Дар мавриди риояи меъёрҳои забони адабӣ дар навиштори овезаҳои шаҳр назаратон чӣ гуна аст?

- Аввалан, дар бораи риояи забони матбуот бояд гуфт, ки забони матбуот бояд намунаи забони адабии имрӯзаи мо бошад. Аз забони матбуот мо ана ҳамин намунаи забонро омӯзем. Бинобар ин, кӯшиш мекунем, ки забони матбуоти мо ягон ғалат надошта бошад. Чунки, агар ғалат дошта бошад, ҳамин ғалат дар нутқу навиштори пеш аз ҳама мактабиён ва онҳое, ки ҳар рӯз дар дасташон рӯзномаву маҷалла аст, пайдо мешавад.

Эълону рекламаҳо дар ҳар гузар ба назар мерасанд. Агар ин эълону рекламаҳо бенуқсон бошанд, ҳамчун муаллим забонро меомӯзонанд. Аммо, агар нуқсон дошта бошанду ғалат, хусусан ғалатҳои имлоӣ, ғалати аломати китобатӣ, ғалати интихоби калима, ғалати ҷумлабандӣ, таъсири бад мерасонанд. Зеро, чун нафаре мебинад, ки дар он ҷо чунин навишта шудааст, вай ҳам кӯшиш мекунад ба он тақлид карда нависад. Ҳол он ки, ин чиз ғалат аст. Ҳозир Кумитаи забон ва истилоҳот ба ана ҳамин лавҳа, овеза, шиор, эълону рекламаҳо бештар эътибор дода истодааст, ки ин барҷост.

- Дар телевизиони «Баҳористон» тариқи барномаи махсус тарзи баёну навишти забони адабиро ба наврасон талқин менамоед. Ин тадбирҳо то куҷо барои забономӯзии насли навраси мо мусоидат мекунанд?

- Албатта, ин хизмати хуби радио ва телевизион аст, ки ҳамин гуна барномаҳо таъсис додааст. Нахуст дар шабакаи аввал бо унвони «Ганҷи сухан» ҳамроҳи Гавҳар Умарова барномаеро ҷорӣ кардем. Мо дар ин барнома бештар дар бораи ана ҳамин нуқсонҳо сухан мерондем, ки «истгоҳ» гӯй, аммо «астановка» нагӯй. «Пешиход» нагӯй, «гузаргоҳ» гӯй. Ба назари ман, азбаски шунавандагону бинандагони радиову телевизион хеле зиёданд, таъсири ин бештар аст. Ҳатто нисбат ба он мақолаҳои бисёре, ки аҳли забондон менависанд, таъсири барномаҳои радио ва телевизион доираи васеи бинандагону шунавандагонро фаро мегирад. Имсол соли чорум аст, ки ман як барномаро идома дода истодаам. Аввал он «Ҳусни сухан» буд. Ҳоло бо унвони «Ҳусни баён» идома меёбад. Ҳар ҳафта як барномаам дар «Баҳористон» пахш мешавад. Дар давоми ҳафтаи минбаъда ягон мавзуро ҷустуҷӯ мекунам, ки бештар дар забони мардум мушоҳида мешавад. Ҳамон нуқсони интихоби калима, мавқеи кор фармудан, талаффуз ё навишти онро интихоб мекунам ва дар давоми 12 ё 15 то 17 дақиқа сабт мегардад. Ин барномаро ду маротиба, як маротиба рӯзи шанбе, маротибаи дигар рӯзи сешанбе ба мавҷ пахш мекунанд. Албатта, агар назарашон афтодаву ба гӯшашон расида бошад, гумон мекунам, ки ман ҳам дар роҳи рушди забони ноби ҳазорсолаи тоҷикиям андаке хизмати нек кардаам.

- Барои тавсияву омӯзиш баҳри донишомӯзон дастуру китобҳои зиёде доред, ки аз он аҳли завқ баҳра мебаранд. Шояд самари пажуҳишҳои баъдӣ боз ҳам боиси эҷоди китоби нав гардад?

