.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Farhat
Шанбе, 25 Август 2018 11:10

Нафрати шахсӣ

Чӣ тавр Наҷибуллоҳ барномаи мулоқоти Варреников ва Аҳмадшоҳ Масъудро хароб кард?

...Ман ба чеҳраи андешаманди Юлий Воронсов нигоҳ карда, бидуни ихтиёр ба ёди як қиссаи хеле ҷолиб рафтам, ки ба ману ӯ рабт дошт. Ин қисса пас аз даври аввали хуруҷи неруҳои мо, яъне тирамоҳи соли 1988 иттифоқ афтода буд. Он замон таҳти фишорҳои Маскав (бахусус, КГБ ва вазорати корҳои хориҷӣ) қарор доштем, ки аз мо - ҳарбиён мехостанд неруҳои Аҳмадшоҳи Масъудро саркӯб ва шахсан худи ӯро нобуд кунем. Ҳамзамон ба ин далел, ки сарчашмаи ин фишор Наҷибуллоҳ буд ва ҳам мефаҳмидам, ки як хатои бузург хоҳад буд ва як иштибоҳи нобахшидании истротежик анҷом хоҳад гирифт, ба натиҷае расидам, ки бо Аҳмадшоҳ Масъуд шахсан вохӯрам. Дар ин робита ба кормандони Раёсати асосии иктишоф (ГРУ) дастур додам, ки ин мулоқотро фароҳам созанд...

...Ман ба назди худ як подполковник (сарҳанги дуввум) - ро даъват кардам, то шахсан маъмурияти роҳандозии мулоқотам бо Аҳмадшоҳро матраҳ кунам (маъмури иктишоф (разведкачӣ) «одами худӣ» - узви яке аз дастаҳои Аҳмадшоҳ дар ағбаи Соланг буд). Ӯ бидуни таоруфу сарусадо омад ва худро муаррифӣ кард. Афсари миёнақади тақрибан 30 – 35 солае буд. Дастфишорӣ кардем (дастонаш шахшӯл, хушк ва қавӣ буданд). Пешниҳод кардам, ки нишинад. Ба андомаш назар кардам. Ба мӯйҳои як замон сиёҳаш сапедӣ дамида буд. Рӯву дастонаш офтоб хӯрда буданд. Тарҳҳои сураташ нозук, гунаҳои васеъе дошт. Чашмонаш бузургу обӣ, мисли кӯлҳои Карелия (вилояте дар Шарқи Дури Русия) буданд. Зери юнифурмаш тани обутобёфтае маълум мешуд. Китфони қавӣ дошт. Ором, солор ва собит худро нигоҳ медошт.

- Менависед?

- На, ҳамаро ба хотир хоҳам гирифт, - гуфт подполковник.

Мустақим ба асли мавзуъ пардохтам:

- Ман бояд шахсан бо Аҳмадшоҳ Масъуд вохӯрам.

Подполковник ҳеҷ эҳсосе аз худ нишон надод ва дар чеҳрааш ҳам тағйире наомад, гӯё мо дар бораи кадом як мавзӯи рӯзмарраи маишӣ суҳбат мекардем. 

Пас аз тавваққуфи кӯтоҳе афзудам:

- Мулоқот ҳар чӣ зуд созмондеҳӣ шавад, ҳамон қадар беҳтар аст.

Подполковник бидуни ягон ишора ва чашм аз ман нагурезонда, гуфт:

– Масъуд ҳоло дар Панҷшер аст. Агар инро ба назар гирем, ки ӯ қариб ҳар рӯз макони будубошашро иваз мекунад, барои ҳалли ин масъала ҳадди аксар ду рӯз зарур аст.

- Ман розиям. Ба назари Шумо, Аҳмадшоҳ кадом шартҳоро пеши мо хоҳад гузошт?

- Шарти асосӣ ин мулоқот дар қаламрави ӯ ва бидуни муҳофизин аз ҷониби шумо барпо шавад. Амнияти Шуморо худ хоҳад гирифт.

- Оё ба донистани масоиле, ки ман матраҳ мекунам, алоқа нишон хоҳад дод?

- Дар оғоз, аз нигоҳи ман, бояд мавзӯи мулоқот бо ӯ ҳалли худро ёбад. Агар ризоияти ӯ ҳосил шуд, он гаҳ метавонед масоили мавриди баррасиро пешниҳод кунед. Ӯ хеле ҳассос аст, агар ҳарду мавзӯро якбора ба ӯ матраҳ кунем, метавонад ниёти шуморо нодуруст фаҳмад.

- Хуб. Дуруст аст.

- Иҷозаи амал медиҳед?

Подполковник пас аз дарёфти иҷоза барои иҷрои ин маъмурият, бе сару садо ҳамон гуна, ки омада буд, рафт.

Банди андешаҳо дар бораи рушди ҳаводиси оянда, ба ин натиҷа расидам, ки дар бораи мулоқоти эҳтимолӣ бо Аҳмадшоҳи Масъуд бояд сафирамон Юлий Воронсов ва раисҷумҳури Афғонистон Наҷибуллоҳро дар ҷараён гузорам. Гирифтани ҳамчунин иқдом пушти сари раҳбари кишвари дӯст хуб намебуд, бигзор ки ӯ то ба ҳадди ҷунун Масъудро бад медид. Ҳама чӣ бояд софдилона ва шаффоф бошад.

Ба ин манзур, ман ба ҳузури Юлий Михайлович Воронсов рафтам. Асли матлабро ба ӯ баён кардам, яъне инро ки мехоҳам бо Аҳмадшоҳи Масъуд сари роҳ надодан ба муҳосираи эҳтимолии шоҳроҳи Тирмиз – Кобул дар қисмати ҷанубии ағбаи Соланг аз сӯи дастаҳои ӯ ба тавофуқ расам. Бар ивази ин мо метавонистем ҳамаҷониба дар ҳалли масоили муҳим ба нафъи ӯ мусоидат кунем: қатъи пурраи ҳама гуна бамборон, аз ҷумла бамборони ҳавоии ҳудудҳое, ки таҳти назорати дастаҳои ӯ буданд; ироаи мадади башардӯстона ба аҳолии ин ҳудудҳо; ташкили худмухторӣ (дар ҳайати Афғонистон) – и қисмати шимолу ғарби кишвар, ки умдатан тоҷикон сукунат доранд; ҳифзи ҳаққи моликияти маодини лоҷувард ва тиҷорати бидуни монеаи он бо хориҷ аз Афғонистон барои ин худмухторӣ; ширкати намояндагони худмухторӣ дар ҳайати мақомоти марказии қонунгузор, қазоия ва иҷроия; созмондиҳии сохтмони макотиб, масоҷид ва шифохонаҳо дар қаламрави худмухторӣ; таҷдиди роҳҳои нақлиётӣ бо шаҳру деҳоти муҳим (бо шаҳри асосии худмухторӣ – хатти парвози тайёраҳо). Боз чанд масъалаи дигарро низ номбар кардам.

Юлий Михайлович «гарм шуд» ва қатъан изҳор кард, ки мехоҳад дар мулоқот ширкат кунад, яъне мо дукаса бояд ба ҳузури Аҳмадшоҳ Масъуд равем. Ман, табиист, ки кӯшидам ӯро аз нияташ баргардонам:

- Охир, ҳар чӣ метавонад иттифоқ афтад. Кор шояд ба гаравгонгирӣ ё қатл расад. Ҳилагарӣ, мутаассифона, яке аз хислатҳои саркардагон аст. Агар ман ба ин дом афтам, гап дигар аст ва комилан гапи дигар ин аст, ки агар ба он сафири фавқулодда ва мухтори Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон, ӯ ҳам муовини вазири корҳои хориҷии Иттиҳоди Шӯравӣ, меафтад. На, имкон надорад.

- Валентин Иванович, чизи дигар имкон надорад. Ин ҳам ин аст, ки сафири Шӯравӣ худро мисли нозир канор гирад, вақте масъалаи муҳимтарин, амалан истротежик дар эҷоди шароити мусоид барои Афғонистон матраҳ аст? Ман муваззафам, ки дар ин мулоқот ширкат кунам.

Ҳарчанд ман ӯро аз роҳ мегардондам, ӯ ҳамоно бештар бар ман мешӯрид. Ниҳоят, ман қадами ниҳоиро бардоштам:

- Юлий Михайлович, шумо дидед, ки онҳо инсонҳоро қатл мекунанду чӣ тавр аъзои бадани онҳоро қитъа – қитъа ҷудо месозанд ва пас аз ин қатл чӣ боқӣ мемонад? Охир, ин як даҳшат аст. Гузашта аз ин, ба ин кори мо Маскав чӣ мегӯяд? Ҳатман вокуниш манфӣ хоҳад буд. Он ҷо ба сароҳат хоҳанд гуфт, ки касе ба ӯ ин ихтиёрро надода буд, гунаҳкор худи ӯст.

- Ман ба Афғонистон на барои он омадам, ки аз хатарҳо пинҳон шавам, балки сиёсати Иттиҳоди Шӯравӣ дар амри барқарории ҳадди аксари эътидоли вазъ, хатми ҷанг ва эҷоди зиндагии сулҳомез дар ин кишварро пиёда кунам. Сулҳ ва зиндагии сулҳомези давлати ҳамсоя – омили муҳимтарин барои мардуми мо аст. Ин, ки кӣ дар бораи кирдори ман чӣ фикр мекунад, кори ӯст. Ман қарзи худро адо мекунам ва ба Маскав аз ҳар иқдоми худ хабар доданӣ ҳам нестам. Зимнан, оё шумо ба раҳбарияти худ хабар додаед, ки нияти рафтан ба мулоқоти Аҳмадшоҳро доред?

– На, хайр… Ҳамчунин зарурате нест. Ман дар гузашта ҳам аз ин қабил корҳо хабар намедодам. Онҳо иҷозат намедиҳанд, зеро барои ин бояд масъулият бар дӯш гирифт. Аммо барои ман хеле муҳим аст, ки дар амри сулҳ миёни Аҳмадшоҳ ва Наҷибуллоҳ пеш равам.

- Ана, дидед! Вақте мо ба ин ҳадаф дукаса мерасем, фурсатҳо бештар мешаванд.

- Мувофиқам.

Дар ин робита ман ба маъмури иктишоф дастурҳои иловагӣ додам – дар мулоқот сафири Иттиҳоди Шӯравӣ низ ҳузур хоҳад дошт. 

