.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Farhat
Шанбе, 27 Октябр 2018 11:36

Ванҷи мо – ганҷи мо

Ноҳияи Ванҷ яке аз ноҳияҳои Вилояти Мухтори Куҳистони Бадахшон буда, воқеъ дар шарқи Ҷумҳурии Тоҷикистон аст. Ноҳияи Ванҷ 29 майи соли 1933 ташкил ёфтааст. Ба ҳолати 1январи соли 2018 аҳолии ноҳия 36 ҳазору 416 нафарро дар бар мегирад. Ноҳияи Ванҷ шаш ҷамоати деҳот ва як ҷамоати шаҳрак дорад.

Маркази ин ноҳия шаҳраки Рохарв аст, ки 171 км шимолтар аз шаҳри Хоруғ дар канораи резишгоҳи рӯди Рохарв дар Ванҷоб ҷойгир шудааст. 

Ноҳияи Ванҷ бо масоҳати 4430,5 км² дар миёни қаторкуҳҳои Дарвоз ва Язгулом воқеъ аст. Дар шимол бо ноҳияи Тавилдара, дар шарқ бо ноҳияи Мурғоб, дар ҷануб бо ноҳияи Рӯшон, дар ғарб бо ноҳияи Дарвоз ва дар ҷануб бо ноҳияи Моимаии вилояти Бадахшони Афғонистон ҳаммарз мебошад.

Аз шимолу шарқи ноҳияи Ванҷ ба ҷанубу ғарби он рӯдҳои Ванҷ ва Язғулом гузар мекунанд, ки ба рӯди Панҷ мерезанд.

Ҳудуди ин ноҳия ду водии нисбатан васеи Бадахшонро дар бар мегирад, ки дар миёни қаторкуҳҳои Дарвозу Рӯшон ҷойгир шудаанд. Яке аз ин водиҳо дараи рӯди Ванҷ аст ки беш аз 150 км дарозо дошта аз пиряхҳои Хирсону Абдуқаҳҳор оғоз мегирад. Дигар водӣ дараи рӯди Язгулом аст, ки дар миёни қаторкуҳҳои Язгулому Рӯшон ҷой гирифта аст. Баландии водӣ аз сатҳи дарё аз 1500 то 5000 метр мебошад.

Аз 19 ноябри соли 2013 Давлатбибӣ Раҷабова дар мансаби раиси ноҳияи Ванҷ кор мекунад.

 

НОМҲОИ ҶАМОАТ ВА РУСТОҲОИ ВАНҶ

Ноҳияи Ванҷ 6 ҷамоати деҳот ва 1ҷамоати шаҳрак дорад, аз ҷумла ҷамоати деҳоти ба номи Маҳмадулло Абдуллоев (рустоҳо: Бичхарв, Бодалд, Ускроғ, Роғ, Дашти Роғ, Пайшамбеобод, Убари Даргов, Рохарв, Гушхун, Ғумаяк, Бовуд, Одешт, Ҷангали Зуго), Водхуд (рустоҳо: Пшихарв, Даштак, Лугад, Бунига, Узбай, Лахш, Баравн, Баравни Таг, Баравни Тор, Ваҳдат, Вравз), Ҷовидон (рустоҳо: Бунай, Рав, Ҷовидон, Потов, Арнавад, Убго), Техарв (рустоҳо: Гич, Садвадг, Сед, Шаврӯ, Техарв, Чихох, Удоб, Равгада), Рованд (рустоҳо: Ширговад, Ғиҷоваст, Мудехарв, Вишхарвак, Старғ, Ғӯмас, Мурғутга, Рованд, Гармчашма, Ван-Ван, Сунгад, Поймазор) ва Язгулом (рустоҳо: Мотравн, Вишхарв, Будун, Шавуд, Андарбаг, Жамаг). 

 

ЗАБОНИ МУОШИРАТИ МАРДУМИ ВАНҶ

Мардуми Ванҷ бо гӯиши ванҷии забони тоҷикӣ сухан мегӯянд, вале дар водии Язғулом бо забони язғуломӣ. Дар гӯиши ванҷӣ вожаҳои забони паҳлавӣ ва порсии қадим ва вижагиҳои забони порсии садаҳои IX- XIV ҳамчунон пойдоранд ва то кунун, вожаҳои ноби забони тоҷикӣ вирди забони мардуми ин сарзамин аст, ки ин ганҷро аз дурдасти таърих то имрӯз зинда ҳифз кардаанд.

 

ВАНҶ ДАР АҲДИ ПЕШИН

Ванҷ таърихи чандинҳазорсола дорад, ки осори таърихии он то ҳол пойбарҷоянд, аммо касе аз донишмандони таърих ва бостоншиносони тоҷик ба пажуҳиши ҷиддии ин ганҷинаи таърих домани ҳиммат барназада аст. Сағонаҳо ва дахмаҳои Ванҷ худ як далели ошкори таърихи чандҳазорсолаи ин куҳанбуманд.

Бино бар сарчашмаҳои таърихӣ, дар асрҳои миёна, Ванҷ се ниҳиштаи маъдани оҳансанг дошт. Ҳанӯз дар оғози асри XX истихроҷи оҳан ва гудохтани он ва оҳангарӣ яке аз пешаҳои асосии мардуми маҳаллии Ванҷ буд, ки бо ин пеша, манотиқи муҷовирро бо оҳан, асбоби кишоварзӣ ва корду шамшер ва дигар аслиҳа таъмин мекарданд.

Донишманди тоҷик Гулшанӣ дар китобаш «Таърихи ҳумоюн», ки соли 1328-и ҳиҷрии қамарӣ баробар бо 1910 мелодӣ навишта аст, дар бораи диёри Ванҷ мегӯяд: «Қасабаи Ванҷ ба тарафи шарқии Дарвоз, ба таҳти ақабаи Боми Дунё воқеъ аст ва дар он ҷониб манбаи дарёи Омӯя ва Ҷайҳун ва онро Чашмаи Панҷ мегӯянд, аз қуллаи шомихи куҳи Боми Дунё набаъон менамоянд. Аз андак масофат, панҷ чашма ба як ҷо ҷамъ мешавад ва ғарбан ҷараён менамояд ва онро чашмаи Панҷ мегӯянд ва он қасабаро Ванҷ меноманд, ки он муҳаррафи Панҷ аст. Оби аввали наҳри Ҷайҳун ҳамин аст».

Ванҷ аз замони Сомониён то соли 1877 ҳукумате мустақил дошта ва фармонравоёни онро шоҳ мехондаанд.

Соли 1878 амири Бухоро ба Дарвоз лашкар кашид ва ба Дарвоз муставлӣ шуд ва Дарвозро бекигарӣ ва Қалъи Хумбро қароргоҳи урдуи манғитиён гардонд. Дарвоз тайи солҳои 1878-1920 яке аз бекигариҳои Бухоро буд ва бек дар Қалъаи Хумб менишаст ва мир хонда мешуд. Бо вуҷуди ин ҳама, Ванҷ зоҳиран дар итоати бекигарӣ буд, вале истиқлолияти худро нигаҳ дошт ва пои шуми сипоҳи манғитиён ба Ванҷзамин нарасид.