- Ман китоби «Сухан аз баҳри дигарон гӯянд»-ро соли 2001 навишта, бо мадади ташкилотҳои байналмилалӣ ба табъ расонидам. Гӯё ба устод Муҳаммадҷон Шакурӣ тақлид кардам. Дар ин китоб баъзе нуқсонҳоеро, ки устод дар китобашон гуфта буданд, лекин дар матбуоти имрӯзаи мо, дар радио ва телевизион ҳеҷ ислоҳ намешаванд, бори дигар такрор кардам. Устод бештар ба интихоби калима, мавқеи кор фармудани он таваҷҷуҳ карданд. Ман дар ин китобам бештар ба ибораю ҷумлабандӣ, ба нуқсонҳои граматикии ҷумла эътибор додам. Мисолҳои бисёре аз матбуоти даврӣ гирд оварда будам. Онҳоро намуна интихоб намуда, таҳлил кардам. Баъд аз он як китоби дигар, ки ҳаҷман хурд аст, дар бораи меъёри забони адабӣ ва забони матбуот нашр шуд. Ҳадафи он ҳам ана ҳамин ғалатҳоро бартараф кардан аст. Ин китоб барои донишҷӯён тавсия шудааст. Донишҷӯёни имрӯзаи мо китоби ғафси бисёрсаҳифаро истифода намекунанд. Донишҷӯи имрӯзаи мо андаке аз китобхонӣ дур шуда истодааст. Бинобар ин, ман ин китобчаро дар ҳаҷми хурд ба табъ расонидам. Мутаассифона, бо теъдоди 1000 нусха. Мутаассифона, мушоҳида мекунам, ки ин китоби ман дар шаҳри Душанбе ба фурӯш рафт ва ба ноҳияҳо рафта нарасид. Аз ин сабаб баъзеҳо шиква мекунанд, ки ҳамин китоб ба мо дастрас нашуд. Албатта, ин ҳазор нусха ба дасти ҳар кас намерасад. Лозим меояд, ки ман ин китобро тез-тез, аз сари нав, бо баъзе тағйирот ва ворид кардани иловаҳо чоп намоям.

- Дар баробари китобҳои судманди устод Шакурӣ ва китобҳои хеш, ки ном бурдед, мутолиаи кадом китобҳои арзишмандро ба хонандагон тавсия медиҳед?

- Пеш аз ҳама мутолиаи асарҳои бадеӣ. Асарҳои беҳтарини нависандагони ҳам гузаштаву ҳам имрӯзаро мутолиа бояд кард. Аз адабиёти классикӣ «Гулистон»-и Саъдиро ҳамеша дар дарсҳоям ташвиқу тарғиб мекунам. Мегӯям, ки ҳар як ҳикояи «Гулистон» аз ҷиҳати мазмуну мундариҷа мисли як повест, мисли як роман арзиш дорад. Хусусан журналистон ин китобро бояд мутолиа карда бошанд. Аз панду ҳикматҳое, ки дар он ҷо ҳаст, дар навиштаҳояшон, дар гуфторашон истифода кунанд. Ман аз адабиёти классикӣ тавсия мекунам ҳамон асари устод Айниро, ки «Бадоеъ-ул-вақоеъ»-и Зайниддини Восифиро содда карда, барои хонандагони имрӯза мувофиқ карда, беҳтарин ҳикоятҳоро интихоб намуда, ду маротиба чоп кунониданд. Мутаассифона, ман ҳамин асари хулосаи китоби «Бадоеъ-ул-вақоеъ»-и Зайниддини Восифиро, ки аз тарафи устод таҳрир шуда, ба забони имрӯза мувофиқ карда шудааст, дар фурӯш намебинам. Аммо ин ду нашри аввал ба фурӯш рафт. Устод Айнӣ ҳатто дар пайравии «Бадоеъ-ул-вақоеъ»-и Зайниддини Восифӣ ёддошт навиштанд. Бояд бигӯям, ки дар тамоми дунё ёддоштхонӣ хеле маъруф шудааст, хеле густариш ёфтааст. Бинобар ин, китоби таълифкардаи устод Айнӣ хеле хуб аст. Умрашон вафо накард. Кош «Наводир-ул-вақоеъ»-и Аҳмади Донишро мисли «Бадоеъ-ул-вақоеъ» барои хонандаи имрӯзаи мо соддатар карда, дастрас мегардониданд. Баъдан, худи асарҳои устод Айнӣ. Дар интихобу мавқеи кор фармудани калима ягон адиби мо ба устод Айнӣ баробар шуда наметавонад. Онҳое, ки ин сухани маро мешунаванд ё мехонанд, шояд андаке малол шаванд. Ман бо далелҳои бисёре мегӯям, ки устод мактаби куҳна диданд, ҳаёти навро дар замони шӯравӣ диданд, рушду камолоти мардумро мушоҳида карданд. Хизмате, ки устод Айнӣ карданд, ман дар дигар адибон камтар мебинам. «Устод Айнӣ сарвари забони тоҷикӣ буданд» гӯям, меарзад. Чунки дар замони зиндагияшон асарҳои нависандагони миёнсол ё ҷавонро хонда, ғалатҳояшро нишон медоданд. Вақте ки бемор шуданду барои давоми «Ёддоштҳо»-ро навиштан аллакай қудрат надоштанд, асарҳои тарҷумавиро бо забони кирилӣ хонда, дар ҳошияи он ғалатҳояшро нишон доданд. Ана ҳамин хизматҳои устод Айнӣ хеле бузург буда, барои хонандагон хондани асарҳояш муфид аст. Аз ҳар як ганҷи суханашон баҳраи бисёре хоҳанд бардошт.