Мо ба назди Наҷибуллоҳ рафтем. Ман ба ӯ акнун иқдоми муштараки ману Юлий Михайловичро баён кардам, албатта, бидуни шарҳи бархе ҷузъиёти масоил. Дар оғоз Наҷибуллоҳ моро ба таври маъмулӣ самимона пазируфт, аммо ҳар қадар, ки шарҳи маро мешунид, ранг тағйир медод. Барои дилбардории ӯ Юлий Михайлович ба сохтани “гулу гулзор” – ҳои дурнамои оянда шуруъ намуд, ки дар ниҳоят Наҷибуллоҳро водор ба розӣ шудан сохт. Ҳарчанд ӯ наметавонист ризоият надиҳад, ба ин хотир, ки пешниҳод аз ҳамчунин сатҳе бар омада буд. Бар хилофи хулқу хӯи хоси худ ӯ муносибаташро ба ин мавзуъ баён намуд. Нигоҳашро ба дигар сӯ гурез дода, мегуфт, ки бале, масъала муҳим аст, он барои Афғонистон ва дар навбати аввал барои Кобул аҳамияти аввалиндараҷа дорад ва ӯ (Наҷибуллоҳ) ҳамеша таваҷҷуҳи дӯстони шӯравиро ба ин мушкил ҷалб мекард ва дар ҳоле ки дар саркӯби дастаҳои Аҳмадшоҳ чизе ба даст наомад, мешавад ин гузинаро низ таҷриба намуд. Дар охир хулоса кард: «Агар коре аз дасти шумо ояд, чӣ гӯям, хуш хоҳем шуд”.

Вақте мо аз утоқи раисҷумҳур берун омадем ва бо мутар ба манзили худ рафтем, косаи сабри Юлий Михайлович лабрез шуд:

- Ӯ андешаро қабул накард, ҳарчанд ки розӣ шуд. Мулоқоти мо бо Аҳмадшоҳ кай баргузор мешавад?

– Фикр мекунам, ки ҳамин ҳафта. Он чӣ ба “қабул” рабт дорад, инро мо бояд интизор медоштем. Дар Афғонистон агар тасвири душман сохта шудааст, ин душман барои ҳамеша аст. Касе ва чизе инро тағйир нахоҳад дод.

- Мувофиқи матлаб хоҳад буд, ки мулоқот ҳар чӣ зуд баргузор шавад.

- Бале. Мо ҳама корро анҷом медиҳем, агар ба мо халал нарасонанд…

Юлий Михайлович ба ман як нигоҳи суолангезе афканд. Посух додам: «Инро набояд истисно донист».

Пас аз ду рӯз (тавре қарор карда будем) маъмури иктишоф хабар дод, ки Аҳмадшоҳ тарҳи мулоқотро хеле мусбӣ пазируфт ва хост феҳристи масъалаҳоеро, ки баррасӣ мешаванд, аз қабл барояш фиристем. Мову Юлий Михайлович инро анҷом додем. Бидуни шак, тақозои аввалини мо таъмини рафтуомади бозамонат, бемамониат ва амни ҳама гуна қаторҳо ва мутарҳои алоҳида тариқи ағбаи Соланг буд.

Вақте пешниҳодҳо сари ҳамаи масоил, ки бояд миёни мову Аҳмадшоҳ баррасӣ мешуданд, ниҳоӣ шуданд, Юлий Михайлович пешниҳод кард, ки онҳоро имзо кунем. Имзоҳо ба забонҳои русӣ ва англисӣ буданд. Илова бар ин, ӯ муҳри сафоратро низ нақш кард. Ин ҳама ба пешниҳодҳо шакли расмӣ дар сатҳи олиро медод. Ҳуҷҷатро ба маъмури иктишоф додам ва гуфтам, ба таври шифоҳӣ бигӯянд, ки мо омодаем ба ин мулоқот таҳти шартҳои Аҳмадшоҳ ҳозир шавем. Яъне самти ҳаракати мо, замон ва макони мулоқотро ӯ таъин мекард. Мо бо Юлий Михайлович бо як мутари «УАЗ» ва бидуни муҳофизон меоем, аммо тарҷумонеро бо худ хоҳем дошт. Ҳамин тавр, мо ба шумули ронанда чор нафар мешавем.

Пас аз ду рӯз маҳалли мулоқот маълум шуд (деҳаи харобшудае дар даромадгоҳи дараи Панҷшер). Вақти мулоқот субҳи рӯзи сеюм муқаррар шуд. Ин комилан барои мо мувофиқ буд. Ман ба ин натиҷа расидам, ки қаблан ба Ҷабал-уссироҷ мутари «УАЗ»-еро, ки саворӣ хоҳем кард, фиристам ва худи мо то он ҷо таҳти ҳифозат субҳи барвақти ҳамон рӯзи мулоқот равем. Амалан то Ҷабал-уссироҷ 40 дақиқа роҳ аст ва бо “УАЗ” то Панҷшер 25–30 дақиқаи дигар.

Ҳамон рӯзе, ки ба мо хабари макону замони мулоқотро доданд, ману Юлий Михайлович ба ҳузури Наҷибуллоҳ омадем ва ӯро огоҳ кардем. Зоҳиран ӯ ба ин ҳама ором ва ризоиятмандона бархӯрд кард. Мо ба равшанӣ андохтан ба бархе масоиле, ки бо Аҳмадшоҳи Масъуд бояд баррасӣ мекардем, шуруъ кардем. Наҷибуллоҳ онҳоро ҷонибдорӣ кард. Ҳатто заррае ҳам сари ин ё он мушкил ба баҳс напардохт, ки ин хоси ӯ набуд. Ҳамаро қабул кард ва муваффақият хост.

- Оё шумо таваҷҷуҳ кардед, ки Наҷибуллоҳ бо кадом оҳанг суҳбаташро анҷом дод? – гуфтам ман ба Воронсов.

- Зинда бошем, мебинем. Сари натиҷагириҳо саросема намешавем.

– Бо ин вуҷуд, ин ҳол ӯро муваззаф мекунад …

Юлий Михайлович табассум кард, аммо чизе нагуфт.

Мо барои омодагӣ ба сафар шуруъ кардем. Бале, дар масири Кобул то Ҷабал-уссироҷ зарур омад тадобире рӯи даст гирем, ки сафир дилпурона, амну осуда дар вақти таъйиншуда аз он ҷо убур кунад. Ҳарчанд амалан дар ин ҷо дастаҳои «хашмгин» - и зиёде, ки бо роҳзанӣ дар масир машғул буданд, фаъолият доштанд. “Сайёдон” - и якка ё ҷуфт низ буданд, ки ягон сайди худро интизорӣ мекашиданд.

Кор зоҳиран дуруст пеш мерафт. Нимаи дуввуми рӯзи пеш аз мулоқот маъмурони иктишоф хабар доданд, ки Аҳмадшоҳ Масъуд омодагии худ барои ширкат дар мулоқоти рӯзи дигарро таъйид кардааст. Аммо бегоҳ қабл аз ғуруби офтоб нохост ба ман хабар омад, ки макони мулоқоти оянда ва тамоми минтақаи атрофи онро тайёраҳои неруҳои ҳавоии Афғонистон бамборон кардаанд. Қурбониён зиёд буданд. Мулоқот лағв шуд.

Ҳисси қаблие, ки то ин дам маро таъқиб мекард, ин ки метавонанд ба мо халал расонанд, таъйид шуд. Ба Воронсов занг задам. Хашмгин буд. Ба назди Наҷибулло рафтем (ҳарчанд ки дер буд). Ӯ нақши як озурда аз ин хабари ғамангезро бозӣ кард ва дар назди мо ба фармондеҳи неруҳои ҳавоӣ генерал Қодир занг зада, ҳар чӣ ба даҳонаш омад, гуфт. Гоҳ пашту суҳбат мекард, гоҳ ба русӣ (Қодир русиро медонист), аз ҷумла ин суханонро гуфт: «Дар назди ман рафиқони Шӯравӣ сафир Воронсов ва генерал Варенников нишастаанд. Ман аз он чӣ, ки неруҳои ҳавоии шумо карданд, шарм мекунам. Ин шармандагист. Субҳи дигар ба ман хабар диҳед, ки ин ҷурми кист».

Мову Юлий Михайлович дар як мутар ба сафорат рафтем, то вазъро баррасӣ карда, қарор қабул кунем. Дарро баста, Воронсов зери лаб гуфт:

- Инро бояд интизор медоштем. Ӯ мухолифи ин мулоқот аст. Ва маҳз ӯ фармони бамборонро додааст.

- Ман ҳам ба ҳамин фикрам. Фикр мекунам, Наҷибуллоҳ муҷримонро пайдо нахоҳад кард, аммо мо набояд таслим шавем.

- Дуруст. Бояд дубора аз Аҳмадшоҳ талаби мулоқот кунем.

- Ман ба ӯ номае навишта, узр мепурсам ва пешниҳод мекунам, ки макони нави мулоқотро таъин кунад.

Воронсов розӣ шуд. Ман ба созмондеҳии ҷадид шуруъ кардам. Подполковник маъмури иктишоф бо посухи шифоҳии Аҳмадшоҳ танҳо чор рӯз пас омад. Гуфт, Аҳмадшоҳ сахт хашмгин аст ва ҳатто гуфтааст, ки агар таҳқиқ анҷом медиҳед, ӯ метавонад ному насаби он халабонҳои неруҳои ҳавоии Афғонистонро, ки бамборон карданд, дар ихтиёри мо гузорад (ӯ тариқи шабакаи ҷосусии худ дар ситоди неруҳои ҳавоӣ аз ҳама гап огоҳ буд). Бо ин вуҷуд, мо мулоқоти дуввумро созмон додем. Аммо он ҳам аз рӯи ҳамин сенорию пеш рафт. Ин дафъа ба ҷои тайёраҳо тӯпҳои дурзан ва реактивӣ кор карданд. Боз ҳама ҳама чиз қатъ шуд. Боз узру маъзарат хостем. Пас аз ду ҳафта бо як азоби алим боз ҳам рӯи мулоқот, ин дафъа бори сеюм, тавофуқ кардем. Ин мулоқот низ қатъ карда шуд.

Мову Юлий Михайлович ба ин натиҷа расидем, ки аз ин тарҳ даст кашем ва ҳатто ин масъаларо бо Наҷибуллоҳ матраҳ накунем.

Ҳама чӣ рӯшан буд. Ӯ рӯ ба рӯ бо мо мегуфт, ки аз ин тарҳ истиқбол мекунад, ҳамзамон дастур медод, ки аз ин мулоқот ҷилавгирӣ карда шавад. Сабаб ҳам рӯшан буд – нафрати шахсӣ бо Аҳмадшоҳ...

Валентин Варенников,

китоби “Рӯзгори бе такрор”, ҷилди панҷум

Эзоҳ:

Валентин Варенников (1923 - 2009), генерали артиш, Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ, солҳои 1984-1989 сардори Гуруҳи оперативии Вазорати дифои Иттиҳоди Шӯравӣ дар Афғонистон, фармондеҳи неруҳои хушкигард ва муовини вазири дифои Иттиҳоди Шӯравӣ (1989 -1991). 

Юлий Воронсов (1929-2007), дипломати рус. Сафири Шӯравӣ дар Фаронса (1983-1986), Афғонистон (1988-1989) ва намояндаи Русия дар Созмони милали муттаҳид ва Шӯрои амнияти Созмони милали муттаҳид (1990-1994), сафири Русия дар Амрико (1994-1998).