Соли 1895 бекигарии Дарвоз ки дар ҳар ду канораи рӯди Панҷ қарор дошт, дар паи ҷаҳонгириҳои Русия ва Британия дупора гардид ва канораи рост ба Аморати Бухоро ва канораи чап ба Афғонистон дода шуд.

Пас аз инқилоби Бухоро дар соли 1920 ва таъсиси Ҷумҳурии Мухтори Шӯравии Тоҷикистон Дарвоз бахше аз вилояти Ғарм гардид, ки то соли 1929 вуҷуд дошт. Вилояти Ғарм дар он сол ба округ табдил дода шуд. Соли 1931 округи Ғарм барҳам дода шуд ва сарзамини он тобеъи ҷумҳурӣ шуд. Солҳои 1931- 1936 сарзамини Ғармро ба ноҳияҳо бахш карданд ва 29 маи соли 1933 Ванҷ аз Дарвоз ҷудо ва яке аз навоҳии Ғарм шуд. Соли 1938 округи Ғарм дубора бунёд ва соли 1939 вилояти Ғарм гашт, ки то соли 1955 барҷой буд. Дар он сол бахши ғармии вилоят дубора зери фармони ҷумҳурӣ ва бахши ванҷии он бо номи ноҳияи Ванҷ ба Вилояти Мухтори Куҳистони Бадахшон дода шуданд. 

Ноҳияи Ванҷ ҳамчун воҳиди маъмурӣ дар бахше аз Вилояти Мухтори Куҳистони Бадахшон дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон 29 маи соли 1933 таъсис ёфтааст.

 

НАҚШАИ КУЛЛИ МАРКАЗИ НОҲИЯ

Давлатбибӣ Раҷабова, раиси ноҳияи Ванҷ дар суҳбат бо мо изҳор дошт, ки нақшаи кулли маркази ноҳия барои 30 соли оянда тасдиқ гардида, барои ба низом даровардани сохтмону меъморӣ ва ободу зеботар гардондани маркази ноҳия иқдоми муҳим мебошад. 

- Аз соли 2015 сар карда, тибқи лоиҳаи мукаммали банақшагирӣ марказ тақсимбандӣ шуда, дар ин ҷо маҷмӯи манзилҳои истиқоматии бисёрошёна, марказҳои тиҷоратию хизматрасонӣ, биноҳои маъмурӣ, фарҳангӣ ва таъйиноти саноатӣ қомат меафрозанд. Аз таҳияи нақша якчанд сол гузашта бошад ҳам, аксар аз иншооти мавриди назар аллакай сохта ба истифода дода шуданд ва симои маркази ноҳия бо маблағгузории давлат ва саҳми соҳибкорони маҳаллӣ торафт ба шаҳри замонавӣ монанд мешавад.

Ванҷ сарзамини дорои имконияти бузурги табиӣ ва иқтисодӣ мебошад. Аммо сарвати асосии минтақа мардуми ҳунарманду меҳнатқарин ва меҳмоннавозаш ҳастанд. Ванҷро ҳамчунин сарзамини ҳунар меноманд. Ин макон бо шоирони оташинсухан, сарояндагону ромишгарони хушадо, оҳангарону чӯбтарошони босалиқа шуҳратёр аст. Молу маҳсулоти дастони ҳунаррези устоҳои чӯбкору оҳангарони мо, бо шумули гаҳвораҳои хушранг, табақу чумча, дару тирезаҳои сохтаи онҳо серхаридоранд. Бонувон дар дӯзандагӣ ва нонпазиву қаннодӣ чирадастанд. Ҳунар дар баробари муошират беҳтарин муаррифгари фарҳанги мардум аст ва мақомот ба эҳё ва рушди ҳунарҳои мардумӣ диққати ҷиддӣ медиҳад, - изҳор дошт Давлатбибӣ Раҷабова.

 

МАРМАРИ ВАНҶ

Мармари Ванҷ шуҳрати ҷаҳонӣ дошта, коркарди он дар замони шӯравӣ оғоз гардида буд. Айни ҳол дар кони Даштак як ширкати ватанӣ фаъол аст, ки тахтасанг истеҳсол менамояд. Мармари Даштак сарфи бештар мехоҳад, вале маҳсулоти он сахту мустаҳкам ва абадист. Барои ҳамин ҳам дар пайкарасозӣ аз ин мармар истифода мекунанд. Захираи калонтарини дигари мармар дар маҳали Пойи Мазор мавҷуд аст. Мармари ин ҷо ранги сафеди барфӣ ва ҷигарӣ дошта, мулоим ва коркардаш осону талабот ба он дар бозор хеле зиёд мебошад. Дар ин ҷо ҳамчунин кони маъдани нодири никел бо захираи бештар аз як миллион тонна мавҷуд мебошад, ки ҳанӯз дастнохӯрда боқист. 

 

Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ дар Ванҷ

Барои сайёҳони дохиливу хориҷӣ дар қаламрави ноҳияи Ванҷ 4 меҳмонхона шабонарӯз омодаи хидматанд. Ҳамчунин тарабхонаву ошхона ва марказҳои тафреҳӣ бо хидматрасонии муносиби худ барои меҳмонону сайёҳон нигаронида шудаанд.

Дар ҳудуди ноҳияи Ванҷ 8 мавзеъи таърихию фарҳангӣ, 9 мавзеъи зиёратӣ, 6 мавзеъи сайёҳӣ-экологӣ, 1 дӯкони молу маҳсулоти сйёҳӣ, 120 чашмаҳо, 5 чашмаи шифобахш, 4 тарабхона, 19 нуқтаҳои хӯроки умум, 9 нуқтаи хизматрасонии сарироҳӣ, 6 истгоҳи нақлиёт ва дучарха, 1 маркази интернетӣ, 10 нуқтаи хизматрасонии бонкӣ, 1 иншооти сайёҳии «Ванҷи боло», 1 ширкати сайёҳӣ, 1 фурудгоҳи минтақавӣ, 2 дармонгоҳ, 23 бунгоҳҳои тиббӣ ва пиряхи Федченко мавҷуд аст.

Бо эълон шудани соли 2018 ҳамчун «Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон кор дар ин самт дар ноҳияи Ванҷ рангу ҷилои дигар гирифт. Дар ноҳияи Ванҷ мардону занони ҳунарманди зиёде кору фаъолият доранд.

Айни ҳол дар ноҳия 3 сехи дӯзандагӣ фаъолият доранд, ки имсол онҳо барои толибилмони муассисаҳои таълимии ноҳия сару либоси мактабӣ омода намуданд. Ҳоло дар ноҳия 4 нафар занон ба тоқидӯзӣ машғул буда, барои фурӯш баровардани молҳояшон бо корхонаи «Рухом» ҳамкорӣ карда истодаанд.

Аз ҳисоби 5 нафар занони хонашин ва соҳибкор, ки мақсади ташкил намудани сехҳо ва ҳунарҳои мардумиро доранд, 5 лоиҳа тартиб дода шуда ба Кумитаи кор бо занон ва оилаи назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон барои гирифтани грантҳои Президентӣ пешниҳод гардидаанд, ки то ба имрӯз аз ин лоиҳаҳо дутояш дастгирӣ ёфтанд. Барномаи дӯзандагии «Ҳангома» ва барномаи коркарди шир дар ҷамоати деҳоти ба номи Маҳмадулло Абдуллоев.

