.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Farhat

Нақши хонадони Мирзо Муҳиддин Мансурзода дар нашри аввалин рӯзномаи тоҷикӣ

Дар ибтидои асри ХХ як зумра рӯшанфикрони тоҷик, ки дар таърих бо номи ҷадидон маъруфанд барои расидан ва таъмини адолати иҷтимоӣ аз роҳи ислоҳи мактабу маориф муборизаро оғоз намуданд. Аммо барои амалии ормонҳояшон нотавонбинони давр атрофи амир давр зада, бо истифода аз ин қудрати тавоно монеаҳои зиёд эҷод менамуданд. Ба ҳамаи ин монеъгузориҳо нигоҳ накарда, ҷадидон ба ғайр аз таъсиси мактабҳои усули ҷадидӣ инчунин таъсиси рӯзномаҳои маҳаллиро дар баробари рӯзномаҳои хориҷӣ зарур меҳисобиданд. Махсусан нашри рӯзномае ба забони тоҷикӣ, ки дар шароити онвақтаи Бухоро вуҷуд надошт аз ҳар ҷиҳат аҳамиятнок дониста мешуд.

Дар шароити онвақтаи Бухоро яке аз оилаҳои сарватманд хонадони Муҳиддин Мансурзода ба ҳисоб мерафт. Ин хонадон дар баробари сарватмандии худ ба илму фарҳанг таваҷҷуҳи махсус доштанд. Ҳамин буд, ки дар ин хонадон яке аз намоёнтарин чеҳраи адабию сиёсии тоҷик Абдуқодир Муҳиддинов парвариш ёфт. 

Қайд намудан зарур аст, ки дар арафаи инқилоби якуми рус (1905 – 1907) ва пас аз он матбуоти давлатҳои гуногун аз қабили «Ҳабл -ул- матин» (аз Калкутаи Ҳиндустон), «Чеҳранамо», «Парвариш» (аз Миср), «Вақт» (аз Оренбург), «Тарҷумон» (аз Боғчасарой), «Мулло Насриддин» (аз Боку), «Шӯро» (аз Уфа) ва ғайра ба Бухоро ворид шуда доираи хонандагони хешро пайдо менамуданд.

Ҷавонони бедордил аз мутолиаву мубоҳисаҳо аз олам гаштану одам диданҳо ба хуби дарк мекарданд, ки барои ба мардум фаҳмонидани зарурати ислоҳоти сохти иҷтимоӣ ва ҳамзамон равшан кардани «ақлҳои тира» рӯзномае бо забони модариашон даркор аст. Ин нукта дар мақолаи «Аз аҳволи Бухоро»-и А. Муҳиддинов, ки соли 1910 дар рӯзномаи «Вақт» ба нашр расида буд, бо назардошти аҳамияти сиёсию фарҳангии он таъкид гардидааст. Мавсуф аз набудани чунин минбарҳои маҳаллии баёни сухан дар Бухоро таассуф хӯрда мардумро бо вуҷуди он ба ҳимматбаландию ростгароӣ даъват менамояд. Дар ҷое ба ин масъалаҳо таваҷҷуҳ намуда, чунин иброз медорад, ки «модом, ки худи мо ҷароид (ҷарида, рӯзнома) ва осори мунташира надорем, аз он чӣ мавҷуд аст, истифода карданамон лозим меояд». Ҷои дигар барои як фикру муттаҳид шудан ва паҳн намудани афкори пешқадами худ ба мардум муроҷиат намуда таъкид менамояд, ки мо бояд «рисолаҳои хурд - хурд навишта, паҳн кунем, ба нашриёти хурде оғоз намоем, ки раҳнамои рост бошанд».

Аз чунин андешарониҳои А. Муҳиддинов бармеояд, ки ӯ ҳануз дар соли 1910 дар ҳавои бунёди як рӯзномаи маҳаллӣ ва бо забони модариаш, яъне тоҷикӣ будааст. Ин орзуи на танҳо А. Муҳиддинов, балки падари ӯ М. Мансурзода низ ба шумор мерафт. Ҳамин буд, ки дар таъсис ва нашри аввалин рӯзномаи тоҷикӣ «Бухорои Шариф» дар таърихи 11 марти соли 1912 ин хонавода нақши асосӣ доштанд. 