- Чун асарҳои мухталиф ба саҳна гузошта мешаванд, нақши театру марказҳои фарҳангиро дар тарғиби забони модарӣ чӣ гуна арзёбӣ мекунед?

- Олимони забоншиноси рус, онҳое, ки луғатҳо тартиб додаанд, гуфтаанд, ки забонҳо забонҳои миллӣ мешаванд, аммо дар байни ҳамин забонҳои миллӣ боз забони маданӣ ҳам ҳаст. Забони маданӣ чӣ гуна забон аст? Ин забонест, ки ба дараҷаи хеле баланд инкишоф ёфтааст. Забони мардуми мутамаддин. Яъне, мардумоне, ки сатҳи маданияташон баланд аст. Ин забонест, ки аллакай шеваҳоро фурӯ бурдааст. Таъсири шева нест. Ин забонест, ки аз забонҳои дигар баҳра бурдааст, аммо бо назари кордонӣ. На ин ки ҳар чизе кӯркӯрона пеш ояд, қабул намояд. Ҳамин гуна забонҳоро забони маданӣ гуфтаанд. Бинобар ин, малакаи забондонӣ барои баланд бардоштани фарҳанг аҳамият дорад. Малакаи забондонӣ сатҳи ҳам дониш, ҳам малака, ҳам маърифати одамонро баланд мебардорад. Бинобар ҳамин, ин ду чизро бо ҳамдигар алоқаманд донистан лозим аст. Ин гуфтаҳои ман маънои онро надорад, ки одами чаласавод бемаърифат аст. Лек, дар ҳар сурат, касе, ки маълумот дошта бошад, босаводу сатҳи маърифаташ баланд бошад, ӯро аҳли зиё метавон гуфт.

Ман умедворам, ки забони тоҷикӣ дигар ҳаққу ҳуқуқҳои худро ҳам ёфта ба даст мегираду фарҳанги мардуми мо баландтар хоҳад шуд.

Мусоҳиб: Зулолаи НУР

Хонданд 622

Чанде қабл китоби тахассусии филмноманависи амрикоӣ Сид Филд - “Чи гуна филмнома бинависем” аз ҷониби раиси Иттифоқи синамогарони Тоҷикистон Сафар Ҳақдодов аз хати форсӣ ба кириллӣ баргардон ва нашр гардид. Тасмим гирифтем ба ин муносибат бо эшон суҳбати ихтисосие анҷом диҳем. Инак, фишурдаи он суҳбат:

- Устод, нахуст мегуфтед, ки баргардонии ин китоб ба назари Шумо чи зарурияте дошт ва он танҳо барои филмноманависон тавсия шудааст ё барои ҷамъи ҳаводорони санъати кино?
- Муаллифи асао дар анататсияи он гуфтааст, ки ин китоб барои афроди хосе дар назар гирифта нашудааст; ин китоб барои касоне аст, ки дар нависандагӣ дорои таҷрибаи қаблӣ нестанд; барои онҳое, ки муваффақияти чандоне дар нависандагӣ надоштаанд. Ва бояд дар асоси равиши худ, дар нигориш таҷдиди назар кунанд. Романнависҳо, намоишноманависҳо, виросторони нашриёт, бозаргонон, пизишкон, бозигарон, тадвингарони филм, когардонҳои филмҳои таблиғотӣ, муншиҳо, мудирони таблиғотӣ ва устодони донишгоҳ, ҳама ба класси ман омадаанд ва аз он баҳра гирифтаанд.
Ҳадафи китоб ин аст, ки хонандаро қодир созад бо интихоб, итминон ва эътиқод аз назари дарунӣ, то худаш бидонад чӣ мекунад, то филмнома бинависад. Зеро душвортарин кори нависандагӣ ин аст, ки бидонӣ чӣ бояд навишт. Вақте китобро хондед, дақиқан хоҳед донист, ки барои навиштани филмнома чӣ бояд кард. Аммо ин ки ин корро бикунед ё не, ин ба худатон бастагӣ дорад. Нависандагӣ як машғулияти шахсӣ аст, ё анҷомаш медиҳед ё намедиҳед.
- Шуморо чӣ водор намуд, ки ба баргардонидани махсусан ҳамин китоб машғул шудед?
- Охири соли 2016 дар Киностудияи давлатии “Тоҷикфилм” бо ташаббуси бевоситаи директори вақти он Носир Саидов “Мактаби кино” ба фаъолият шуруъ кард. Ба банда баргузории чанд дарс аз ҳунари филмноманависӣ вогузор шуд. Қаблан ба ҷуз навиштани чанд филмнома, сохтани чанд филми мустанаду достонии кӯтоҳ, ширкат дар коргоҳҳои ҳунарӣ ва ибрози андеша намудан дар бораи филму филмноманависӣ, ба ҳайси муаллим ҳеҷ таҷрибае надоштам. Дар вақти омода шудан ба ин кори пурифтихор ва хеле пурмасъулият дарёфтам, ки мутаассифона, ба забони тоҷикӣ дар ин соҳа ягон дастури таълимӣ ва китоби дарсие вуҷуд надорад. Баъди ҷустуҷӯву ковишҳо аз миёни даҳҳо асарҳову китобҳои муаллифони гуногун, ки аксарияташон ба забони русӣ, англисӣ ва форсӣ навиштаву тарҷума шудаанд, китоби филмноманависи амрикоӣ Сид Филд - “Чи гуна филмнома бинависем”, дар тарҷумаи форсӣ бо қалами А. Акбарӣ ва М. Маданӣ (интишороти “Нилуфар”, Теҳрон, 1386 ш. - 2007 м.) ба дастам расид ва тасмим гирифтам онро ба тоҷикӣ баргардонам.
- Ба андешаи Шумо, ин китоб то чи андоза бахусус барои донишҷӯён ва навқадамони роҳи синамо дастури таълимӣ ва ёрирасон буда метавонад?
- Ҳамеша як гап ҳаст дар сари забони роҳбарони соҳаи кинои мо, ки мо сенариянавис надорем, сенарияи хуб надорем ва то андозае, мутаассифона, ин даъво ҳақиқат ҳам дорад. Ин шахсияте, ки мо китобашро имрӯз барои хонандаи тоҷик вогузоштем, устоди тамоми филмноманависони дунё пазируфта шудааст. Аз рӯи китобе, ки ҳоло дар даст дорем, дар тамоми донишгоҳҳои Амрикову Аврупо дарс мегузаранд. Равиши филмноманависиро дар шакли китоб овардааст. Албатта, ин гуна тарҷумаҳо бисёр аст ва бисёре аз филмноманависони дигар низ чунин китоб навиштаанд. Вале ин шахсият дар назари ман ягона одаме аст, ки китоби дарсӣ навиштааст.
- Китоби мазкур айни ҳол то кадом андоза саривақтӣ аст барои хонандаи тоҷик ва ба вижа алоқамандони соҳаи синамои тоҷик?