Дар ҷамоати деҳоти Рованди ноҳияи Ванҷ 3 корхонаи табақтарошӣ ва 3 адад корхонаи оҳангарӣ (табар, теша, дос, корд, фона, бел ва ғайраҳо) мавҷуд аст, ки маҳсули дасти онҳо талабгорони зиёд доранд ва дар ҳамаи чорабиниҳо ба маърази тамошо гузошта мешаванд.

Инчунин дар ҷамоати деҳоти Техарв низ оиди рушд додани ҳунари устоҳои маҳаллӣ корхонаи оҳангарӣ 2 адад, чӯбтарошӣ 3 адад фаъолият карда истодаанд, ки маҳсули дасти онҳо дар тамоми чорабиниҳои сатҳи ноҳиявӣ, вилоятӣ ва ҷумҳуриявӣ ба намоиш гузошта мешавад.

Бо мақсади дастгирии молиявии ҳунармандон рӯйхат иборат аз 46 нафар тартиб дода шуда, барои гирифтани қарзҳои имтиёзнок ба БДА «Амонатбонк» пешниҳод карда шудааст.

Шанбе, 27 Октябр 2018 11:31

АЗ ДУБАЙТӢ ПАРҲЕЗ МЕШУД. ЧАРО?

ДУБАЙТӢ – СУХАНЕ, КИ ШУЪАРО АЗ ГУФТАНИ ОН МЕПАРҲЕЗИДАНД

 

Баҳор омад ба саҳрову дару дашт, 

Ҷавонӣ ҳам баҳоре буду бигзашт. 

Сари қабри ҷавонон лола рӯя, 

Даме, ки маҳвашон оян ба гулгашт. 

Боботоҳири ҲАМАДОНӢ

 

1. ДУБАЙТӢ – порсие дар чаҳорчӯби аруз

Дубайтиро аҳли эҷоду таҳқиқ шеъре хондаанд, ки мураккаб аз ду байт, аммо на ба вазни рубоъӣ. Ҳам дубайтӣ ва ҳам рубоъӣ аз ду байт сохта шудаанд, ки шояд фарқ кардани инҳо аз ҳам душвор намояд. Аммо ташхиси ин ду басо сода аст: дубайтӣ ва рубоъӣ дар вазн тафовут доранд; дубайтӣ бо ҳиҷои кӯтоҳ ва рубоъӣ бо ҳиҷои дароз оғоз мешавад.Дубайтӣ, яъне шеъри чаҳормисраъӣ ва ёздаҳҳиҷоӣ, дар баҳри ҳазаҷи мусаддаси маҳзуф (ё мақсур) ва рехташуда бар вазни мафоъилин мафоъилин мафоъил (ё фаъулун) аст (ба забони арузӣ ингуна: V– – – | v – – – | v– – ). Аммо ин вазн фақат хосси дубайтӣ набудааст; шоъирони гузашта дар қолиби он маснавӣ, ғазал ва қитъа низ сурудаанд. Вожаи ДУБАЙТӢ бори нахуст дар «Луғати фурс» омадааст ва намунаҳои нахустини он дар эҷодиёти Маҳмуди Варроқ (асри 10) дида мешавад. Зоҳиран дубайтиро бештар бо созу овоз мехондаанд. Вазни дубайтӣ, чунонки Маликушуъарои Баҳор мегӯяд, яке аз вазнҳои ашъори қадими даврони Сосониён аст (дар он давра ин навъи шеърро таронак меномидаанд), ки пас аз интишори тамаддуни исломӣ ислоҳоте дар он шуда ва ба қолиби аруз даромадааст. Манзумаи паҳлавии«Дарахти Асурик», ки вазни дувоздаҳҳиҷоӣ дорад, аз ҷумлаи ин ашъор аст, ки ба онҳо чома ё чакома мегуфтанд. Ба ин навъ шеърҳо паҳлавӣ, фаҳлавӣ, фаҳлавиёт ҳам гуфта мешавад. Мисолҳо нишон медиҳанд, ки ин вазну ин ҳиҷову оҳанг дар достонҳои ҳамосию ишқӣ корбурд доштааст. Ба таъкиди Комёри Ваҳидиён (пажуҳишгари эронӣ) вазни дубайтӣ хосси назми форсӣ буда, дар арузи араб ҳазаҷ фақат дар мураббаъ омадааст ва усулан баҳри ҳазаҷ ҷузви баҳрҳои камистеъмол дар шеъри арабҳост. «Шоҳнома»-и Масъуди Марвазӣ, «Вису Ромин»-и Фахруддини Гургонӣ ва «Хусраву Ширин»-и Низомӣ, ки ҳамагӣ аз достонҳои давраи пеш аз исломанд, бар ин вазн суруда шудаанд.

Дар бораи замони ба вуҷуд омадани ин қолиб иттилоъе дурусту дақиқ ба даст нарасидааст. Ҳаминро медонем, ки аз гузаштаҳои дур бисёр мавриди таваҷҷуҳи мардум будааст ва беҳтарин намунаҳои он аз чашмаи табъи мардум ҷӯш задаанд, ҳамчун ин намуна: 

Бари домони духтар лолаборон, 

Дилам аз дасти духтар облаборон. 

Равед бар модари духтар бигӯед 

Ки духтар оқибат санги фалахмон!

 

2. СОХТУ РЕХТИ ДУБАЙТӢ: 

Дубайтӣ ҷудо аз ҳавзаҳои шеъру адаби расмӣ, аз қаъри шавқу завқи мардуми одии кӯчаву бозор зода шуда, ба яке аз намунаҳои деринаву хосси шеъри форсӣ табдил ёфтааст. Ин навъи шеър аз ду байт ташкил мешавад, ки дар он қофияи мисраъҳои аввал, дувум ва чаҳорум илзомӣ аст. Овардани қофия дар мисраъи севум ҳатмӣ нест. Ба назари бархе аз адабиётшиносон таркиботи «байти паҳлавӣ», «гулбонги паҳлавӣ», «паҳлавонӣ самоъ» ва ғайра шояд марбут ба оҳанги хоссе буда, ки дар қолиби инҳо дубайтиҳо рехта мешудаанд. Дубайтӣ илова бар доштани вазне содаву равон, аз назари корбурди санъатҳои бадеию баёнӣ дорои сохторе сода аст; дар он ташбеҳоту истиораҳои душвору мушкилфаҳм вуҷуд надорад; содагию баёни мардумигуна ё худ рустоиманишӣ вижагии боризи ин навъи шеър аст. Ҳамчунин дар гуфтани дубайтӣ на ҳамеша аз мизонҳои фанни қофия пайравӣ мекунанд ва гоҳе калимоте чун «ёр» ва «мол» низ қофия шудаанд. Суханони омиёна ва лаҳни гуфтугӯйӣ низ дар ин шеърҳо корбурди зиёд дорад, ки метавон бо пажуҳишҳое дар ин замина, лаҳҷаҳои гуногуну таърихи гӯйишҳои форсиро низ баррасӣ кард.Дар дубайтӣ мисраъҳои аввалу дуюму чаҳорум ҳамқофияанд. Қофиябандии дубайтӣ асосан ааба буда, гоҳе ҳам бо аааа ва абвб низ эҷод мешавад, мисли ин сухани Иқболи Лоҳурӣ: 

Сикандар бо Хизир хуш нуктае гуфт: 

Шарики сӯзу сози баҳру бар шав. 