Барои ба роҳ мондани нашри рӯзномаи мазкур дар қатори М. Мансурзода инчунин, шоир, олим ва сайёҳ Мирзо Сироҷи Бухороӣ саҳм дошт. Бо вуҷуди он, ки ҳукумати аморати Бухоро ва намояндаи ҳукумати Русия дар Бухоро дар ин ҷода ба эшон мамониятҳои зиёд эҷод сохтаю рухсат намедоданд, аммо онҳо барои расидан ба ҳадафҳои худ талошҳои зиёд ба харҷ доданд. М. Мансурзода ва М. Сироҷ ба воситаи мудири матбааи Когон Левии яҳудӣ ҳамчун миёнарав (баъди ваъда кардани фоидаи калони молӣ ба ӯ) барои мусоидат намудан элчихонаи (консулгарӣ) Русияро дар ҷараён гузоштанд. Худи М. Мансурзода, ки аз як тараф ба хотири корҳои тиҷоратиаш бо элчихона равобит дошт, дар ин масъала дар ҳузури намояндагони рус аз таъсиси рӯзнома ба хотири рушди муносибатҳои иқтисодии Бухорою Русия ҷонибдорӣ намуд. «Элчихона – менависад С. Айнӣ – ба шарти дар дасти худаш будани ҳаққи цензорӣ (сензура) аз ҳукумати Бухоро барои нашри газета ба номи Левӣ ва Ҳайдархоҷа (Ҳайдархоҷа Мирбадалов, тарҷумони элчихонаи рус. Дар ин ҷо Ҳайдархоҷа чун мудири газета пазируфта шуд.) имтиёз ва иҷозат гирифта дод». Ҳамин тавр М. Мансур ва М. Сироҷ аз шаҳри Боку адиб Мирзо Ҷалол Юсуфзодаро даъват намуда, ӯро ба вазифаи муҳаррирӣ ва донишманди эронӣ Мирзо Ғаффорро котиби масъул таъин намуданд. Бо ҳамин минвол рӯзномаи «Бухорои Шариф» дар чопхонаи Бухорои Нав (Когон), дар ибтидо ҳафтае 6 маротиба ва баъди чаҳор моҳ ҳафтае 3 бор аз чоп баромада ба дасти хонандагони хеш мерасид.   

Аз 14 июли соли 1912 дар идораи рӯзномаи «Бухорои Шариф» бо дастгирии М. Мансурзода ва дигар равшанфикрон нашри рӯзномаи ӯзбекии «Тӯрон» ба роҳ монда шуд. Нашри ҳардуи ин рӯзномаҳо то соли 1913 идома ёфта, бинобар сабаби маҳдудаи ҷаҳонбинӣ ва ҷоҳилию таассубгароии амир ва дарбориёнаш аз санаи 2 январи соли 1913 бо фармони амир Олимхон (1910 – 1920), қатъ карда шуд. Дар ин миён нашри рӯзномаҳо ба хусус «Бухорои Шариф» бинобар нарасидани маблағ чанд маротиба зери хатар қарор гирифта буд. Аммо М. Мансурзода бо ҳамроҳии фарзандонаш ва М. Сироҷ ба таври расмию ғайрирасмӣ ба он мададҳои зиёди молӣ намуданд. Аз моҳи сентябри соли 1912 бо иқдом ва ташаббуси М. Мансурзода як гуруҳ ҷавонони ҳимматбаланду равшанзамири Бухоро ширкатеро барои таъмини ҳамаҷонибаи рӯзномаҳои зикршуда ташкил карданд. Минбаъд масрафу табъу нашри рӯзномаҳо ба уҳдаи ин ширкат вогузор карда шуд. Агарчанде, ки рӯзномаҳои «Бухорои Шариф» ва «Тӯрон» умри кӯтоҳ диданд, аммо тавонистанд бо мақолаҳои пурмуҳтавои худ дар фаҳмишу тафаккури қисме аз ҷомеаи Бухоро навгониҳои зиёдеро ворид кунанд. 

Бо ин мешавад зикр намуд, ки оилаи М. Мансурзода дар ин ҷода нақши калидӣ доранд. Устод С. Айнӣ дар рӯйхати он нафароне, ки дар нашри ин рӯзномаҳо хизмат намудаанд номи М. Мансурзода ва писаронаш Абдулқодир ва Исомро аз ҳама аввал гузоштааст, ки маънои гуфтаҳои болоро тақвият мебахшад. Бо баста шудани рӯзномаҳои номбурда равшанфикрони бухороӣ ё ба истилоҳ ҷадидон, бо шумули М. Мансурзода ва фарзандонаш руҳшикаста нашуда, бо роҳи аз нав ташкил намудани мактабу нашрия ва ҷамъиятҳо корҳои бо ҳадафро пеш мебурданд. 