- Дар муқаддимаи китоб худи муаллиф менависад, ки чаро ин китобро навишт? Ва дар идома мегӯяд, эҳсос кардам, ки имрӯз ниёз ба чунин китоби дарсӣ ҳаст ва лозим донистам ба ин унвон китоби таълимӣ бинависам. Кам андар кам филмноманависон андешаҳо ва таҷрибаҳои кории худро гуфтаанд, бештар коргардонҳои филм гуфтаанд андешаҳои таҷрибавии худро дар шакли мақолаҳои калонҳаҷм ва китобҳо, вале бештари онҳо маҳдуд мешаванд дар зовияву фаҳмиши фардии худ. Аммо Сид Филд кӯшиш кардааст, ки таҷрибаҳои умда ва қонунҳои умумиеро, ки хоси филмноманависӣ аст, то андозае сарҷамъ кунад ва дар як ришта бикашад. Китоби ин шахсият ба гунаи филмест, ки аввал, миён ва охир дорад. Тамоми протсесҳо, аз интихоби мавзуъ шуруъ карда то охир, зина ба зина онро баён кардааст. Вақте ман таҷрибаву андешаҳои чандин коргардонҳову филмноманависонро мутолиа кардаму шунидам, онҳо гуфтаҳои Сид Филдро такрор мекунанд, дониставу надониста ба тарзи худ. Ва эшон дар доираи донишу тафаккури худ, ки ҳосил кардаанд, дар вақти сохтани филмҳо аз он чизҳое мегӯянд, ки Сид Филд гуфтааст, вале Филд ҳунари филмноманависиро натанҳо гуфтааст, балки онро ба гунаи як хона ба тамоми санъаташ сохтааст. Мактаби филмноманависиро мисли як механизми комил, ки бо ҷузъиётҳо, винтикҳо, шрупҳо ва чархакҳое, ки дорад, хеле мантиқан ба ҳам васл карда, ба шакли як китоб овардааст. Барои ҳамин, вақте ки ман қиёс кардаму дидам он чизҳоро, боз ҳам мегӯям, хеле мақолаҳои инфиродии ҷолиб дар бораи филмноманависӣ ҳаст, вале он як бахши филмноманависиро дар бар мегирад. Бахшҳои дигараш, ки хеле муҳим аст, ба таври бояду шояд аз ҷониби эшон гуфта мешавад.
Сид Филд дар қисмати охири китобаш мегӯяд, ки ҳама тадқиқот гузаронида шуд, мавзуъ интихоб шуд, шумо фаҳмидед, ки чи гуна филмнома бинависед. Таъкид менамояд, ки филмноманавис бояд вақти дақиқи филмноманависиашро муқаррар намояд ва маконе, ки ихтиёр мекунад барои филмноманависӣ, бояд орому хомӯш бошад, яъне аз фишорҳои беруна ва кору масъалаҳои хонаводагӣ озод бошад. Албатта барои хонанда гапи одӣ менамояд, аммо ин таҷрибаи ин шахсият аст, ки ба мо зарурияташро таъкид менамояд. Воқеан ин китоб як китоби дастурӣ барои ҳамагон аст, ки метавонад ёрирасон бошад.
- Устод, Шумо чи гуна ин шахсиятро дарёфтеду кашф намудед ва ҳам бартарияшро аз дигар ходимони соҳаи кино дар чӣ мебинед?
- Онҳое, ки дар соҳаи филмноманависӣ эҷод намуданд, аксарият фикру андешаи инфиродӣ, таҷрибавӣ ва шахсии худро навиштаанд. Аммо Сид Филд ҳамагуна ҷабҳаҳои соҳаи филмноманависиро фаро мегирад ва метавон Сид Филдро бо Мавлавӣ қиёс намуд. Вақте Филд дар ширкати назди Голливуд кор мекард, ӯро масъули интихоби филмномаҳо интихоб намуданд. Дар он замон озмун эълон намуданд, ки фалон одам (продюсер) даҳ миллион долар пул ҷамъ овардааст ва мехоҳад филмномаи хуберо сарпарастӣ намояд. Дар як муддати кӯтоҳ ҳазорон филмнома бар сари он ширкат рехт ва Филд дар муддати хеле кӯтоҳ ду ҳазор филмномаро хонд. Аз байни ду ҳазор филмнома фақат чил филмномаро интихоб кард. Ҳазору нуҳсаду шаст филмнома, тасаввур мекунед?