Ту ин ҷанг аз канори арса бинӣ, 

Бимир андар набарду зиндатар шав!

Шоъир дар ин навъи шеърӣ суханеро баён мекунад ва монанди рубоъӣ ғолибан се мисраъи аввали он нақши муқаддимаву фазосозиро иҷро мекунанд ва мисраъи муҳимтарин чаҳорум аст, ки дар он ҳукму асли матлаб ё нуқтаи авҷу поёнсухани шоъир ифода меёбад. Ҳар мисраъ дар дубайтӣ вазифаи муайян дорад: дар аксари дубайтиҳо мисраъи аввали он муқаддима ё худ оғози мақсади аслист. Мисраъи дуюм диққати касро ба ин мақсад ҷалб менамояд. Мисраъи сеюм ҳадафи дар байт ифодашударо баробари таъкид, ҳамчунин бо далелу бурҳон тасдиқ ва ё рад мекунад. Ва дар мисраъи чаҳорум мақсаду мазмуни аслии дубайтӣ ҷамъбаст мешавад. Ба таври мисол аз Муҳаммадалии Аҷамӣ: 

Ба боло меравӣ, аз мо саломе, 

Тамошо меравӣ, аз мо саломе. 

Ҳама ҳасте фарзанди Бухоро 

Бухоро меравӣ, аз мо саломе!

Бахши муҳимме аз адабиёти мардумиву фарҳанги омиёнаи мо дар қолиби дубайтӣ ба вуҷуд омадааст. Дар дубайтӣ бештар мазмунҳои баланди ишқӣ, фалсафӣ, ирфонӣ, панду ахлоқӣ ва ғайра ифода меёбад. Ҳарчанд маъруфтарин дубайтисароён ё аз мардумони рустоӣ ва одӣ будаанд ё шоъирони суфӣ, вале гӯянда ё халлоқи бисёр дубайтиҳои шоҳкор маълум нест. Ин гуна дубайтиҳо даҳон ба даҳон, аз асрҳо ба асрҳо ва аз карон то каронаҳо паҳн гаштаанд. Ба ҳамин хотир сарояндагони онҳо гумном мондаанд. Аз миёни дубайтисароён Боботоҳири Ҳамадонӣ маъруфияти бештар дорад, ки ҳатто ба чанде аз бузургони адаби порсӣ таъсир гузоштааст. Боботоҳир гӯяд: 

Магар шеру палангӣ, ай дил, ай дил, 

Ба му дойим ба ҷангӣ, ай дил, ай дил! 

Агар дастам расад хунат биреҷам 

Бувинам, то чи рангӣ, ай дил, ай дил!

Иқболи Лоҳурӣ дар посух ба ӯ: 

Ба кӯяш раҳсипорӣ, ай дил, ай дил, 

Маро танҳо гузорӣ, ай дил, ай дил. 

Дамодам орзуҳо офаринӣ 

Магар коре надорӣ, ай дил, ай дил?! 

Ва Абулқосими Лоҳутӣ: 

Илоҳӣ пора гардӣ, ай дил, ай дил, 

Чу ман бечора гардӣ, ай дил, ай дил, 

Бурун уфтӣ зина рӯйи олам 

Чу ман овора гардӣ, ай дил, ай дил!

 

3. ЧИРО БИСЁРЕ АЗ ШОЪИРОНИ БУЗУРГ ДУБАЙТИРО НАМЕПИСАНДИДАНД? 

Бар хилофи донишмандони адаб, суфиён бо шефтагӣ дубайтӣ месурудаанд (ба мисли Абдуллоҳи Ансорӣ, Абусаъиди Абулхайр, Фаридуддини Аттор, Мавлонои Балх...). Чаро ки мухотабони онон мардумон буданд, на дарборҳо. Муҳтавои дубайтӣ низ содагиро металабид, зеро барои иҳсосоти поку беолоишу оташин ва ишқҳои бериё ба кор мерафт ва ба таносуб калимоти шикаставу гуфтугӯйиро дар худ ҷой медод; бар хилофи рубоъӣ, ки барои баёни ашъори ҳикамиву фалсафию ирфонӣ ба кор мерафт. Мисоле аз шикастагӯйиҳои Фоизи Даштистонӣ: 

Насиме аз буни он кокул ойу, 

Маро хуштар зи бӯйи сунбул ойу, 

Чу шав гирум хиёлашро дар оғӯш 

Саҳар аз бистарам бӯйи гул ойу! 

Дар дубайтӣ камтар орояи бадеъӣ мебинем; ҳатто дар бисёре аз ин дубайтиҳо айби қофия ҳам ҳаст. Далели он, чунонки гуфта омад, содагии баёни дубайтӣ будааст, ки шоъирони суфӣ маҳз барои чунин сабки оммаписанд қалам ба даст мегирифтанд, то аз сурудаҳошон оммаи мардум бархӯрдор шаванд. Намунае аз Мавлоно: 

Сабук бинвоз ай мутриб рубобе, 

Бигардон зудтар соқӣ шаробе. 

Чӣ оташ зад ниҳон дилбар ба дилҳо? 

Ки маҷлис шуд пур аз бӯйи кабобе! 

Суфиён ин арҷмандиро ҳам доштанд, ки маддоҳу чоплус набуданд, ҳич гоҳ амирону вазиронро мухотаб қарор надода ва мадҳ накардаанд; аз ин рӯ агар дубайтӣ сурудаанд, орифона сурудаанд ва намунаҳошон аз лиҳози ҳунари шеъриву латофати баён барҷаставу бикру зебост. Шояд чунин шевогуфтории адибони ориф баъдан ба дигар шоъирони мо асар гузошт, ки дар сурудани дубайтӣ табъ озмуданду онон низ хуб гуфтанд. Аз суханварони ғайри суфӣ танҳо ҳаким Шоҳносири Хусрав масъалаҳои илмиву диниро дар қолиби дубайтӣ овардааст, ки ӯ ҳам, дар зимн, мар ин қиматӣ лафзи дариро ба пойи хӯкон намерехт! 