Давлатшоҳ Маҳмудов,

Дилшод Ҳайдаров

Қатли пурсарусадои ду журналист дар моҳи октябр ҷаҳонро ба ларза овард

Дар моҳи октябри соли ҷорӣ ҷаҳон шоҳиди ду куштори пурсарусадои журналистони озодандеш гардид, ки ҷомеаи ҷаҳониро такон дод. Яке дар Булғористон ва дигаре дар Туркия. Гарчанде ҳар сол дар дунё даҳҳо журналистон вобаста ба фаъолияти пурхатари худ ҷони худро аз даст медиҳанд, аммо ин ду кушторе, ки дар бораи онҳо нақл намуданием, аз дигар маргҳои журналистон бо хусусиятҳои хоси худ фарқ дорад.

Куштори ин ду журналист на дар майдони ҷангҳои Сурия, Ироқ, Яман ва ё Фаластин ҳангоми ба наворгирӣ ва ё таҳияи гузориш, балки марги ин ду журналисти барҷаста  дар ду кишваре, ки дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун кишварҳои орому демократӣ ба қайд гирифта шудаанд, рух додааст.

Ин ду қаҳрамони мо, ки ин ҷо дар бораашон ҳарф мезанем, яке журналисти булғорӣ Виктория Маринова ва дигаре рӯзноманигори араб -Ҷамол Хошуқчӣ мебошад, ки ҳар ду ҳам ба таври ваҳшиёна дар моҳи октябри ҳамин сол кушта шуданд. Нахуст дар бораи Виктория Маринова.

Виктория Маринова.  

Виктория Мариноваи 30 сола - барандаи барномаи «Детектор»-и телевезиони TVN  дар кишвари Булғористон рӯзи 6 октябри соли ҷорӣ дар шаҳри Русеи  ҳамин кишвар сараввал латукӯб гардида, баъд ба номусаш таҷовуз сурат гирифт ва сипас, бераҳмона кушта шуд. Гуноҳи Виктория Маринова ин буд, ки ӯ дар барномаи телевизионии худ бар зидди фасод ҳарф мезад ва фасодкоронро ошкор месохт. Дар барномаи охирини худ Виктория ду журналистеро муаррифӣ намуд, ки онҳо рафти фасодкорӣ ва ғайримақсаднок истифодабарии маблағҳои аз тарафи Иттиҳоди Аврупо ҷудошударо пайгирӣ намуда буданд.

Ҷасади Викторияро дар ҳоле дарёфт намуданд, ки он нимурён буд ва бархе аз амволи шахсияш, аз қабили айнак, пул, телефон, калидҳои ӯ дар ҷайбаш набуданд. Қисмате аз ашёи шахсии ӯ каме дуртар аз ҷасадаш пайдо гардиданд. Пулиси шаҳри Русе муайян намуд, ки пеш аз кушта шудан Виктория таҷовуз ва сипас буғӣ гардидааст. Ҷинояткорон бо таҷовуз намудан ва ғорати пулу ашёи журналист хостаанд, ин корро ҳамчун як аъмоли авбошонае нишон диҳанд. Аммо дар асл онҳо Викторияро барои ошкор намудани тарҳҳои фасодӣ дар сохторҳои кишвари Булғористон, ки аз тарафи Иттиҳоди Аврупо ҷудо мегарданд, куштаанд.    

Куштори ваҳшиёнаи ин журналисти мубориз дар кишваре, ки аъзои Иттиҳоди Аврупост, сурат гирифт ва на танҳо дар Булғористон, балки дар саросари ҷаҳон аҳли оламро такон дод. Хабари куштори мазкур дар сархати хабарҳои расонаҳои ҷаҳон қарор гирифт. Мардуми Аврупо куштори журналистеро ба чунин ваҳшоният дар таърих хабар надоштанд ва ин буд, ки ба ҳар навъ эътирозоти худро болои ин қазия баён менамуданд… 

Имрӯз парвандаи Виктория Маринова дар сатҳи олӣ аз тарафи додситонҳо мавриди баррасӣ қарор гирифтааст ва аллакай чандин гумонбаршудагони қатли номбурда дастгир ва бозпурсӣ мешаванд. Ҳукумати Булғористон ваъда додааст, ки қотилони Виктория ҳатман дастгир ва муҷозот хоҳанд шуд.