Хуҷанди куҳану ҳамешаҷавон, ки дар радифи шаҳрҳои Бухорою Самарқанд аз даврони муқаддам то ба имрӯз аз марказҳои машҳури илму фарҳангу тиҷорати Осиёи Марказӣ ба ҳисоб меравад, бо иқлими хуш, сокинони ҳунарманду меҳмоннавозаш таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба худ ҷалб менамояд.Ба шаҳри Хуҷанд, ки бо сифатҳои «тирози ҷаҳон», «арӯси дунё» ном баровардааст, набераи Каюмарси Одам-Ҳушанг асос гузоштааст, ки сарчашмаҳои таърихӣ бар он гувоҳанд. Дар замони шоҳи каёнӣ- Кайқубод ва дар аҳди Дороб Хуҷанд боз ҳам ободу зебо гардидааст. Хуҷанд бо фарзандони бузургаш-мунаҷҷиму риёзидони забардаст, пешвои донишмандон Абӯмаҳмуди Хуҷандӣ (асри Х), шоиру адибони номвар Собиту Садриддини Хуҷандӣ (асри ХI), Шайх Маслиҳатдин Бадеъуддини Нурӣ (асри ХII), Маҳастии Хуҷандӣ (асри ХII), Зиёуддини Хуҷандӣ (асри ХIII), Хоҷа Камоли Хуҷандӣ (асри ХIV) аллома Бобоҷон Ғафуров, Муҳаммад Осимӣ, Раҳим Ҷалил, Зариф Раҷабов, Солеҳ Раҷабов, шоираи номдори тоҷик Фарзона ва даҳҳои дигар устодони илму адабаш ифтихор дорад.

Аз шаҳри Хуҷанд Шоҳроҳи Бузурги Абрешим убур мекард, ки боиси иртиботи доимӣ бо тамаддуну тиҷорати ҷаҳонӣ ва рушду нумӯи маънавию иқтисодии шаҳр мегардид.

Ба таърихи Хуҷандшаҳр агар назар афканем, он ба қаъри асрҳо мерасад ва бо саҳифаҳои пуршарафу нотакрораш боиси ифтихор ва ибрати мо гардидааст. Дар авроқи рангини таърихи шаҳр сарнавишт, рӯзгор ва роҳи бузурги тайкарда, анъана ва русуми хоса, бо зарҳал нигошта шудааст.

Имрӯз шаҳри Хуҷанд аз лиҳози мақому нуфуз, иқтидори иқтисодӣ, илмӣ ва фарҳангӣ дар Тоҷикистон дар ҷойи дуюм пас аз пойтахти мамлакат қарор дорад. Нуфузи сокинони шаҳр сол то сол афзуда, то 1- январи соли 2018 180,5 ҳазор нафарро ташкил медиҳад.

Имрӯз Хуҷандшаҳр ба сӯи уфуқҳои тозаи рушду нумуъ қадам мезанад. Бунёди Осорхонаи таърихии вилояти Суғд, Маҷмааи бошукуҳи истироҳатию фарҳангӣ ба муносибати 20-солагии Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон, бо қомат афрохтани пайкараи муҳташами бунёдгузори давлати миллии тоҷикон-Амир Исмоили Сомонӣ, ба истифода додани Варзишгоҳи бошукуҳ барои 25 ҳазор нафар, майдони кушоди теннис, ҳавзи шиноварӣ, Маҷмааи фарҳангию таърихии «Қалъаи Хуҷанд», тармиму таҷдиди Кохи Рӯдакӣ ва даҳҳо иншооти дигари иҷтимоию фарҳангӣ самараи истиқлол, мояи ифтихори сокинони Хуҷанд, мардуми вилояти Суғд ва Тоҷикистони азиз мебошад.

Баргузории «Рӯзи фарҳанги шаҳри Хуҷанд дар Маҷмааи фарҳангию таърихии Қалъаи Хуҷанд» ба истиқболи 25-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон худ шаҳодати он аст, ки кишвари маҳбуби мо-Тоҷикистон, вилояти овозадори мо-Суғд, шаҳри ҳамешасабзу ободи мо-Хуҷанд, рӯз ба рӯз, соат ба соат рушд меёбад, бо дастовардҳои беназираш дар ҷаҳони мутамаддин муаррифӣ мегардад ва бо фарзандони вафодору фарзонааш ифтихор дорад.

Ифтихор аз ватану ватандорӣ, хидмат баҳри рушди ватан, мароми ҳамешагии сокинони Хуҷандшаҳр ва Тоҷикистони соҳибистиқлол аст.

Аз 31-уми марти соли 2017 марди фарҳангиву бунёдкор Маъруф Муҳаммадзода, ки мақсаду маромаш бунёдкориву созандагист раиси шаҳри Хуҷанд-маркази маъмурии вилояти Суғд мебошад. Ободиҳои ахири шаҳри овозадори Хуҷанд дар раванди ободкориҳои Пешвои муаззами миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон маҳз таҳти роҳбарии ин марди фидоиву кордон сурат мегирад. 

Хуҷанди бостон

Дар бораи Хуҷанди ибтидои асрҳои миёна ва давраи Сомониён бештар сарчашмаҳои хаттии форсиву арабизабон маълумот медиҳанд. Назар ба маълумотҳо, нимаи дуюми асри VII номи шаҳр бори аввал дар шакли «Хуҷанд(а)» вомехӯрад (ал-Белазурӣ). Дар шакли «Гюйчжанти» номи шаҳрро сарчашмаҳои чинӣ дар хроникаи Таншу (боби 221) ҳам хотиррасон менамоянд. Ҷуғрофиядонҳову сайёҳони арабизабон Ибн-ал-Асир, ад-Димишқӣ, Ёқути Ҳамавӣ, Ибни Ҳавкал, ал-Муқаддасӣ, Ибн-ал-Фақеҳ, Истахрӣ бештар дар бораи Хуҷанди асрҳои VIII-ХII, яъне давраи ба ин шаҳр ҳуҷум намудани арабҳо ва то замони арафаи ҳуҷуми муғулҳо ба Хуҷанд маълумот додаанд. Ба ахбори Ибн-ал-Асир биноан (асри ХII-ибтидои ХIII), Хуҷанд ба қатори он шаҳрҳои Осиёи Миёна дохил мешуд, ки зидди ҳуҷуми арабҳо муборизаи яроқнок бурдааст. 

Хуҷанд дар асри миёна

Хуҷанд ҳам ибтидои асрҳои миёна, хусусан асрҳои IХ-Х сеқисма буду аз куҳандиз (куҳанқалъа бо арки маликнишин), шаҳристон ё мадина (худи шаҳр) ва работ (мавзеъҳои наздишаҳрӣ) иборат буд. Умуман, ба қавли ал-Истахрӣ, масоҳати Хуҷанди асри Х шаш-ҳафт километр буда, дарозиаш аз бараш бартарӣ доштааст. Шаҳристон, ки девораш асрҳои VI-VII сохта шудааст, (А.Мирбобоев), аз маҳаллаҳои истиқоматии шаҳриён бо масҷиди ҷомеъ ва муассисоти дигар, куҳандиз бошад, аз қароргоҳи расмии ҳоким, лашкаргоҳ, маҳбас ва ғайра, работ-ҳудуди наздишаҳрӣ-бо қисмҳои ҳунармандиву тиҷоратӣ иборат буданд. Асрҳои ХI-ХII шаҳристону работи Хуҷанд ба ҳам омезиш ёфтаанд. Дар шаҳристон чанд муассисоте ҷойгир буданд, ки якеи онҳо майдони Намозгоҳ-Мусалло (ҷои намозхонии умумиву калон)-и Хуҷанд буд.

Қисми дигари Хуҷанд минтақаи майдони Панҷшанбеи шаҳр буд (онро дертар қисми ба деҳаи Қалъаи нав ва Мазор дохилшаванда ҳам меҳисобиданд). Он майдон чун маркази ҳунармандиву тиҷоратии Хуҷанд берун аз работи асримиёнагии Хуҷанд, тахминан асрҳои ХIV-ХVI шакл ёфтааст. Вале ҳафриёти археологии солҳои 70-уми асри ХХ дар ин майдон гузаронида (ҷои собиқи «саройи унҷигиҳо»-чойхонаи «Шарқ»-тарабхонаи собиқи «Панҷшанбе»-Осорхонаи собиқи вилоятии таърихӣ-кишваршиносӣ-Маркази савдои «Ҳоҷӣ Абдулазиз») ва бозёфти ду тангаи мисин (якеаш мансуб ба асри ХII дар жарфии 3 м.) гувоҳи он аст, ки ин минтақа ҳам аз қисмҳои қадимаи шаҳр аст. Асри ХII дар ин ҷо мақбараи мулкдору шоир ва арбоби барҷастаи дин, пешвои маслиҳатгару ҳокими Хуҷанд Бадеуддини Нурӣ (тахаллусашон «шайх Муслиҳиддин») бунёд мегардад ва сонитар дар атрофи он маҷмааи ҳамноми таърихӣ-меъмории шайх Муслиҳиддин шакл меёбад (асрҳои ХIV-ХIХ).

Ибни Ҳавкал менависад, ки Хуҷанд «байни вилоятҳо аз ҷиҳати ҳусну назокат ягонаест»; ал-Муқаддасӣ махсус қайд мекунад: «Хуҷанд-шаҳри пурҳаловатест дар ин сӯ, аз он дида шаҳри дилкаштаре нест, аз байнаш наҳре ҷорист ва дар шафаташ куҳест, ки онро оқилону шоирон мадҳу сано мегӯянд. Ва дар Шарқу Ғарб зеботар шаҳре аз он нест. Вай мафтункунандаву дилрабост, касонро моту мабҳут месозад, бо форсӣ онро «дил бибурда» гӯянд».

Дар таърихи Хуҷанд сокинони шаҳр борҳо барои озоди хеш бо истилогарон даст ба гиребон шуда дар мудофиаи шаҳр қаҳрамонӣ нишон додаанд. Дар асри XIII дар вақти истилои муғулҳо қаҳрамонии худро Темурмалики паҳлавон нишон дода буд, ки ҳоло халқи ин шаҳр бо ӯ ифтихор доранд.

Роҳи Абрешим

Шаҳри Хуҷанд чун маркази савдо, ҳунармандӣ дар гузашта машҳур буд. Роҳи корвонгузари тиҷоратии асримиёнагӣ-«Роҳи бузурги абрешим» ба Осиёи Миёна, аз Ҳиндустон, Эрон, Шарқи Наздик, Чин ва ҳавзаи баҳри Миёназамин аз ин ҷо мегузашт.

Хуҷанд дар садаи 19 ва 20

24 маи соли 1866 ба шаҳр аскарони подшоҳӣ даромаданд ва он ба ҳайати Русия дохил шуд. Ин воқеа аҳамияти прогрессивӣ низ дошт. Минбаъд ба Хуҷанд инқилобиён ва равшанфикрони рус омаданд, ки онҳо дар инкишофи шуури синфӣ ва худогоҳии маҳаллӣ таъсир гузоштанд.

4 июли 1916 мардуми Хуҷанд ба муқобили сиёсати мустамликадории Русияи подшоҳӣ ва феодалҳои маҳаллӣ шӯриш бардоштанд, ки он дар тамоми Осиёи Миёна паҳн гашт. Дар ҷараёни муборизаҳои синфӣ инқилобчиёни машҳур ба майдон омаданд. 24 ноябри 1917 Ҳокимияти Советӣ дар Хуҷанд ғалаба кард. Дертар шаҳр аввал ба ҳайати РСС Ӯзбекистон ва аз 2 октябри 1929 ба Тоҷикистон ҳамроҳ шуд. Соли 1936 шаҳр Ленинобод ном гирифт.