Бо ин ҳол, бисёре аз адибони классикӣ ба гуфтани дубайтӣ майл надоштаанд ва сурудани онро муносиби шаъни хеш намедонистанд. Аз дубайтӣ парҳезидани онҳо ба он хотир буд, ки зоҳиран адибон забони оммаро аз ҷинси забони фосид мешумурданд. Онҳо бар он будаанд, ки дубайтӣ забони оммаи мардум аст ва дар он гуфтори омиёнаву дур аз қолиби китоб ба кор мерафтааст. Аммо забони шоъир бояд мутафовит аз забони оммаи мардум бошад. Шоъиронанд (доноёни адабу ҳикмат), ки дар гуфтори баланду сабку сиёқи дилписанд бо лутфи сухани ноб на танҳо намуна, балки устоду омӯзгори умум мегарданд. Дар ҳар ҷомиъа қаламкаши илму адаб муҳандису меъмори кохи муъаззаму муқаддаси забон аст, ки бурҷу бораву сақфу фарши ин кохро бо гавҳари сухани ноб, бо дурри фасоҳату балоғату салосат ҳамеорояд. Ба таъбири дигар, аҳли қалам абри раҳмати файёзеанд, ки бар сари ҷамъият борони поку софи калому ҳикмати болиғ меборанд. Аз ин рӯ боястӣ, ки шоъир дар силки назм бо мантиқи муҳкам, бо риъояти устувори дастуру сарфу наҳви забон, ки дур аз ҳар шеваю гӯйиши омиёна бошад, сухан варзад, на ин ки ҳамчу дубайтисароён омиёна бинависад. Зеро аз ин нигоҳу аз ин усули кор сурудани дубайтӣ ба маънои зери по гузоштани услуби калом буд. Ба ин ваҷҳ адибони барҷастаи мо на танҳо чаҳорчӯби забони меъёрро бо ҷиддияту қотеъият риъоят мекарданд, балки гоҳе ҳам фахру ноз намоиш медоданд, ки дар сухан воқиъан қиёмат кардаанд. Хоқонии Шервонӣ, маслан худро дар шоъирӣ муфлиҳ (шоъири сухани шигифту аҷибоваранда ё худ сахт фасеҳ дар шоъирӣ) мехонад ва ин гуна ифтихор мекунад: 

Шоъири муфлиҳ манам, хони маъонӣ марост, 

Резахӯри хони ман Унсурию Рӯдакист! 

Чандеи дигар аз бузургони адаби мо – Абулқосими Фирдавсӣ, Низомии Ганҷавӣ, Анварӣ, Мавлонову Саъдӣ, Ҳофиз ва Бедили Деҳлавӣ гоҳе ҳамин гуна барҳаққ аз нубуғи бемисоли хеш дар арсаи сухани дуррбор ифтихор кардаанд. Аммо бо омадани инқилоби болшевикӣ, бо ҷорӣ шудани дабираи бегонаи сириллик, бо дахолати сиёсат ба адабийёт ва меъёру маҳак қарор додани, ба истилоҳ, методи реалисми сотсиалистӣ (халқияту партиявият(??)-и адабийёт), мутаассифона, ҳамин меъёри собити нигориши адабӣ дар муҳити порсигӯёни Варорӯд то муддате воруна шуд ва бо шиъори фиребандаву хасмонаи «содда нависед»(??) лаҳҷаву гуфтори шевагии кӯчаву хона вориди дафтари илму адаб гашта, ба сабки китоб зарба зад; ба ҷойи он ки аҳли гузару бозору маҳалҳо пайраву посдори забони китоб шаванд, баръакс, китобро ба оммиёнагуфторию бемантиқонанавишторӣ абгору алил карданд. Аҷаб ҷабре фиръавнонаву кофирона! Басо ҷаҳолату ҳамоқат ва ҳатто таҳқир бувад, ки фарди хондаву огоҳ бояд ба таври иҷбор (ғуломона) тавқи бемаърифатиро дар сатҳи нохондаву дур аз китобҳо ба гардан ниҳаду мувофиқи бинишу дониши надоштаи онҳо қалам кашад! Ин албатта, мавзуъи баҳси дигар хоҳад буд, ки сухани мо аз дубайтист...

 

4. ВИЖАГИҲОИ ДУБАЙТӢ 

Дарунмояи дубайтӣ ошиқона ва орифона аст. Аз лиҳози муҳтавою мазмун дубайтӣ дарбаргирандаи мазмунҳои лирикист: ишқ, ирфон, ёди дӯст, гиря, сӯзи ҷудоӣ, дармондагӣ, доғи дил ва амсоли ин; аммо дар қолиби бисёре аз рубоъиҳо фалсафаву чуну чиро ва гоҳе ҳам шакки фалсафӣ дида мешавад. Дубайтиҳои омиёнаи мардуми манотиқи мухталиф (аз Варорӯд то Афғонистону Эрон) дорои вижагиҳои муштаракеанд. Ин таронаҳо аз ҳайси лафзу маъно сода буда, аз ташбеҳоти адабию санъатҳои лафзӣ орианд. Вожаҳои арабӣ дар онҳо ба нудрат дида мешавад ва луғоти рустоӣ, ки реша дар лаҳҷаҳои қадим дорад, дар онҳо фаровон аст. Аз дубайтисароёни маъруф дар таърихи адаби форсӣ метавон аз шоъироне мисли Бундори Розӣ (вафот 1010 м.), Бобо Тоҳир (асри 11), Шамси Мағрибӣ ва дар садаи ахир Фойизи Даштистониро ном бурд. Ин мисоли маъруф аз Боботоҳир: 

Шаби торику сангистону ман маст, 

Қадаҳ аз дасти ман уфтоду нашкаст! 

Нигаҳдорандааш некӯ нигаҳ дошт 

В-агарна сад қадаҳ н-уфтода бишкаст! 

Имрӯз аз лиҳози маънову мазмун дубайтӣ низ монанди қолибҳои дигари шеърӣ бисёр густариш ёфтааст. Иҳтимолан аввалин касе, ки дар асри ҷадид аз қолиби дубайтӣ барои баёни масоили иҷтимоиву сиёсӣ истифода кард, Иқболи Лоҳурӣ буд. Танҳо дар китоби «Паёми Машриқ»-и ӯ беш аз 260 дубайтӣ омада, ки аксари онҳо дорои мазмунҳои иҷтимоиянд. Аз ҷумла:

Ҷаҳон мушти гилу дил ҳосили ӯст,

Ҳамин як қатраи хун мушкили ӯст.

Нигоҳи мо дубин уфтод в-ар на,

Ҷаҳони ҳар касе андар дили ӯст!

Дубайтӣ дар назми имрӯзаи порсӣ, аз ҷумла дар адаби тоҷикони Варорӯд мавқеи муҳим дорад ва баробари рушди шакли маъмулии он, ҳамчунин шакли нави дубайтӣ мушоҳада мешавад, ки онро дубайтии пайваста номидаанд ва нахустин намунаи онро Абулқосими Лоҳутӣ сурудааст. 

Ба ҷон ҷо карда осори дуторат, 

Ба ҳайрат мондам аз кори дуторат.

Биҷунбад дил, чу бар тораш занӣ чанг

Магар баста ба дил тори рубобат?

Адибони тоҷик Мирзо Турсузода, Муҳаммадҷони Раҳимӣ, Аминҷон Шукуҳӣ, Лоиқ, Гулрухсор ва чандеи дигар силсилаи хуби дубайтиҳо навиштаанд. Мисоле аз устод Лоиқ:

Лаби дарё ҳузури ҷисму ҷон аст, 

Лаби дарё биҳишти ҷовидон аст. 

Хӯрад мавҷе сари мавҷи дигарро, 

Вале дарё равон асту равон асту равон аст!