Китоби Сид Филд бартарияташ аз дигар китобҳои дар ин соҳа эҷодшуда дар он аст, ки туро роҳ нишон медиҳад, ки чи гуна филмнома бинависӣ, вале маҷбуран ба сари ту бор намекунад, ки ту бояд чи гунае, ки ӯ мефармояд, ҳамон шакл омӯзиву эҷод кунӣ. Ҳамеша Филд дар китоби хеш таъкид менамояд, ки ҳар чӣ ӯ мегӯяд, мутлақ нест ва шумо метавонед аз он беҳтару хубтар таҷриба кардаву гуфта бошед. Ва он роҳи асосие, ки Филд нишон медиҳад, дар паҳлуяш даҳҳо роҳи дигар дорад, ки ҳар кас метавонад аз он таҷруба бикунад. Воқеан ин як китоби хеле фарох аст.
Сид Филд хеле одӣ таърифи филмноманависиро баён мекунад: филмнома мисли исм аст, дар бораи шахс ё шахсҳо, дар макон ё маконҳо, дар ҳоли анҷом додани кор ё корҳо.
- Аз рӯи ин китоб чанд донишгоҳи санъати филмсозии ҷаҳон омӯзиш мекунанд?
- Дар аксарияти донишгоҳҳои синамоии ҷаҳон аз рӯи ин китоб дарс мегузаранд. Масалан дар мактабҳои Эрон, Русия, Амрико ва Аврупо аз рӯи ин китоб дарс мегузаранд ва ин китоб ба гунаи алифбо аст барои навқадамони филмноманавис.
- Ин китобро аз кадом ҳисоб чоп намудед, агар махфӣ набошад?
- Бо ёрии ташкилотҳои байналмилалӣ ва Сафорати Ҷумҳурии исломии Эрон дар Тоҷикистон.
- Пеш аз чоп кардани китоб ба Вазорати маориф ва илм ё Вазорати фарҳанг муроҷиат намудед?
- На. Ин корро мо аз пеши худ кардем.
- Аз рӯи ҳамин китоб метавонанд донишҷӯёни риштаи синамо, коргардонӣ ва актёрӣ дарс бигиранд? Яъне пурсиданӣ ҳастам, ки аз Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурӣ иҷозатнома дода шудааст?
- Аслан ин китоб факултативӣ аст дар доираи мо. Масалан бевосита китоби дарсӣ, ки менависанд, он шаклаш дигар аст ва меъёрҳои махсуси худро дорад. Мо як таҷрибаи байналмилалиро гирифтем ва пешкаши ҳаводорон ва ошиқони синамо кардем.
Мо ба Вазорати фарҳанг, шахсан ба худи вазир пешниҳод кардем ва ба хотири он, ки гумон накунанд, ки ин як туҳфа аст, иловатан изҳор доштем, ки устод, ин китобро бихонед, хеле китоби муҳим аст. Ва агар вақт ёфта бихонанд, Донишкадаи давлатии фарҳанг ва санъат, ки зери итоати онҳо аст, метавонанд ректори донишкадаро даъват бикунанд ва бигӯянд ана китоби тайёр барои донишҷӯёнат, метавонӣ худи Ҳақдодов ё муаллимони дигарро даъват бикунӣ ва аз рӯи ин китоб дарс бигӯянд.
- Албатта, дар соҳаи синамо китобҳои дарсӣ гӯё ки нест...
- Бале, тамоман нест гӯем, хато намекунем, ба мисол, то ҳол дар соҳаи коргардонӣ китоби арзандаи таълимӣ вуҷуд надорад. Вақте ҳар касе мехоҳад дар ҷодаи синамо фаъолият кунад, бояд ӯ комил бошад ва пасон машғул бишавад. Дар таърихи синамои тоҷик ҳамагӣ 10-15 китоб мавҷуд аст, ҳамон ҳам аз мақолаву андешаҳои пароканда иборат аст, ба истиснои китоби Ато Аҳрорович.
Вақте мо дар Киностудия дарс мегузаштем, аз донишҷӯён пурсон мешудем, ки чанд китоб хондаӣ? Дар ҷавоб мегӯяд, ки “Дохунда”-ро хондам ва вақте аз ҳамон китоб суол медиҳӣ, маълум мешавад, ки ӯ ҳамон матни дар китобҳои дарсии мактаби миёнаро хондаасту тамом. Ҳол он ки, ӯ донишҷӯи курси чаҳоруми Донишкадаи фарҳанг ва санъат аст. Мегӯям, ки Фазлиддинов - нависандаи тоҷикро медонед? Бале, мегӯяд, ким - чизе дошт ва вақте гуфтам Фазлиддинов не, Муҳаммадиев аст, баъд ҳа, дуруст мегӯяд. На Самадовро мехонад, на Саттор Турсунро, на