Хуҷанд ва ИҶШС

Дар солҳои Ҳокимияти шӯравӣ Хуҷанд ба яке аз марказҳои калони иқтисодӣ ва мадании Тоҷикистон табдил ёфт. Соҳаҳои асосии саноат: бофандагӣ, коркарди металл, бинокорӣ, дӯзандагӣ, хӯрокворӣ. Соли 1982 дар шаҳр зиёда аз 25 корхонаи саноатӣ мавҷуд буд. Комбинати шоҳибофии шаҳр яке аз калонтарин корхонаҳои саноатии ИҶШС буда, 80% шоҳии Тоҷикистон (зиёда аз 45 навъ ва 500 номгӯи матоъ)-ро истеҳсол мекард. Соли 1981 комбинати консерви шаҳр 53 млн қуттии консерв мебаровард, ки ин миқдор бо тамоми консерви корхонаҳои Русия (1913) баробар буд. Дар шаҳр комбинатҳои шир, равған, масолеҳи бинокорӣ, заводҳои тухми кирмак, шиша, «Торгмаш» (зарфҳои қаҳвапазӣ, термостатҳо ва ғайра), истеҳсоли зарфҳои сирдор, «Газаппарат*, таъмири автомобил, истеҳсоли маснуоти оҳану бетонӣ, нон, матбаа, фабрикаҳои мебелсозй, пойафзолдӯзӣ ва ғайра фаъолият менамуданд. Маҳсулоти саноати шаҳр ба Булғория, Куба, Руминия, Венгрия, Муғулистон, Афғонистон, Алҷазоир, Ҳабашистон, Ҳиндустон, Гвинея, Сомали ва ғ. фиристода мешуд. 

Хуҷанд дар замони истиқлол

Дар солҳои Истиқлоияти Тоҷикистон дар натиҷаи гузаштан ба иқтисоди бозаргонӣ ҳоло бештар корхонаҳои хусусӣ ва иттиҳодияҳои саҳҳомӣ ташкилу фаъолият намуда истодаанд. Аз соли 2010 Минтақаи озоди иқтисодии "Суғд" (МОИ "Суғд") бо сармояи ватаниву хориҷӣ ба фаъолият шуруъ намудааст ва имрӯз аввалин маҳсулоти корхонаҳои он ба муомилот баромадаанд. Махсусан, дар Хуҷанд соҳаи сохтмон дар замони истиқлолият рушд намудааст. Дар шаҳр чунин иншоотҳои нав ба монанди бинои нави Донишгоғи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров, комплекси варзишӣ бо ҳавзи шиноварӣ, меҳмонхонаи баландошёнаи "Эҳсон" мактабу кӯдакистонҳо, корхонаҳои хурди истеҳсолӣ, хизмати маишӣ, бозору мағозаҳо ва муассисаҳои давлатӣ қомат рост намуданд. Боғу хиёбонҳои нав ба вуҷуд омаданд. Масалан, 21 марти соли 2015 боғи навсозишудаи фарҳангӣ-фароғатии ба номи Камоли Хуҷандӣ бо пайкараи ӯ, мақбара ва хонаю чорбоғи рамзии ин шоири ширинкаломи тоҷик, ки оромгоҳи воқеияш дар шаҳри Табрези Ҷумҳурии Исломии Эрон қарор дорад, дар маскани собиқ боғи фароғатии шаҳрӣ ифтитоҳ ёфтааст. 

Маҳаллаҳои машҳури Хуҷанд

Дар шаҳри Хуҷанд чунин маҳалаҳо мавҷуд мебошанд:

Маҳаллаи «Хуҷанд», «Тути калон», «Чорчароғ», «Раззоқ», «Масҷиди Савр»,  «Қори Раҳмат Қурбонов», «Содир Ҳофиз», «Шарқ», «Сарибаланд», «Ҷаббор Расулов», «1 Май»,  «Сирдарё»,  «Сайҳун», «Чашмаи Арзана», «Бофанда», «Ваҳдат», «Темурмалик», «Тиллакон», «Мевагул», «Суғдиёна», «Навбаҳор» ва ғ.  

Минтақаи озоди иқтисодии “Суғд”

Минтақаи озоди иқтисодии “Суғд” соли 2009 ҳамчун қитъаи алоҳидаи (маҳдуди) Ҷумҳурии Тоҷикистон бо ҳудуди аниқ муқарраргардида таъсис ёфта, дар он барои фаъолияти соҳибкорӣ ва сармоягузорӣ шароити имтиёзноки иқтисодӣ ва низоми махсуси иқтисодӣ муҳайё карда шудааст. Намуди МОИ “Суғд” саноатӣ-инноватсионӣ буда, бо ҳадафҳои умумииқтисодӣ, рушди тиҷорати хориҷӣ, иҷтимоӣ ва илмӣ -техникӣ ба муҳлати 25 сол ташкил шудааст. Дар ҳудуди МОИ “Суғд” ташкил намудани инфрасохтори муосири муҳандисию нақлиётӣ, телекоммуникатсионӣ ва истеҳсолии ҷавобгӯ ба стандартҳои ҷаҳонӣ, дар истеҳсолот ҷорӣ намудани ихтироот ва фановарии ватанӣ, ташкили шабакаи истеҳсолоти аз ҷиҳати экологӣ тоза низ дар назар аст.Минтақаи озоди иқтисодии “Суғд” дар қисмати ҷанубу ғарбии шаҳри Хуҷанд ҷойгир шудааст. Дар ин қитаъаи замин таҳлили геологию геодезӣ ва лоиҳакашӣ анҷом дода шудааст. Масоҳати умумии МОИ “Суғд” 320 гектарро ташкил медиҳад.

Нақлиёт

Дар масофаи 12 км дуртар аз Хуҷанд Фурудгодҳи байналмиллалии Хуҷанд (LBD) амал мекунад. Фурудгоҳи мазкур ба бештар аз 600 ҳазор нафар мусофирон дар як сол хизмат мекунад. Аз фурудгоҳи Хуҷанд хатсайрҳои мустақими доимӣ ба давлатҳои ИДМ, Ҳиндустон, Чин ва АМА амал мекунанд.

Дар шаҳри Хуҷанд истгоҳи роҳи оҳани калонтарин мавҷуд мебошад, ки вилояти Суғдро бо қисми ҷанубии Тоҷикистон, инчунин бо дигар минтақаҳои давлатҳои хориҷи дуру наздик пайваст мекунад. Дарозии умумии роҳҳои оҳан дар ҷумҳурӣ 943 км-ро ташкил медиҳад, ки 678 км онро роҳҳои асосӣ ташкил медиҳанд. Ҳиссаи калони ҳамлу нақли молу маҳсулоти байнидавлатӣ ба роҳи оҳан рост меояд.

Аз қаламрави вилоят роҳи Душанбе-Хуҷанд-Чаноқ бо дарозии 354 км мегузарад, ки қисми шимоли кишварро бо ҷануби он пайваст мекунад. Шоҳроҳи автомобилгарди Душанбе-Хуҷанд-Чаноқ ба худ якчанд нақбҳоро, ки дарозии умумиашон зиёда аз 10 км.-ро ташкил медиҳад дар бар мегирад. Шоҳроҳи мазкур соли 2012 аз нав таъмир карда шуда ба истифодабарӣ дода шуда буд.

Фарҳанг ва маориф

Дар шаҳри Хуҷанд 6 театр ва марказҳои фарҳангӣ, 5 толори консертӣ, 11 китобхонаҳои оммавӣ, 10 китобхонаҳои хусусӣ, 3 осорхона, 10 адад ёдгориҳои таърихӣ, 48 мактабҳои маълумоти умумӣ, 31 боғчаи кӯдакон, Донишгоҳи давлатии Хуҷанд ба номи академик Бобоҷон Ғафуров, Донишгоҳи Давлатии Ҳуқуқ, Бизнес, ва Сиёсати Тоҷикистон,

Донишкадаи куҳию металургии Тоҷикистон, Донишкадаи политехникии Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи М.Осимӣ , 7 стадион, 210 иншоотҳои варзишӣ ва 4 ҳавзи шиноварӣ мавҷуд мебошад. 

Ёдгориҳои шаҳр

Мақбараи шайх Муслиҳиддин (а.XIV) ва боқимондаи Қалъаи Хуҷанд (а.VII-VIII) аз ёдгориҳои таърихй ва меъморй мебошанд. Дар бинои тарҳрезишудаи Қалъаи Хуҷанд ҳоло, Осорхонаи таърихии вилояти Суғд бунёд гардидааст. Дар ҳаминҷо, назди соҳили Сирдарё нимпайкараҳои адибону аломаҳои ин диёр гузошта шудааст. Дар соҳили рости дарёи Сир дар давраи шӯравӣ ҳайкали В.И.Ленин қомат афрохта буд (ҳоло, ба ҷойи он муҷассамаи Исмоили Сомонӣ гузошта шудааст). Дар маркази шаҳр, инчунин ҳайкали ёдгории ҷанговароне, ки дар Ҷанги Бузурги Ватанй шаҳид шудаанд ва нимпайкараҳои инқилобчиёну ходимони намоёни давлативу фарҳангии хуҷандӣ гузошта шудааст.

Маркази илму фарҳанг

Хуҷанд бо намояндагони илму адаби форсу тоҷик ба монанди Абӯмаҳмуди Хуҷандӣ (а. X)-мунаҷҷим ва риёзидон, Маҳастии Хуҷандӣ (а. XII)-адиба, Камоли Хуҷандӣ (а.XIV)-шоир, Муҳаммадаминхоҷаи Кошиф (1825-1887)-шоир, Тошхӯҷаи Асирӣ (1864-1916)-шоир, маорифпарвар, Абдуллои Файёз (1847-1934)-шоир, Ҳоҷӣ Юсуф Мирфаёзов (1842-1925) - ҷуғрофияшинос ва сайёҳ ифтихор дорад. Марказҳои фарҳангии Хуҷанд-Китобхонаи вилоятии ба номи Тошхоҷа Асирӣ (Хуҷанд) (таъсис, соли 1917), Театри давлатии мусиқӣ-мазҳакавии ба номи К.Хуҷандӣ (Таъсис, соли 1932), Осорхонаи таърихии вилояти Суғд дар ш. Хуҷанд, 4 мактабҳои таҳсилоти олӣ ва диг. муассисаҳои илму фарҳанг ва маориф мебошанд. Чунин шахсиятҳои номдор ба монанди Фарзона, Розия Озод, Мавҷуда Ҳакимова, Норинисо-адибаҳо, Муҳаммад Осимӣ-(1920-1996) файласуф, академик, раиси Фарҳангистони улуми Тоҷикистон, Юсуф Носиров-(1932-2007) биолог, академики Фарҳангистони улуми Тоҷикистон, Маъруфхоҷа Баҳодуров-(1920-1997) сароянда, Ҳофизи халқии ҶШС Тоҷикистон, Мунзифа Ғаффорова-(1924-2013)файласуф, доктори илм, ректори Донишгоҳи давлатии омӯзгории Тоҷикистон ба номи Садриддин Айнӣ, Зикриё Бобохоҷаев, табиб, клинитсист, доктори илм, профессор, Ҷӯрабек Набиев-(соли 1941), сароянда, Ҳунарпешаи халқии ҶШС Тоҷикистон ва диг. зодагони ш.Хуҷанд, дар Тоҷикистон соҳиби шуҳрат шудаанд.