Обид ШАКУРЗОДА

Шанбе, 27 Октябр 2018 11:22

ҚОРАИ АВСТРАЛИЯ

Хурдтарин қора дар сайёраи Замин ин Австралия аст. Масоҳати қаламрави он 7 659 861 км мураббаъ (бо ҷазираҳояш 7 692 024 км2), ҳамагӣ 5% хушкии сайёраро ишғол мекунад ва на аз ин беш. Ҳамзамон бо ин агар ба масоҳати қитъа аз шимол ба ҷануб нигариста шавад, он 3,7 ҳазор километрро ташкил медиҳад, аз ғарб ба шарқ тахминан 4 000 километр. Дарозии ҳамаи соҳилҳои қитъа тахминан  35 877 километр мешавад. Ин қора дар қисмати ҷанубии нимкураи Сайёра ҷойгир шудааст. Аз  шимол, ҷануб ва ғарб қитъаи Австралияро уқёнуси Ҳинд иҳота кардааст, аз шарқ он бо баҳрҳои Тасмон (анг. Tasman Sea - бахше аз обҳои уқёнуси Ором, ки дар байни каронаҳои ҷанубу шарқии Австралия, шарқи ҷазираи Тасмания воқеъ мебошад) ва баҳри Марҷон (анг: Coral Sea - баҳре дар шимолу шарқи Австралия ва ин кишварро аз ҷазираҳои атроф ҷудо мекунад) иҳота шудааст. Ҳамчунин Австралия дар олам бо обсангҳо ё сахраҳои марҷонии худ, ки ба беш аз 2 ҳазор км тӯл кашидаанд, шуҳрат пайдо кардааст.  

Ҳамаи ин қаламрав марбути як давлат аст, ки номи он баргирифта аз номи қора - Австралия мебошад. Расман онро Иттиҳоди Австралия меноманд.  

 

Нуқтаҳои дуртарини қораи Австралия

Чаҳор нуқтаи дуртарин дар қораи Австралия мавҷуд аст: 

1) Нуқтаи аз ҳама дуртарин дар шимол димоғаи Йорк аст, ки бо баҳрҳои Марҷон ва Арофур (анг. Arafura Sea-баҳри камқум дар ғарби уқёнуси Ором ва дар миёни баҳрҳои Курол ва Темур аст, ки Австралияро аз  Кенияи нав ҷудо мекунад) иҳота шудааст.  

2) Дуртарин нуқтаи ғарбии он димоғаи Стип-Пойнт мебошад, ки бо уқёнуси Ҳинд иҳота гардидааст. 

3) Нуқтаи дуртарини ҷануби Австралия димоғаи Саут-Пойинт мебошад, ки бо баҳри Тасмон иҳота гардидааст.  

4) Ва ниҳоят, нуқтаи дуртарин дар шарқи қора димоғаи Байрон аст.  

 

Релефи Австралия

Дар қаламрави қораи Австралия даштҳо афзалият доранд. Беш аз 90 дарсади хушкии ин қитъа аз 600 метр аз сатҳи баҳр баланд нест. Дар ҳудуди Австралия минтақаҳои куҳӣ низ мавҷуданд, вале онҳо низ пастанд ва аз 1500 км баланд нестанд. Баландтарин куҳ дар Австралия ришаткуҳи Алпи Австралия мебошад, ки яке аз баландтарин минтақаи куҳии ин кишвар ба ҳисоб меравад. Куҳи  Козиско (анг. Mount Kosciuszko) баландтарин қулла дар сар то сари Австралия мебошад. Он дар риштакуҳҳои барфӣ ҷой гирифтааст ва баландии он 2230 метр аз сатҳи баҳр мебошад. Ҳамчунин дар Австралия куҳҳои Масгрейв, силсилакуҳи Дарлинг ва Маунт-Лофти, ҳамворакуҳҳои Ғарбӣ низ вуҷуд доранд. Кулли қаламрави Астралия дар платформаи австралиёӣ қарор дорад, ки қисме аз он ба уқёнус мерасад.  

 

Обҳои дохилии Австралия

Ин қора аз нигоҳи обҳои дохилӣ камбизоаттарин минтақа маҳсуб мешавад. Дарозтарин дарёи он Муррей ном дорад, ки оғози худро аз ноҳияи баландкуҳи Козиско мегирад ва то масофаи 2375 км дар дохили кишвар ҷорӣ мешавад. Ин дарё асосан аз оби борон ва оби барфу яхҳо пур мешавад. Маъмулан дар аввали тобистон он серобтар аст ва баъдан обаш кам мешавад ва дар баъзе минтақаҳо он ба кӯлмакҳои истода шабоҳат пайдо мекунад.  

Ба мисли дарёҳо кӯлҳои ин кишвар низ асосан аз оби борон пур мешаванд. Ин гуна кӯлҳо сатҳи доимӣ ва резиш надоранд. Тобистон онҳо метавонанд пурра хушк шаванд, чун борон намеборад ва ба як чуқурӣ ё пастӣ мубаддал шаванд. Ғафсии қабати намак дар қаъри кӯли хушкшуда метавонад то 1,5 метр расад. Кӯлҳои нисбатан бузурги Австралия метавонанд дар қисмати бештари сол ба мурдоб табдил шаванд. Фарзияе вуҷуд дорад, ки ҷануби қитъа ҳоло аз сатҳи уқёнус боло мехезад.  

 

Иқлими Австралия

Қитъаи Австралия дар се минтақаи иқлимӣ ҷой гирифтааст: минтақаи субтропкиӣ, тропкиӣ ва субэкваториалӣ.  

Минтақаи субтропкиии қораи Австралия се иқлим дорад - субтропкиии континенталӣ, субтропкиии сернам ва баҳримиёназаминӣ. Иқлими баҳримиёнагӣ бо табиати хушк ва гарми тобистон ҳамроҳ аст, аммо зимистон гарму пурнам аст. Тобистон ҳарорати ҳаво то 27 дараҷа боло меравад ва зимистон ҳарорат то 12 дараҷа паст мешавад. Ин иқлим хоси қисмати ҷанубу ғарбии Австралия мебошад.  

Дар иқлими намдори субтропкиӣ ҳарорати ҳаво дар вақтҳои гуногуни сол тағйир меёбад: тобистон ҳарорат то 24 дараҷа гарм мешавад ва зимистон то 10 дараҷа сард. Ин иқлим хоси иёлоти Виктория, қисмате аз иёлоти Уэлси Нави Ҷанубӣ мебошад, ки дар ҷанубу ғарб воқеъ аст.

Иқлими субтропкии континенталӣ бориши камтар, вале поин шудани ҳарорат дорад ва хоси ҷануби Австралия мебошад. 

Иқлими тропкиӣ аз иқлими хушки тропкӣ ва иқлими намноки тропкиӣ таркиб ёфтааст. 

Иқлими тропкиии намнок дар шарқи қора мебошад ва ба он миқдори ками боришот хос аст. Ин гуна обу ҳаво ба шарофати бодҳои ҷанубу шарқӣ ба вуҷуд меояд, ки аз намии уқёнуси Ором бой аст. Обу ҳавои субэкваторӣ дар ин қора аз ҳароати муътадил дар тӯли тамоми сол (23 дараҷа) ва боришоти зиёд аст.  

 

Гиёҳону ҷонварони Австралия

Кулли қаламрави қора ҳамагӣ 5% ҷангал дорад. Муддати солҳои тӯлонӣ аз қораву қитъаҳои дигар гунаҳои мухталифи дарахтон ва рустаниҳоро оварданд ва онҳо хеле хуб ба иқлими Австралия мутобиқ шуданд.  