Муҳаммадиевро, на Сорбонро, на Лоиқро... Ин китобе, ки мо дар даст дорем, дар заминаи адабиёт ва таҷрибаи зиндагӣ иншо гардидааст ва такрор ҳам шавад, ошиқону дилбастагони синаморо раҳнамоӣ мекунад. Чи тавре ки дар боло гуфтем, ин китоб барои ҳамагон аст. Масалан қассобе ҳаст, ки ошиқи синамост ва мебахшед, аз донишҷӯёну баъзе профессорон китоб бисёр хондааст ва рӯзе ӯ дар дил ҳавои навиштани филмномаро меоварад, вале тарзу услуб ва қоидаи навишташро намедонад, ҳамон замон ин китоб барои ӯ кӯмак мекунад ва ӯро раҳнамо мешавад. Аз ин лиҳоз, бори дигар мегӯям, касоне, ки ошиқи аслии синамо ҳастанд, ин китоб барои онҳо тавсия шудааст.
- Филмҳоеро, ки тӯли ду даҳсола аз ҷониби “Тоҷикфилм” ва шахсони алоҳида гирифта шудааст, аз нигоҳи касбият чи гуна баҳогузорӣ менамоед?
- Филмноманависӣ раванд аст ва аз чанд марҳила иборат аст, ки бояд онҳоро гузашт ва баъд филмноманависи хуб шуд.
Чизи дигар ин ки, дар замони Иттиҳоди Шӯравӣ ҳам атрофи филмномаҳо баҳсу мунозира ва ҷанҷол мавҷуд буд, чун он замон шӯрои бадеӣ фаъолият мекард ва навиштаҳои филмноманависонро аз нигоҳи ҷолибият, мавзуъ ва касбият таҳлил мекарданд ва арзанда ё ноарзанда, барои сохтани филм тавсия ва ё рад мекарданд.
Сид Филд мегӯяд, ки як филмномаи хубро на камтар аз шаш моҳ навишта мешавад, вале пеш аз навиштан шояд пажуҳиши он ду-се сол вақтро тақозо бикунад.
- Вақте ин китобро баргардон менамудед, таҷрибаи қаблии худро дар он дидед?
- Бале, ман низоми филмноманависиро дар ин китоб дидам ва он чизҳоеро, ки аз таҷриба ва омӯхтаҳои хеш доштам, дар ин китоб возеҳтар дидам ва ба худ мегуфтам, ки шояд агар ман аз ин китоб пештар ошноӣ медоштам, он филмномаҳои навиштаам муваффақтар мешуданд. Хатоҳои хешро дар ин китоб дарёфтам, вале дар маҷмуъ каме монандие доштанд, зеро мо китобҳои зиёде хонда будем ва филмҳои зиёде дида будем, ки онҳо ба навиштаҳои ман асари худро гузошта буданд.
- Камбудии асосии филмҳои ватаниро дар чӣ мебинед ва бар илова, чаро ҳадди ақал ҳамон хароҷоти ками худро наметавонанд бароранд?
- Асосан, надоштани филмномаи хуб, мавзуҳои обшуста ва сифатан паст будан аз диди режиссёрӣ, рассомӣ, актёрӣ ва наворбардорӣ. Албатта, филмҳои хуб ҳам ҳастанд, вале кам андар кам ҳастанд ва ҳаминҳо ҳам дар бозори ҷаҳонӣ харидор надоранд. Дар ҳамин замони истиқлолият аз чанд филмҳое, ки рӯи навор омаданд, танҳо филми “Қиёми рӯз” тавонист бисёр ҷоизаҳои байналмилалиро ба даст орад ва ҳам қисме аз хароҷоти худро пӯшонад.
- Китоб чӣ хусусиятҳое дорад, ки ба хонанда таъсиргузор аст?
- Баъд аз хондани ҳамин китоб ман хулоса кардам, ки касе, ки агар ин китобро хонду барои худ чизе гирифта натавонист, беҳтар аст ӯ аз баҳри филмноманависӣ барояд. Зеро ин китоб, чи тавре дар фалсафа мегӯянд, маҳак аст ва ҳар касе, ки заррае шавқу завқ ва истеъдод дорад, аз ин китоб таҳрик мегирад.
Ин китобро ҳатто метавонед ба фарзандатон ҳам бихонед, чун қиссаву ҳодисаҳои пандомӯзи зиёд овардааст муаллиф.
Хусусияти дигари ин китоб дар он аст, ки муаллиф қонунҳои нонавиштаи синаморо тавонистааст рӯи қоғаз биёварад. Хонандаи китобро хеле эҳтиром мекунад ва ба сари мухотаби худ зулм намекунад. Аксарияти устодоне, ки дарс мегузаранд, кӯшиш мекунанд, ки андеша ва биниши фардии худро бар сари шогирдонашон бор кунанд, аммо Филд ин гуна нест, хеле хирадманд аст.