Бозори Панҷшанбе

Бозори «Панҷшанбе» дар маркази Хуҷанд воқеъ аст. Майдони васеи назди бозор бо фаввора оро дода шудааст. Рӯ ба рӯи бозор Мақбараи шайх Муслиҳиддин (а. XIV) бино ёфтааст. Калонтарин бозоре, ки дар шакли пӯшида дар Осиёи Миёна дар даврони шӯравӣ сохта шудааст, бозори овозадори «Панҷшанбе» мебошад. Бозори «Панҷшанбе» солҳои 50-уми асри XX сохта шудааст ва аз ҳамон вақт манбаи хариду фурӯши маҳсулоти кишоварзӣ, хӯрокворӣ ва лавозимоти саноативу хоҷагидорӣ мебошад ва барои сокинону меҳмонони Хуҷанд хизмат мерасонад.

Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ

Ифтитоҳи иншоотҳои замонавӣ дар шаҳри Хуҷанд дар “Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ” аз таваҷҷуҳи хоссаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, хосатан Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба рушди соҳаи сайёҳӣ ва фароҳамсозии имконоти васеи истироҳату фароғат барои сокинону меҳмонони шаҳр мебошад. 

Гуфтан ба маврид аст, ки дар рӯзҳои таҷлили Иди Ваҳдати миллӣ аз тарафи Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон маҷмааи хонаҳои истиқоматӣ, боғча ва чойхона дар маҳаллаи Суғдиён баҳри истифодабарӣ қарор дода шуданд.

Дар самти ободонӣ ҳамчун ҳадафҳои бунёдкорӣ ба роҳсозӣ ва таъмиру таҷдиди онҳо таваҷҷуҳи хоса зоҳир шуда истодааст. Тибқи нақшаи тасдиқшуда соли ҷорӣ 32,5 км таъмири роҳҳои автомобилгард, аз ҷумла 12,5 км таъмири роҳҳо ва кӯчаю хиёбонҳо ва 20,0 км роҳҳои автомобилгарди байни биноҳои истиқоматии микроноҳияҳо ва дохилии маҳаллаҳо ба нақша гирифта шуда, то имрӯз зиёда аз 23 км роҳҳо асфалтпӯш карда шуда, корҳо дар ин самт тақвият меёбанд. Боиси тазаккур аст, ки бо дастгирии мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии вилоят ва бевосита дастгирии раиси вилояти Суғд, муҳтарам Раҷаббой Аҳмадзода кӯчаи 30 солагии Ғалаба, кӯчаи Сирдарё аз Наврӯзгоҳ то гардиши Ором, байни микроноҳияҳои 12-13 бо сифати баланд мумфарш карда шуданд.

Тибқи нақшаи чорабиниҳо дар давраи ҳисоботӣ ҷиҳати истиқболи сазовори ҷашни Сада, 25-солагии таъсисёбии Қувваҳои Мусаллаҳи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Рӯзи Модар, Наврӯзи байналмилалӣ, соли 2018–“Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ”, Даҳсолаи байналмилалии амал “Об барои рушди устувор, солҳои 2018-2028”, ҷашни дар пешистодаи 30-солагии Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон,  ташкил ва гузаронидани 1300 рӯзи ободонию созандагӣ дар шаҳри Хуҷанд, дар самти иҷтимоӣ, фарҳангию маънавӣ ва равнақи созандагию бунёдкорӣ то имрӯз як қатор чораҳо амалӣ гардиданд.

Оғози бунёди роҳи танобӣ дар Хуҷанд

Бо иштироки раиси вилояти Суғд Раҷаббой Аҳмадзода ба сохтмони роҳи танобии шаҳри Хуҷанд аз мавзеъи Боғи Камоли Хуҷандӣ то Маҷмааи Шоҳ Исмоили Сомонӣ санги асос гузошта шуд. Роҳбари вилоят афзуд, ки дар доираи эълон гардидани «Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» дар шаҳри Хуҷанд роҳи танобӣ бо дарозии 1050 метр аз тарафи соҳибкорони ватандӯст бунёд мегардад. Роҳи танобӣ дорои 47 кобина бо ғунҷоиши 4 нафар, аз ҷумла 7 кобинаи хизматрасони олӣ буда, дар як вақт барои 160 нафар хизматрасонӣ менамояд.

Гуфтан ба маврид аст, ки баландии роҳи танобӣ дар сатҳи дарё 35 метрро ташкил дода, баъди истифода додани он 16 нафар шаҳрвандон бо ҷойи кори доимӣ таъмин мегарданд. Фармоишгар ва пудратчии иншоот ҶДММ «Абдурашид» буда, масолеҳи сохтмонӣ пурра ватанӣ мебошад. Интизор меравад, ки роҳи танобӣ охири соли равон мавриди истифодабарӣ қарор мегирад.

Оғози расмии фаъолияти автобусҳо дар шаҳри Хуҷанд

Бо иштироки раиси вилояти Суғд Раҷаббой Аҳмадзода дар назди пояи Парчами давлати Ҷумҳурии Тоҷикистон, воқеъ дар хиёбони ба номи Раҳмон Набиеви шаҳри Хуҷанд ҳодисаи муҳими фараҳбахш ва аҳамияти иқтисодиву иҷтимоидошта- маросими оғози расмии фаъолияти автобусҳо дар шаҳри Хуҷанд баргузор гардид.

Раиси вилояти Суғд Раҷаббой Аҳмадзода зимни суханронии худ қайд кард, ки бо дастгирии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дар доираи лоиҳаи «Рушди нақлиёти ҷамъиятии шаҳри Хуҷанд», ки бо маблағгузории Бонки Аврупоии Таҷдид ва Рушд дар ҳаҷми 28, 8 миллион доллари амрикоӣ ба маркази вилоят-шаҳри Хуҷанд 25 адад автобусҳои замонавии истеҳсоли Федератсияи Русия ворид карда шуд ва ин имкон медиҳад, ки сатҳи хизматрасонӣ дар соҳаи нақлиёти мусофиркаш беҳтару хубтар ба роҳ монда шавад.

Сипас, дар вазъияти тантанавӣ раиси вилояти Суғд Раҷаббой Аҳмадзода бо ҳайати ҳамроҳонаш аз ҷумла муовинони раиси вилоят, раиси шаҳри Хуҷанд Маъруф Муҳаммадзода, раиси шаҳри Бӯстон Раъно Ҳошимзода, раиси шаҳри Гулистон Матлуба Сатториён, раиси ноҳияи Бобоҷон Ғафуров Зариф Нозирӣ, собиқадорони меҳнат, фаъолон ба автобусҳо нишаста ба самти ноҳияи Бобоҷон Ғафуров равон шуданд.

Саид САИДОВ

Душманонаш ӯро Беваи сиёҳ меномиданд. Беваи сиёҳи бадхашму бадкина, заҳрдор ва бетараҳҳум. Касоне, ки бетараф буданд ва кам аз гирудорҳои дарборӣ бохабар буданд, Зани оҳанӣ меномиданд. Аммо дар асл ӯ кӣ буд?

Индира Гандӣ ҳокими худкома набуд. Вале агар падари ӯ Ҷавоҳирлаъл Нерӯ бахши муҳими ҳаёташро сарфи мубориза барои рифоҳи миллаташ бахшид, пас барои духтари ӯ танҳо обрӯву шуҳрати сиёсӣ муҳимтар буд. Индира хуб медонист, ки  ба падараш қиёснашаванда аст ва мегуфт: “Падари ман марди давлатӣ буд, ман бошам зани сиёсӣ. Падари ман муқаддас буд, вале ман на!” Баъзан чунин ба назар мерасид, ки ҳарфи ӯро ҷиддӣ намегиранд, вале Индира сари ин даъвояш қотеъ буд, ки ӯ занест сиёсатмадор.  

Индира Гандӣ, духтари ягона сарвазири Ҳинд Ҷавоҳирлалъ Нерӯ буд. Вай 19 ноябри соли 1917 ба дунё омад. Падараш аз муборизони қотеъи истиқлолияти Ҳиндустон буд, кишваре, ки бо сарвати бебаҳояш мардуми бенавову фақир дошт. Модараш Камола низ шарики шавҳараш дар гирудорҳои сиёсӣ буд. Чун бештар вақт ходимони сиёсӣ дар хонаи онҳо ҷамъ меомаданд ва баҳсҳои онҳоро Камола мешунид. Шавҳараш боре гуфта буд: “Ҳамсари ман дар аксар ҳолатҳо ба ман таъсир дошт, ҳарчанд ман инро хеле баъдтар дарк кардам”. Вале дар мавриде Камола гуфта буд, ки хеле оҷиз буд ва натавонист паҳлӯи шавҳараш бошад ва барояш мадад расонад. Ва ин тарбияи анъанавии Ҳинд буд, ки бонуи хонавода бояд саргарми тарбияи кӯдакон бошад. Анъанае, ки баъдан Индира шикаст.

Ҳама коре, ки Камола тавонист анҷом диҳад, пуштибонии шавҳараш дар аввали фаъолияташ буд. “Ман занони ҳиндуро даъват мекунам, ки аввал ба Худо бовар кунанд ва баъд барои озодиву истиқлолияти худ мубориза баранд ва фарзандонашонро савод омӯзанду соҳибмаълумот кунанд, то онҳо ин гуна бадбахиеро, ки мо дидем, набинанд”,- навшта буд вай дар номае. Индира Гандӣ ҳанӯз дар замоне, ки кӯдак буд ба қароре омад, ки дар тарҷумаи ҳоли вай аз вобастагии ӯ ба мардон ҳарфе нахоҳад буд, ба мисли модараш мешавад. 

Соли 1925 Камола писари норасо таваллуд кард, ки дар дуюмин рӯзи валодаташ фавтид. Саломатии модар низ хароб шуд. Духтурон дар бадани вай бемории сил кашф карданд ва пешниҳод намуданд, ки барои муолиҷа бояд ба Аврупо бурда шавад. Ва ҳамроҳ бо вай Индира низ рафт ва ҳамин минвол бачагии вай миёни Аллоҳободи Ҳинд, ки зодбумаш буд ва шаҳри Женеви Аврупо гузашт.  

Арӯсаки Индира, ки ба коми оташ рафт...

Индира аз овони тифлӣ бо хислатҳои худ аз дигар ҳамсолонаш фарқ мекард. Вақте вай ҳамагӣ чор сол дошт, дар мамлакат мубориза зидди англисҳои истилогар оғоз шуда буд. Оилаи Нерӯ ба қароре омад, ки аз молҳои воридотӣ истифода набаранд, аз ҷумла матоъҳои гаронбаҳо, зарфҳо ва ҳатто бозичаҳои воридаро аз хона ба оташ ҳаво доданд. Индира як арӯсаки фаронсавӣ дошт, ки хеле дӯсташ медошт. Баъди андешаҳои зиёд тасмим гирифт қатори дигар ашё, ки волидонаш ба оташ кашиданд, ин арӯсакро низ ба коми оташ ҳаво диҳад.  