Австралия қораи ба истилоҳ “танҳост”. Муддати тӯлонӣ дур буд аз назари ом ва ин дурӣ ба табиати нотакрори он фоидаи зиёд овард. Австралия камҷамъияттарин қораи олам аст ва дар он ҳамагӣ 0,4 дарсади аҳолии кураи замин зиндагӣ мекунанд. Дар ин ҷо аслан омадагон аз Аврупо, аз ҷазираҳои Британия ҳаёт ба сар мебаранд ва чун миёни одамон гардиш мекунед, бештар лафзи англисиро мешунавед. Дар гузашта ин сарзамин мустаъмара буд. Омадагон аз Аврупо ба Австралия тарзи зиндагии аврупоиро оварданд ва дар ин сарзамин дину эътиқоди худро ҷорӣ карданд. Аммо ин қора-давлат дар воқеъ бо иқтисоди рушдёфтаву сатҳи олии зиндагии мардумаш фарқ мекунад.  

Табиатан ин қора ба мисли мамнуъгоҳи ҳайвоноти нодир аст. Дар ягон гӯшаи олам ба ин миқдор ҷуфтсумҳо, пистондорон, тухмгузор, моҳиҳои рангоранг ва рустаниҳои ҷолибу диданӣ вуҷуд надорад. Гунаи рустаниҳое дорад, ки то 150 метр ба авҷ сар мекашанд. 

Аз ин олами набототу ҳайвоноти он шаммае ин ҷо меорем:

Дар замони яхбандии бузург дар Австралия ҳатто сусморҳои панҷметра сукунат доштанд. Аммо ҳоло онҳо дар ягон ҷо нестанд. Дар яке аз боғҳои вуҳуши Австралия тайпонро бо мушҳои сафед сер мекарданд. Ин мушон муддати дароз морро назорат мекарданд ва соати марги худро интизорӣ мекашиданд. Вале баъдан мисли он ки забон як карда бошанд, баробар ба мор даруфтоданд ва онро газиданд. Аз захми ин газидаҳо тайпон ба зудӣ мурд.

Куҳансолтарин аллигатори Миссисипӣ дар боғи ҳайвоноти шаҳри Аделиада (Австралия) мебошад, ки соли 1978 66-сола буд. Соли 1965 дар соҳилҳои Австралия албатроси модинаи пире пайдо шуд, ки вусъати болҳои он 3 м 63 см буд.

Лирадумҳо (номи паранда) ду навъанд. Ҳарду дар шарқи Австралия зиндагӣ мекунанд. Лираи сиёҳдум – дар қисмати шимолии Квинсленд. Вай аз нигоҳи ҷусса хурдтар аз лирадуми калон аст. Наринаҳои лирадумон дар ҳама муддати тирамоҳи Австралия ва қариб тамоми зимистон саргарми сурудхонӣ ва таманнои думи дарозу зебои худанд, ки баъзан дарозтар аз қаду бари онҳост. Думе, ки дарозтар аз 75 см аст!

Дар Гвинеяи Нав ва шимолу шарқи Австралия 40 намуди парандаҳои биҳиштӣ зиндагонӣ мекунанд. Вақте аввалин пажуҳишгарон ба вилоятҳои дохилии Австралия ворид шуданд, онҳо бисёр ҳайвонҳои ваҳшии тухмкунандаро диданд, ки минқори паранда доштанд, ҳайвонҳои халтадор, парандаҳои инкубатор ва боз ким-чи хел сохтмони бо гул орододашудаи сихшаклро мушоҳида намуданд. Маъмулан инҳоро дар миёни буттаҳои начандон баланд пайдо мекарданд. Дар масофаи тақрибан ним метр аз онҳо дар замин дар шакли девори зичи қаторчӯб чӯбчаҳои дигари дарозтар халонда шуда буданд. Нӯги болоии онҳо ба самти якдигар қат карда шудаанд ва он шакли боми дуобдаваро мегирифт. Инҳо парандаҳои чайланишин буданд ва кашфи онҳо аз ҷониби муҳаққиқон худ як достони шуниданиву хонданист.

Тӯтиҳои мавҷдор дар миёни дӯстдорони парандаҳо шуҳрати беандоза доранд. Ватани аслии онҳо Австралия мебошад. 150 сол пеш аввалин маротиба онҳоро ба Аврупо бурданд ва аз он замон то кунун миллионҳо адад аз ин ҷонвари зеборо парвариш карданду ба камол расонданд.  

Дар Австралия ва Тасмания (англ. Tasmania - иёлоте дар Австралия, ки дар ҷазираи ҳамномаш 240 км дар ҷануби қитъаи Австралия ҷойгир шудааст) шутурмурғи эму зиндагӣ мекунад. Он каме баландтар аз нанду, вале вазнаш тақрибан як аст.  

Ҳоло аз тақрибан 280 намуди ҳайвоноти халтадор 180 намудашон дар Австралия зиндагонӣ мекунанд, аммо барои 72 намуди онҳо (65 намуди опоссумҳо ва 7 намуди калламушҳои халтадор) Амрикои Марказӣ ва Ҷанубӣ ватан ҳисобида мешавад.

Гурги халтадор ва ё бабри тасмонӣ (номи дуюмашро аз рахҳои бабрмонанди танаш гирифтааст) дар минтақаи Австралия калонтарин ҳайвони халтадор ҳисобида мешуд. Замоне, ки аврупоиён дар Австралия пайдо шуданд, он танҳо дар ҷазираи Тасмания вуҷуд дошт. Дарозии бадани вай якҷо бо думаш то ба 180 см мерасид. Гурги халтадор бештар шабеҳи саг буд, вале монандие ба кенгуру низ дошт: дар ҳоли таҳдиди хатар вай метавонист бо панҷаҳои ақибаш худро рост карда, аз ҷо ҷаҳад.

Кенгуруи азимҷусса ҳамроҳ бо шутурмурғ нишони давлатии Австралияро оро медиҳад.

Сокинони Австралия хеле гурбадӯстдоранд. Аз 100 9 нафари онҳо соҳиби гурба мебошад!

Динго (саги ваҳшӣ) дарандаи ягонаи Австралия мебошад. Дуруст аст, ки аз ҷумлаи ҳайвонҳои азаливу таҳҷоии ин минтақа нест. Онро одамон ба Австралия 3 ҳазор сол пеш аз галаҷазираҳои Малай овардаанд. Барои ин сагон муқими ин минтақа шудан мушкил ҳам набуд, чун туъма зиёд буд ва рақибе надоштанд. Вақте ба Австралия аз кишварҳои дигар муҳоҷирон омаданд, дингоҳо ба даштҳо ва ё ҷангалҳои камдарахт рафтанд ва он ҷо ҳар гуна ҳайвонотро шикор карданд.