- Имрӯз дар синамои мо филмноманависи ҳирфавӣ ба назари Шумо ҳаст?
- Таваҷҷуҳ кунед, як мисол меоварам: Иттиҳоди Шӯравӣ - як давлати абарқудрат бе ягон зиддият шикаст ва дар ҷои он чанд давлати мустақил пайдо шуданд. Ку инъикоси ин дар синамои мо? Филмноманависони мо агар ҳирфавӣ бошанд, пас чаро наметавонанд фоҷеаҳоро нишон бидиҳанд? Дар ҳақиқат, вақте мо назар меафканем, баъд аз ин қадар таҳаввулот инқилобҳое ба вуҷуд омаданд, ки низоми зиндагӣ ва дунёро тағйир доданд, дар мисоли кишвари худамон, ки дар як муддати кӯтоҳ чи қадар хунрезиҳо шуд, ҳазорҳо нафар фарзандон кушта ва гуреза шуданд, кишвар миллионҳо хисороти моливу иқтисодӣ дид, вале ягонтои ин то имрӯз дар синамо нишон дода нашуданд ва ифода карда нашуд. Пас, мо филмноманависи ҳирфавӣ надорем!
- Устод, кадом гуфтаниҳоятон дар ин суҳбат ногуфта монд?
- Вазифаи авалиндараҷаи ҳунар панд гуфтан нест. Агар ҳунар ба панд гуфтан даромад, инсонро ба роҳи каҷ мебарад. Ғолибан, вазифаи ҳунар воқеиятро баён кардан аст, хоҳ нек бошад, хоҳ бад, зеро панд, ибрат аз даруни воқеият худ мебарояд, шарт нест, ки онро махсусан нишон диҳӣ. Яке аз роҳҳои хатои имрӯзаи умуман ҳунари санъати мо муҳтавояшро рӯирост ба пандгуӣ ва насиҳатгӯӣ бурдан аст. Хеле роҳи бад аст. Ақл нишон додан, ки ту бачаи хуб шав ва ҳамин гуна дигар тарзи равиши зиндагиро ба воситаи санъат ифода кунӣ, ин роҳи ғалат аст, роҳест, ки ба садсола ақиб мебарад. Ҳамеша мегӯянд, ки бояд филмҳои мо тарбият кунанд ва тамоми матнашон насиҳат аст, ки бадтарин филмҳо ҳастанд. Хусусияти тарбия доштан маънои онро надорад, ки бояд насиҳат кунад. Масалан бояд рассом ҳам тарбият кунад, вале намешавад рассомро бигӯӣ, ки биё расматро маъдидод бикун, вақте асари хуб аст, дидан баробар бинанда худ эҳсос мекунад ва агар таъсири он асари рассом амиқ аст, худ ба худ гиря ё хурсанди мекунӣ, вақте гиря ё хурсандӣ кардӣ, худ ин тарбият аст. Ҳамчунин, агар мусиқӣ олӣ аст, композитор намояду бигӯяд, ки ту бояд дилат ба ину он бисӯзад, шунаванда худ дарк мекунад ва ҳамин тур, бояд филмҳои мо низ дидан баробар таъсири худро бигзоранд ва шарт нест, ки аз забони қаҳрамонҳо гуфта шавад, ки “ту бояд бачаи хуб бишавӣ”, “мо адабиёти ҳазорсолаи олӣ дорем”, “мо дар гузашта бузургон доштем” ва ба ҳамин тартиб насиҳатҳои дигар. Вақте дар сужа, дар хати драматургӣ ҳамаи онро ба забон меоварӣ, он фачтарин чиз аст. Он ба ҷои тарбият кардан, боз ҳам такрор мекунам, ба садсолаҳо қафо мекашад. Мисоли рӯшан ин аст, ки ибораи машҳур аст, забонро дар экран кашол кардан намешавад, яъне экранро бояд бубинӣ, тоблуро бояд бубинӣ, мусиқиро бояд шунавӣ, табиатро бояд бубинӣ, ана баъд аз он чизҳо тарбият мегирӣ. Тарбият ин гуна мешавад ва маъниаш ҳам ҳамин аст.
- Ташаккур барои суҳбати пурмуҳтаво!
- Саломат бошед!
Мусоҳиб: Зоҳири САЙФУЛЛО

Хонданд 526

Хабари рӯз

Минбари сардабир

  • занакГАП

    Ҳама аз дард менолад, вале ҳар кас ба таври худ,…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.