«Маро ларза фаро гирифт, вале арӯсакро бурдам ва ба оташ партов кардам. Ва худи ҳамон лаҳза зор-зор гиристам, дигар натавонистам худдорӣ кунам ва табъам ҳам боло рафт ва муддати чанд рӯз бистарӣ шудам. Он замон тавонистам зочаамро оташ занам, вале ҳоло гӯгирд дардода наметавонам”,- ба ёд овардааст Индира он лаҳзаҳоро. Духтаре, ки дар ин синну сол қотеъ ва боҷуръат буд, худ ба худ қарор дод ҳамин гуна қотеъ мемонад. Ва тамоми умр ҳамин гуна буд, “зани оҳанин” лақабе буд ба вай часпид.

Дар синни дувоздаҳсолагӣ вай ҷунбиши кӯдакони Аллоҳобод барои истиқлолияти кишварро сарварӣ кард. Аъзои ҷавони ин бригада бузургсолонро дар бораи боздоштҳое огоҳ мекарданд, ки мақомот ба он омодагӣ медиданд. Аъзои Конгресси миллӣ, ки аз муассисони ин ҷунбиш буданд, мегуфтанд британиёиҳо аз атфол шубҳа намекунанд. Индира бошад тамоми умр даъво мекард, ки ин бригадаро ба ифтихори артиши озодихоҳи “Рамаяна” худи вай таъсис карда буд, на каси дигар.

Даргузашти модар, падруд бачагӣ

Соли 1936 модараш аз олам гузашт ва баъди модар дасти рости падар, хидматгузор ва ёвари беминнати вай Индира шуд. Вай омода буд ба мубориза барои истиқлолияти Ҳинд ҳамроҳ бо падараш идома диҳад, вале мебоист таҳсил мекард. Нерӯ хеле мехост, ки духтараш чун шахси босавод ва барои ҷомеаи лозим ба камол расад. Вақте сарвазири ояндаро боздошт карданд, вай аз зиндон ба духтараш нома навишт, ки таърихи ҷаҳонро омӯзад. 

Соли 1934 Индира дар Донишгоҳи халқӣ, ки онро Робиндранат Такур ташкил карда буд, таҳсил кард. Аммо баъди фавти модараш вай ба коллеҷи Соммервили Оксфорд равона шуд.  

Тӯли ин солҳо Фароз Гандӣ-сиёсатмадор ва рӯзноманависи ҳинд дар канори ӯ буд. Вай Индираро дар ҳар мусибату нобарорӣ тасаллӣ медод. Нависандаи оянда ва шарикдарси Индира бону Айрис Мердок навишта буд: “Вай хеле зебо буд, аммо хеле нозуку заъиф, ба назар мерасид бод ҳам метавонад ӯро бибарад. Ботаҳаммул буд, ғурур дошт ва мо медидему ҳис мекардем, ки вай базӯр олами атрофро медид ва ҳамеша дар ёди ватан буд ва мехост фавран ва зуд баргардад”. 

Индира бо Фароз дар Ҳиндустон шинос шуда буд. Дар як намоиш Камола Нерӯро аз пой афтонданд ва Фароз ба вай мадад карда, ки бархезад ва чун фаҳмид, ки ин бону бонуи кист, зуд ӯро ба хона овард. Хеле зуд вай ба яке аз дӯстони хонаводагии Нерӯ табдил ёфт. Аммо ду сол баъд ба Индира пешниҳоди издивоҷ кард, вале вай рад намуд. Талоши дуюмаш ҳам ноком буд. Танҳо бори сеюм дар Порис пешниҳод кард ва муваффақ гардид. Ва худи ҳамон рӯз Индира дар ёддоштҳояш навишт: “Ба ман Фароз писанд нест. Вале ман вайро дӯст медорам”. Ва то охири умр Индира ҳатто тасаввур ҳам намекард, ки ба каси дигар шавҳар мекунад.  

“Ба ман Фароз писанд нест. Вале ман вайро дӯст медорам...”

Хабари издивоҷ ҳиндуҳоро ба хашм овард. Нерӯ ба табақаи браҳманҳо мансуб буд, вале Фароз оташпараст. Аммо Индира пофишорӣ кард, тӯй барпо шуд ва ӯ насаби шавҳараш-Гандиро ба худ гирифт.  

Аммо ҳам Фароз ва ҳам Индира баъди тӯй пайваста дар сафар буданд ва ҳамдигарро камтар медиданд. Индираро ҳеч вақт оила ва ояндаи он ба худ намекашид. Ду писар таваллуд кард: Раҷив (1944) ва Сандҷай (1946). Вале Индира хеле кам бо тифлонаш машғул шуд-танҳо то замони эълони истиқлолияти Ҳиндустон. 

Соли 1947, баъди эълони истиқлолияти Ҳиндустон Ҷавоҳирлаъл Нерӯ сарвазир шуд ва Индира аз вай як қадам қафо намемонд. Ин ду тан пурра худро ба сиёсат бахшиданд. Кор ва сиёсат таҳдиди басо ҷиддӣ барои оилаи Индира шуд. Индира на парвои фарзандон дошт ва на парвои шавҳар. Вақте онҳо ба Деҳлӣ омаданд, Фароз дар хона монд. Вай танҳо баъди ду сол ба пойтахт омад ва ҳамон вақт ҳам якҷо бо ҳамсар ва хусураш зистанро рад кард. Соли 1960 аз олам гузашт.  

На марги шавҳар ва на марги падар (дар соли 1964) ӯро аз сиёсат нагардонд. Сарвазири нав Лаъл Баҳодур Шастрӣ Индираро вазири иттилоот таъин намуд.  

Соли 1966 Лаъл Баҳодур ҳам бар асари сактаи қалб аз олам рафт ва аъзои Конгресси миллӣ Индираро сарвазир интихоб карданд. Он замон вай 39 сол дошт. Аввалин зани ҳинду буд, ки ба як вазифаи олӣ таъин мешуд. Дар аввалҳо ҳатто ҳамкоронаш ӯро ҷиддӣ намегирифтанд. Гумон мекарданд бо ин зан осон аст кор кардан. Вале чунин набуд. Сӯистифода аз Индира Гандӣ амалан номумкин буд. Тибқи қонунҳои Ҳинд кобинаи вазиронро худи сарвазир интихоб мекунад ва Индира аз ин имтиёз истифода бурд.  

Индира борҳо одамони сустирода ва заъифро вазир дар вазоратхонаҳо таъин кард. Вай душманонашро ба танҳоӣ аз қудрат дур мекард: на бо роҳи зӯроварӣ, вале эҳсосшаванда. Вай рақибонро аз сари роҳаш дур мекард ва назорати авзоъро ба даст мегирифт. Эҳтимол меравад вай дар ҳақиқат нумуъи кишвар ва некуаҳволии мардумашро мехост.  Вале ин корҳоро вай ба вақти дигар мавқуф мегузошт. Замонеро интизор буд, ки чизе дигар ба салтанати вай ва қудраташ осеб намерасонад. Вай мехост ҳокимиятро комил ба даст гирад ва баъди он дар бораи ояндаи рушди Ҳинд андешад.  

Аммо то он замоне, ки хавфи бар асари интихобҳои демократӣ аз қудрат рафтан таҳдид мекунад, маъно надорад, ки барои некуаҳволии миллат андешад. Ин буд, ки кишвар ба фасод печид. Фақри миллионҳо таҳдиди дигар ба ояндаи салтанати ӯ буд. Индираро мухолифонаш интиқод мекарданд, вале вай аз қобилияти фавқулоддаи суханварии худ истифода мекард. Соли 1971 барномаи “Фақрро нобуд мекунем”-ро дар миён гузошт, ки барояш имкон дод ҳам дар интихобот пирӯз ояд ва ҳам пуштибонии Иттиҳоди Шӯравиро ба даст орад.   

Ҷанг, пирӯзӣ ва боз ноумедиҳо

Бо эҳсоси нерӯ Индира Гандӣ моҳи декабри соли 1971 ба артиши кишвараш фармон дод, ки ба Бенгалияи шарқӣ, ки он замон дар ихтиёри Покистон буд, ворид шавад. Ин боис шуд, ки ҷумҳурии мустақили Бангладеш арзи вуҷуд кунад. Ин ҳолат қариб буд сабаби ҷанг миёни ду қудрати олам СССР ва ИМА шавад. Он замон Маскав аз Деҳлӣ ва Вашингтон аз Исломобод ҳимоят мекарданд. Аммо билохира Амрико тасмим гирифт ба зиддият дода нашавад ва ду кишвари ҳамсояро талқин намуд бо ҳам канор оянд.  

Баъди ин Ҳинд ва Иттиҳоди Шӯравӣ барои солҳо дӯст шуданд ва Индира Гандӣ қаҳрамони ҳамаи халқу миллатҳои Ҳинд. Ва баъди пирӯзӣ дар ҷанг Ҳинд тадриҷан худро ба озмоиши силоҳи атомӣ омода мекард, ки  бо ёрии СССР сохта мешуд.  

Вале мушкили дохили кишвар Индира Гандиро ором намегузоштанд. Мухолифон ӯ ва Конгресси миллиро ба тақаллуб дар интихобот гунаҳгор медонистанд. Моҳи июни соли 1975 додгоҳи Аллоҳобод (зодгоҳи Гандӣ) талаб кард, ки вай курсии худ дар парламонро тарк кунад ва муддати шаш сол аз ҳар гуна фаъолиятҳои сиёсӣ канор равад. 

Он вақт Индира Гандӣ ба истилоҳ «гашти асп» кард ва ба ҷойи ҳалли мушкил дар мамлакат вазъи фавқулодда эълон намуд. Бо такя ба конститутсия духтари муборизи истиқлолияти Ҳиндустон салоҳиятҳои зиёдеро бар дӯш гирифт ва ҳамлаи шадидеро болои мухолифони сиёсиаш оғоз кард. 

Боварнакарданист. Индира Гандиро оламиён бонуи муқаддас медонистанду поку фариштахӯ. Вай замоне ҳатто гуфта буд: «Пештар сарварӣ қудрату зӯроварӣ буд, вале ҳоло ба маънои канор омадан бо одамон аст». Дар умраш вай ҳаргиз бонуи хона набуду нашуд. Ӯро ҳамеша сиёсат ба худ мекашид ва ба ҷуз кори сиёсату ҳукумат андешаи дигар дар сар намепарварид. Ҳоло дида мешуд, ки ин бону ба ҷойи мубориза бо фақру нодорӣ кишварро ба бебандуборӣ кашид. Ҳазорон нафар одамон паси панҷара шуданд, Ба чопи нашрияҳои мухолифон монеъаҳо эҷод мекарданд, назорати шадид ва сензура ҷорӣ шуд. Парлумон бо сарафкандагӣ қонунҳои нав мебаровард, ба конститутсия иловаву тағйиротҳои ҷадид ворид мекарданд ва низомро дар кишвар шадидтару зиндагиро барои озодандешон тангтар мекарданд. Индира Гандӣ талош мекард ғами амнияти худро хӯрад, чун медонист, ки дер ё зуд ин вазъи фавқулодда бояд лағв шавад. Муддати 19 моҳ дар мамлакат ин ҳолати ногувор идома кард ва танҳо Индира Гандӣ худ медонист, ки ба чӣ мехоҳад даст ёбад.  