Библиси азимҷуссае, ки дар Австралия мерӯяд, ба бинанда таассуроти аҷибе мегузорад. Вай на баргҳои пӯшидашаванда дорад ва на кӯзача-домҳо. Ин буттаи начандон баланд (наздик ба 50 см) буда, баргҳои боркиу тунук дорад. Аммо бо вуҷуди ин рустании ваҳшӣ аст. Маълум мешавад, ки баргҳои вай бо мӯяҳои часпак пӯшида шудаанд ва ҳар барг то 300 ҳазор ин гуна мӯяҳо дорад. Ин бутта дар ҳақиқат як шабакаи часпанда барои ҳашароти паранда аст.

Парвиз Аминзода

«Журналистика ҳам касб асту ҳам ҳунар, зеро хабарнигорон дорои малакаҳои ихтисосӣ буда, меъёрҳои умумиро риоя мекунанд. Пас, чӣ гуна журналистика аз дигар касбҳо, амсоли табиб ё ҳуқуқшинос фарқ мекунад? Тафовути калонтарин дар нақши вижаи воситаҳои ахбори омма дар ҷомеаи озод аст», - навиштааст Дебора Поттер дар китоби худ, ки куллан бо ӯ мувофиқам. 

Имрӯз ҷомеаи мо барои мутолиа ва ҳазми иттилооти зиёд аз сарчашмаҳои гуногун вақти кофӣ надорад. Бештар матни таҳлилӣ, ки дар тадқиқоти журналистӣ дида мешавад, ба хонанда ва бинанда имкон медиҳад, то бо далелҳои тасдиқшуда ва сабабҳои ин ё он ҳодиса (ҷиноят), ки шахсони манфиатдор мехоҳанд аз ҷомеа пинҳон кунанд, шинос шавад. 

Мутаассифона, журналистикаи тадқиқотӣ дар Тоҷикистон тайи чанд соли ахир рӯ ба таназзул ниҳода, пажӯҳишу таҳқиқоти ҳирфаӣ қариб, ки дигар вуҷуд надорад. Шояд яке аз омилҳои ин мушкил дар он бошад, ки ҷомеаи шаҳрвандии кишвар ва умуман, шаҳрвандон ба ВАО - журналистон ба унвони ҳимоятгари худ эътимод надоранд.  Гузашта аз ин, худи журналистони тоҷик низ ба ин қудрати худ ҳамчун ҳокимияти чорум ва имкони саҳмгузор будан дар демократикунонии ҷомеа ва волоияти қонун боварӣ надоранд. 

Чанд соли ахир Шабакаи ҷаҳонии журналистони тадқиқотчӣ (Global Investigative Journalism Network) барои журналистоне, ки ба тадқиқот машғуланд, дар ин ё он кишвар конфронсҳои сатҳи ҷаҳонӣ ва осиёӣ баргузор мекунад. Имсол ҳамоиши журналистони тадқиқотчӣ дар шаҳри Сеули Ҷумҳурии Корея баргузор шуд. Дар ин нишаст беш аз 400 нафар журналистону ҳуқуқшиносон ва блогерҳову фаъолони ҷомеъаи шаҳрвандӣ, намояндагони созмонҳои байналмилаливу ташкилотҳои ғайридавлатӣ иштирок карданд. 

Зимни конфаронс мавзӯъҳои хеле муҳим барои ҷомеаи журналистии имрӯза мавриди баррасӣ қарор гирифт: аз қабили хабарҳои бофта (фейк-хабарҳо) ва мубориза бо он, ҳимояи ҳуқуқи журналистон, мубориза бо таҳдидҳо алайҳи журналистон, тадқиқотҳои марзиву наздимарзӣ – пайгирии ҳаводиси марбут ба пулшӯӣ, амнияти рақамӣ, ҳифзи худ ва сарчашмаи иттилоот, инчунин чанд масоили марбут ба кору фаъолияти журналистика дар ҷаҳони муосир. 

Яке аз мавзӯъҳое, ки барои журналистон, ва умуман ҷомеаи тоҷикистонӣ, имрӯз хеле муҳим аст – хабарҳои бофта ва далелсанҷӣ мебошад. Барои дода нашудан ба ҳар гуна фиреб ё манипулятсия, на танҳо журналист, балки ҳар инсони комил бояд иттилои шунида ва мехондаи худро таҳлил кунад. Барои ин ба таври фишурда ба се маҳаки асосӣ дар хабару акс бояд диққат дод: сарчашма, сана ва маҳалли ҷойгиршавӣ. 

Барои кишвари мо муҳоҷирати меҳнатӣ ва муҳоҷирони корӣ яке аз мушкилоти хеле муҳим ба шумор меравад, чун ин гурӯҳи осебпазир ҳамеша ба хатари гирифтор шудан ба ғуломӣ, пардохт нашудани ҳаққи хизмат, лату кӯб шудан аз ҷониби «ҳомиёни ҳифзи ҳуқуқ» ва боз даҳҳо проблемаи дигар рӯ ба рӯ мешаванд. Дар маҷмӯъ, муҳоҷирони корӣ, ки 60% аз 244 миллион муҳоҷири байналмиллалии ҷаҳонро дар бар мегиранд, махсусан ба зӯроварӣ, ба монанди хариду фурӯши одамон ва фоҳишагӣ, гирифтор мешаванд. Дар пешгирӣ кардани чунин қонуншиканиҳо ва кӯмак ба ин гурӯҳи ҷомеа, журналистони тадқиқотчӣ метавонанд нақши назаррасе гузоранд. 

Баъди нашри мақолаи тадқиқотӣ имконияти кушодан ва паҳн кардани ҷиноят, ки мансабдорон мехоҳанд ва кӯшиш мекунанд, то онро аз ҷомеа пинҳон доранд, ба миён меояд. 

Дар тамоми ҷаҳон матбуоти озод - оксигени демократия номида мешавад. Сиёсатмадори фаронсавӣ Алекс де Токвиле ҳанӯз 200 сол пеш гуфт буд: «Шумо наметавонед бе демократия рӯзномаҳои воқеӣ дошат бошед, ҳамон тавре ки наметавонед демократияи воқеиро бидуни рӯзномаҳо ба даст овард».

Воқеан, ин суханони оддӣ дар тӯли таърих чӣ қадар арзиш доштанд ва ҳақиқати ҳолро то ба имрӯз исбот кардаанд, ки дар баҳсу баррасии он дигар шакку тардиде нест. 

Дар ин росто, банда ҳам ба унвони як журналисти тадқиқотчӣ боварӣ дорам, ки  агар хабарнигорони мо дар ҳамкорӣ бо ҷомеа ба тадқиқоти журналистӣ муносибати ҷиддӣ зоҳир кунанду рисолати аслии худро анҷом диҳанд, ҳатман дар демократикунонии ҷомеа саҳми бузург хоҳанд гузошт.

Барои маълумоти журналистон: Конфаронси байналхалқии журналистони тадқиқотчӣ соли оянда дар Олмон баргузор мешавад ва ҳар хоҳишманд метавонад довталаби бурсия (грант) барои сафар бошад. 

Дар интиҳо, ба роҳбарияту масъулини “Институти «Ҷамъияти кушода” Бунёди мадад дар Тоҷикистон, ки сафари маро ба конфронси мазкур маблағгузорӣ кард, арзи сипос менамоям. 

Муҳайё Нозимова,

Душанбе-Сеул-Душанбе

саҳ 11 аз 47

Хабари-рӯз

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.