Вай писари хурдии худро мушовири худ хонд, чун Радҷив дур аз сиёсат буд. Ва ба он майле ҳам надошт. Вай ҳама умр дар бораи худ меандешид ва дар ширкати ҳавопаймоии Ҳинд халабон шуд. Соли 1968 итолявидухтар Соне Маиноро, ки бо ҳам дар Кембриҷ шинос шуда буданд, ба занӣ гирифт. Ҳатто то остонаи тӯй вай ба ҳамсари ояндаи худ нагуфт, ки набераи Ҷавоҳирлаъл Нерӯст ва писари Индира Гандист. Соня баъдан иқрор шудааст, ки аз Осиё меҳаросид ва намехост зани сиёсатмадори ҳиндӣ шавад. Вале Радҷив вайро ором кард ва гуфт, ки ба сиёсат дода намешавад, чун ин кори вай нест. 

Вале Санҷай машғули сиёсат буд ва инро меписандид. Вай дар атрофи худ «ҷавонони тиллоиро» ҷамъ меовард ва бо онҳо ба корҳои авбошӣ дода мешуд, айшу нӯш мекард, вазиронро метарсонд ва боре ҳатто дар назди ҳама ба рӯи модар ҳам шаппотӣ зад. Вале Индира ин ҳамаро бар вай бахшид ва маҳз ӯро интихоб кард, то бо ҳам орзуҳояшро амалӣ созанд.  

Сандҷай басо ғаюрона ба кор часпид, бо баҳонаи бозсозии шаҳр бехонаҳо ва фақирону гадоён аз Деҳлӣ берун карда шуданд. Ба коргароне, ки даст аз вайронкунии хонаҳои камбағалон мекашиданд ва ё эътироз мекарданд, маош намедод.   

Рафтану омадан

18 январи соли 1977 Индира Гандӣ амалан вазъи фавқулоддаро лағв кард, мухолифонашро аз зиндонҳо раҳо намуд ва эълон кард, ки моҳи март интихобот баргузор мешавад. 

Ин иқдомҳояш ногаҳонӣ ва ғайриинтизор буданд. Кас намедонист чаро Индира Гандӣ якбора чунин тасмим гирифт: магар руҳи падараш ба хобаш омад ва ё хаста шуд аз ҳокимият. Хулоса, вай интихоботро бохт ва бидуни ҳеч муқовимате аз саҳнаи сиёсӣ канор рафт. Он замон касе ҳатто тахмин ҳам намекард, ки вай ба ин сиёсат ва сари қудрати Ҳинд бозмегардад. 

Се сол вай аз дур тамошо мекард, ки мухолифонаш чӣ гуна ҳокимият мекунанд ва медид, ки дар ҳама талошҳояшон нокоманд ва боз ба сиёсат баргашт ва ба мардум муроҷиат намуд: «Ҳукуматеро интихоб кунед, ки кор мекунад!» Ва Ҳинд бори дигар рӯ ба Гандӣ овард. Бадиҳои вай, ҳатто рондани бехонаҳо аз Деҳлӣ фаромӯш шуда буданд. Индира Гандӣ боз сарвазири Ҳинд интихоб шуд.  

Аммо ним сол баъд писараш Сандҷай-вориси Индира дар сиёсат дар як сонеҳаи ҳавопаймо кушта шуд. То ҳол ин ақида ҳоким аст, ки ин сонеҳаи барқасдона буд, ки мехостанд бо ҳамин ба идомаи насли ҳоким аз хонаводаи Гандӣ поён диҳанд, чун дар симои вай касеро намедиданд, ки барои мардум хушбахтӣ орад ва аз модараш дар шеваи ҳукмронӣ фарқе надошт. 

Қатли Индира, Радҷив сари қудрат

Моҳи майи соли 1984 сикхҳо Маъбади зарин дар Амритсарро ишғол карданд ва онро ба аввалин лонаи террористӣ табдил доданд. Моҳи июн Индира ба он макон нерӯ эъзом кард. Амалиёти зиддитеррористӣ муваффақона ба поён расид, вале маъбад хароб шуд ва инро ба Индира набахшиданд. Ба Индира машварат доданд, ки ҳамаи сикхҳоро аз сафи муҳофизонаш берун кунад, вале вай ин корро накард ва гуфт: «Сикхҳо дар кишвар 18 миллионанд, ҳамаи онҳоро наметавон аз кор озод кард». Индира чун пешина ба зиндагии худ идома дод, вай ба амнияти худ намеандешид, вақте берун мерафт, ҷавшан намепӯшид ва ин ҷасорат оқибат кори худро кард. 30 октябри соли 1984  Индира Гандӣ дар Бхубанесвар бо мардум суҳбат мекард ва мегуфт» «Ба умри дароз ниёз надорам. Ман аз чизе наметарсам. Бигзор ман ҷон диҳам, вале ба халқам хизмат мекунам. Ва агар ман иимрӯз бимирам, ҳар қатра хунам миллатро ба муттаҳид ва қудрат мебахшад». 

Рӯзи дигар вай аз хона баромад, то бо ҳунарманд Питер Устинов мулоқот кунад. Дами дар се муҳофиз истода буданд, ду нафари онҳо бо русуми маъмулӣ аз вай истиқбол карданд ва ӯ ба онхо посух дод ва шахси сеюм аз туфанг сӯяш оташ кушод. Ӯ Беант Сингх, нозири хурди идораи пулиси Деҳлӣ буд. Вақте Индира ба замин уфтод, як муҳофизи дигар аз автомат ӯро тирборон кард. Муҳофизон аз дохил ба садои тир берун давиданд, аммо алалкай дер шуда буд. Индира дар роҳи интиқол ба бемористон ҷон дод, ҳарчанд табибон талош карданд дубора барояш ҳаёт бахшанд. Аз бадани сарвазир 7 тир берун оварданд ва ин ҳафт тире буд, ки баъдан ба хунбаҳои ҷони сарвазир беш аз се ҳазор сикхҳоро дар Деҳлӣ куштанд. Се шабонарӯз пойтахти Ҳинд аслан оромиш надошт. 

Беназмиҳоро Радҷив нигоҳ дошт, ягона каси боқимонда аз насли Индира Гандӣ. Шахсе, ки то кунун ҳаргиз барои ҳокимият талош намекард ва орзуи онро ҳам надошт. Ҳамсараш Соня хоҳиш кард аз мансаби шахси аввали кишвар даст кашад. Вале ин бор Радҷив басо қотеъ буд: “Ман насаби Гандӣ дорам ва ин маро уҳдадор мекунад”. Ва ӯ аз муваффақтарин сарвазирони баъди истиқлоли Ҳинд буд...  

Соли 1991 Радҷив барои ширкат дар маъракаҳои қаблазинтихоботӣ ба ҷануби кишвар сафар кард. Дар яке аз гирдиҳамоиҳо зане бо дастагуле, ки маводи тарканда дар он ниҳон буд, наздаш ҳозир шуд. Ин зан узви гуруҳи ҷудоихоҳони Тамил будааст. Ва Радҷив низ чун модараш аз дасти қотилон ба ҳалокат расид...

Навиштаи Анастасия Романова

Таҳияи Ф. Муҳаммад

Дар дини мубини Ислом рӯзҳои хурсандиовару мадад ба якдигар ва зиёрати якдигар хеле зиёд аст, аммо рӯзи иди саиди Фитр ва рӯзи иди Қурбон барои мусалмонон хеле машҳуру маъруф аст ва дар ин рӯзи ид чандин корҳое аст, ки ба сабаби анҷом додан дар ин рӯзи муборак, мо метавонем розигии Парвардигору бандагонашро ба даст биёрем. 

Ҳамчуноне, ки Пайғамбари гиромии ислом Муҳаммад (с) фармудаанд: «Парвардигори шумо барои шумо ду рӯзеро ихтиёр кардааст, ки он аз ҳама рӯзҳо беҳтар аст».

Мақсад аз ин ду рӯз иди саиди Фитр ва иди Қурбон, рӯзҳои хурсандӣ ва дӯстиву бародарӣ, шукронаи тинҷиву оромӣ ва амнияту ваҳдат, бахшидан аз якдигару дур кардани кинаву адоват аз дилҳо ва хусусан мадад кардан ба оилаҳои камбизоат ва ятимон аз назари ислом мебошад.  

Ҳамчуноне, ки дар Қуръони карим омадааст: «Агар шумо шукргузор бошед неъматҳоямро меафзоям» (сураи Иброҳим, ояи 7).  

Мо бояд шукронаи тамоми неъматҳоро ба ҷой биёрем то ин, ки баракати он неъматҳо зиёд шавад. Таълимоти ислом моро пайваста ба он даъват мекунад, ки дар ин рӯз кинаву кудурату душманиро аз дил дур сохта, бародаронамонро дар оғӯш гирем. Имрӯз метавонад ҳамчун рӯзи садоқат ва ваҳдату якпорчагии мо, - мусулмонон ҷашн гирифта шавад.

Шариат зидди истифода аз неъматҳо нест, вале исрофро манъ мекунад. Агар бихоҳем бифаҳмем истифодаи дуруст бо исроф чӣ фарқ дорад, кори осон аст. Масалан, дар барпо кардани маъракаҳо, оростани дастурхони идона ва ҳатто либоспӯшӣ низ баъзе одамон ба исрофкорӣ роҳ медиҳанд. 

Паёмбар (с) фармуданд: «Ин ки ҳар чи дилат бихоҳад бихӯрӣ, исроф аст». 

Ин ҳадис бар он далолат мекунад, ки вақти оростани дастурхони идона, маъракаҳои хурсандиву азодорӣ, ба меҳмонӣ рафтан, ки ҳамаи онҳо ба тановули хӯрок иртибот доранд, исроф намудан манъ мебошад. 

Нисбати истифодаи обу таом, дарахтону меваҳо ва дигар неъматҳое, ки Худованд дар ихтиёри мо гузоштааст, бо эҳтиёт бошем ва аз андозаи лозим бештар сарф накунем, зеро шояд ҳаққи дигаронро талаф намоем.

Соҳибсухане мефармояд:

Сад масҷиду сад работ обод кунӣ,

Сад бандӣ ба зар харида озод кунӣ.

Сад сол ба рӯза бошиву шаб ба намоз,

Беҳ з-он набувад як диле шод кунӣ.

Паёмбар (с) фармуданд: «Исрофкор чор нишона дорад: 1- ба корҳои ботил фахр мекунад, 2 - он чиро ки бо ҳоли ӯ муносиб нест мехӯрад, 3 - дар корҳои хайр рағбат надорад, 4 - ҳар касеро, ки ба ӯ фоида нарасонад, инкор мекунад».

Агар ҳар касе ба хотири ризоияти Худованд ҳар амалеро анҷом диҳад, Худованд аз он кирдори банда розӣ ва хушнуд мегардад. Бояд тазаккур дод, ки яке аз нишонаҳои мусалмони асил он аст, ки дар ин рӯзҳо ба дари хонаи ятимону камбизоатон рафта, қалби эшонро ба даст оварад. Зеро дар розигии ятимон раҳмати Худованд аст.

Шайх Саъди мефармоянд:

Падармурдаро соя бар сар фикан,

Ғубораш биафшону хораш бикан.

Чу бинӣ ятиме саравканда пеш,

Мадеҳ бӯса бар рӯи фарзанди хеш.

Дигар масоили воҷиботи иди саиди Қурбон қурбонӣ намудан мебошад. Пас бояд ҳар як фарди мусалмон, ки ба души ӯ анҷом додани қурбонӣ воҷиб гардидааст, шартҳои онро донад.

Ҳукми қурбонӣ

Ҳазрати Абдуллоҳ ибни Умар (р) мегӯяд: «Пайғамбар (с) баъд аз ҳиҷрати худ аз Маккаи Мукаррама то муддати даҳ сол дар Мадинаи Мунаввара зиндагӣ ба сар бурданд ва дар ин муддат ҳар сол қурбонӣ мекарданд. Донишмандони ислом мегӯянд, ки ин мудовамати Паёмбар (с) далели равшани воҷиб будани қурбонӣ ба ҳар соҳибқудрат дар кадом шаҳре, ки бошад мебошад.

Қурбонӣ ба кӣ воҷиб мешавад?

Қурбонӣ ба ҳар шахси мусулмони оқил, болиғ, муқим воҷиб мешавад. Ҳар вақт он қадар сарват дошта бошад, ки закот бар ӯ воҷиб мешавад, фарқе надорад, ки он сарват пули нақд бошад, ё зару зевар, ки дар он зиндагӣ намекунад. Он моле, ки қурбонӣ бар он воҷиб мешавад, шарт нест, ки дар он мол сол гузарад, ҳамчуноне, ки дар моли закот шарт аст.

Рӯзҳои қурбонӣ

Қурбонӣ аз ҷумлаи он ибодатҳоест, ки дар рӯзҳои муайян адо карда мешавад. Яъне 10,11,12-уми моҳи Зулҳиҷҷа, ба ғайр аз ин рӯзҳо ин ибодати бузург адо намешавад.

Албатта, дар рӯзҳои муайяншуда дар кадом рӯзе, ки қурбонӣ кард, адо меёбад, дар рӯзҳои 10,11-уми рӯзҳо бо сабабе ҷонварро рӯзона забҳ карда натавонист, онро шабона забҳ кардан ҷоиз аст. Агар чӣ беҳтар аст забҳи мол рӯзона дар забҳгоҳҳо адо карда шавад.

Шахсе, ки ба ӯ қурбонӣ воҷиб буд ва ба сабаби ғафлат дар ин рӯзҳо қурбонӣ накард, ба ӯ лозим аст, ки қимати моли қурбониро ба муҳтоҷону тангдастон садақа диҳад. Бояд донист, ки агар шахсе дар рӯзҳои қурбонӣ ба ҷойи куштани ҷонвар қимати онро садақа кунад, қурбонӣаш адо намешавад. Ҳамчуноне, ки ба рӯза гирифтан намоз адо намеёбад ва ба ҳаҷ кардан закот сокит намешавад.

Агар ба зиммаи шахсе аз соли гузашта қурбонӣ мондааст ва ҳоло мехоҳад онро адо кунад, ӯро мебояд ивази ҳар ҷонвар қимати онро ба ятимону дармондагон садақа кунад.

Шахсе, ки бо нияти қурбонӣ ҷонварро харид, вале ба тақдири илоҳӣ дар айёми қурбонӣ аз олам даргузашт. Дар ин сурат ба назар гирифта мешавад, ки шахси фавтида нодор аст ва ё молдор. Агар шахси фавтида нодор бошад, пас ба гардани ворисонаш лозим (воҷиб) аст, ки молро аз номи ӯ забҳ кунад. Ва агар молдор бошад, беҳтар аст, ки ворисонаш аз номи ӯ молро забҳ кунанд, вале воҷиб нест.

Агар бо сабабе рӯзи якуми ид, намози идро барпо накарданд дар ин сурат қурбониро бояд баъд аз заволи офтоб ба ҷо биёранд, аммо рӯзи дуввум ва сеюм пеш аз завол низ дуруст аст. 

Вақти қурбонӣ

Дар он шаҳр ва деҳаҳое, ки намози ҷумъа ва намози ид мехонанд, пеш аз намози ид қурбонӣ дуруст нест. Агар шахсе пеш аз намоз молро забҳ кард, дубора қурбонӣ кардан бар ӯ лозим аст. Албатта, дар деҳаҳои хурд, ки намози ҷумъа ва ид барпо намешавад, баъди субҳи содиқ қурбонӣ кардан дуруст аст, яъне пеш аз намози ид.

Агар шахсе дар шаҳр зиндагӣ карда, молро ба нияти қурбонӣ харида, аз барои қурбонӣ ба деҳае, ки дар он ҷо намози ид барпо намешавад, фиристад, дар ин сурат метавонад, ки ҷонварашро пеш аз намоз, баъди субҳи содиқ забҳ кунад. Агар соҳиби мол дар шаҳр монад, метавонад вакилаш пеш аз намози ид забҳи моли қурбонӣро ба ҷо орад.

Агар шахси қурбоникунанда берун аз мулки худ бошад ва хоҳад молро дар мулки аҷдодиаш забҳ кунад, дар ин сурат қурбоникунанда ва ҷонвар ҳар ду ба назар гирифта мешаванд. Яъне мол дар ҳамон рӯзе қурбонӣ карда мешавад, ки ид байини қурбонкунанда ва макони қурбонӣ муштарак бошад. Ба монанди шахсе, ки дар дигар давлат кору фаъолият карда, мехохад, ки қурбониаш дар зодгоҳаш ба ҷо оварда шавад. Дар ин сурат дар зодгоҳаш рӯзи муштарак 1-2 рӯзи ид аст. Бояд дар ин рӯзҳо молро забҳ кунад, вагарна дар рӯзи 3-юм қурбониаш дуруст намешавад, зеро дар давлате, кору фаъолият менамояд ид анҷом ёфтааст.

Моли қурбонӣ

Буз, гӯсфанд аз тарафи як нафар қурбонӣ карда мешавад, гов ва шутур аз тарафи 7-нафар, ба шарте, ки ҳама ба нияти қурбонӣ ва ризои Худо бошанд. Зарур нест, ки дар як моли калон ҳафт нафар шарик шаванд. Бархе аз мардум гумон доранд, ки агар дар як моли калон аз ҳафт нафар кам шарик шаванд, қурбониашон дуруст намешавад, ин фикри хато аст.

Ду ё се нафар якҷо шуда дар як моли калон ҳиссагузорӣ кунанд, дуруст аст. Як нафар низ метавонад аз тарафи худ як моли калонро қурбонӣ кунад. Дар ин сурат, савоби бештар мегирад.

Агар шахси қурбоникунанда дар ҷое истиқомат мекунад, ки дар он ҷо фақирону бенавоён бисёранд, дар ин сурат, метавонад ба қадри тавоноияш моли калонтар ва фарбеҳро қурбонӣ кунад.

Агар чунин набошад, пас беҳтар аст, ки молеро интихоб кунад, ки гӯшти лазиз дошта бошад. Ба ҳар ҳол, моли калон ва фарбеҳро қурбонӣ кардан мустаҳаб аст.

Синну соли моли қурбонӣ

Синну соли моли қурбониро низ дар шариат ба назар гирифтаанд. Масалан, буз, гӯсфанд ҳар навъе, ки бошад, яксола будани он лозим аст ва агар гусфанде, ки аз шашмоҳа боло бошад, валекин аз фарбеҳӣ яксола намояд, қурбонӣ кардани он дуруст аст. Гов бояд дусола ва шутур панҷсола бошад.

Ҳамчуноне, ки аз гуфтаҳои боло маълум шуд, қурбонӣ ибодате аст, ки бояд холисона аз барои ризои Худованд аҷом дода шавад. Аз ҳамин хотир, шариат солим будани молро аз ҳар айб эътибор кардааст.

Пас агар моли қурбонӣ якчашма ё тамоман кур бошад, қурбониаш дуруст нест, инчунин қурбонии моли кар, шал ва беморе, ки то ҷои қурбонӣ намерасад, дуруст нест.

Агар шохи моли қурбонӣ аз бехаш шикаста бошад, қурбониаш дуруст нест. Аммо агар аз пайдоиш шох надошта бошад ва ё шохаш на аз бех шикаста бошад, қурбонӣ кардани ин гуна мол дуруст аст.

Агар моли қурбонӣ аз пайдоиш гуш надошта бошад ва ё бештари он бурида бошад, қурбониаш дуруст нест.

Агар моли қурбонӣ касалии хориш дошта бошад, қурбонии ин гуна мол ҷоиз аст, вале агар бо сабаби ин бемориаш беҳад беҳол шуда бошад ва ё ин ки зарари хориш аз пуст ва гӯшт расида бошад, ин гуна молро қурбонӣ кардан дуруст нест.

Агар моли қурбонӣ аз таваллуд дум надошта бошад қурбониаш дуруст нест. Моле, ки дум дорад, аммо аз нисф зиёдаш бурида шудааст, низ чунин ҳукмро дорад. Дар ин масъала гӯсфанд ҳеҷ эътиборе надорад.

Молҳои ахташударо қурбонӣ кардан дуруст аст. Аз Паёмбар (с) собит аст, ки моли ахташударо забҳ кардааст. Аз ин хотир, ба забҳи моли ахташуда айбе нест, ки монеи қурбонӣ шавад.

Агар молеро ба нияти фарбеҳшавӣ ва ё ягон манфиати дигар ахта кунанд, ҷоиз аст, аммо бе ягон мақсад ва манфиат ин корро кардан ҳаром аст.

Агар шахсе аз барои қурбонӣ моле харид ва баъд маълум шуд, ки он мол дуздӣ аст, дар ин сурат қурбонии ин гуна мол дуруст нест. Агар баъд аз забҳ кардан маълум шавад, то вақте, ки соҳибаш иҷозат надод, хӯрданаш дуруст нест.

Моли девонаро қурбонӣ кардан дуруст аст, магар ин ки девонагиаш то ҳадде бошад, ки алаф чарида натавонад, дар ин сурат дуруст нест.

Агар шахсе моли солим ва беайбро ба нияти қурбонӣ харид, вале пеш аз қурбонӣ ё вақти забҳ кардан кӯр ё шал шуд, пас агар қурбоникунанда молдор (сарватманд) бошад, аз сари нав моли солим харида қурбонӣ кунад. Агар фақир бошад, ҳамон молро қурбонӣ мекунад.

Искандаршоҳ Умарзода, устоди ДИТ

саҳ 12 аз 20

Хабари рӯз

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.