Ҷамол Хошуқчӣ

Куштори дигари ваҳшиёнаи журналист, ки дар бораи он ин ҷо мехоҳам нақл кунам, ин қатли рӯзноманигори дар арсаи ҷаҳонӣ номвари Арабистони Саудӣ - Ҷамол Хошуқчӣ мебошад.

Ҷамол Хошуқчӣ 2 октябри соли ҷорӣ аз тарафи кормандони амниятии Арабистон Саудӣ дар консулгарии ҳамин давлат дар Туркия ба таври ваҳшиёна кушта гардид. Ӯ барои гирифтани санади издивоҷ дохили консулгарӣ шуда, аз он ҷо барнагашт.

Ҷамол Хошуқчӣ соли 1959 дар Мадинаи Арабистони Саъудӣ таваллуд шуда, муддатҳои тӯлонӣ дар рӯзномаҳои машҳури Арабистон ба ҳайси сармуҳаррир кору фаъолият намудааст. Ӯ баъди интиқоди шадидаш аз ҳукумати Амрико, валиаҳди шоҳ - Муҳаммад бин Салмон, ҷанги Арабистони Саудӣ бо Яман ва дахолати Арабистони Саудӣ ба давлати Қатар ба унвони як рӯзноманигори нотарсу мунаққид машҳур гардид. Соли 2017 ҳукумати Арабистон фаъолияти журналистии ӯро барои танқиди рӯирости Доналд Тромп манъ намуд. Ин буд, ки ӯ ба Амрико ҳиҷрат намуд ва дар рӯзномаи машҳури «Вашингтон Пост» сутуннависи ин рӯзнома гардид. Дар мақолаҳои худ ӯ сиёсати ҳукумати Арабистони Саудӣ, бахусус валиаҳди шоҳ - Муҳаммад бин Салмонро зери тозиёнаи танқид мегирифт.

Тавре расонаҳои ҷаҳонӣ хабар медиҳанд, қатли ин рӯзноманигори варзида дар дохили консулгарии Арабистони Саудӣ, воқеъ дар шаҳри Истанбул аз тарафи 15 нафар агентҳои ҳукумати Оли Сауд сурат мегирад. Қотилон, ки аз афташ кайҳо боз дар ҷустуҷӯ ва қатли Хошуқчӣ буданд, имконияти хубро барои нест намудани ӯ пайдо намуданд, вале онҳо натавонистанд сирри ин амалиёти ғайриинсониашоро пинҳон доранд. Чунки Ҷамол Хошуқчӣ пеш аз даромадан ба консулгарӣ соати ҳушманди худро (Apple Watch) ба кор дароварда буд ва он сабти рафти мусоҳибаи ӯро дар дохили консулгарӣ ба телефони  (iPhone)-и ӯ, ки дар дасти номзадаш - Хадича Чингиз қарор дошт, интиқол менамуд. Хадиҷа Чингиз ӯро берун аз консулгарӣ дар кӯча интизорӣ мекашид. Сабтро мақомоти интизомии Туркия дастрас намуда, собит карданд, ки Ҷамол Хошуқчӣ дар дохили консулгарӣ аввал панҷаҳояш, баъд гарданаш бурида шуда, сипас, танаш ба қисматҳо пора- пора гардидааст.  Бо чунин ваҳшоният ба қатл расонидани рӯзноманигореро таърихи башарият то ҳанӯз ёд надорад.

Қатли Хошуқчӣ вокуниши калонеро дар тамоми ҷаҳон ба вуҷуд овард. Ин ҳодиса ончунон Оли Саъудро дар ҳолати ногувор гузошт, ки шояд дар гузашта ба чунин аҳвол наофтода буд. Сараввал мақомоти Арабистон ин ҳодисаро пинҳон доштанд, баъд гуфтанд, ки Хошуқчӣ аз консулгарӣ баромада, ғайб задааст, вале билохира маҷбур шуданд, ки кушта гардидани онро тасдиқ намоянд. Барои дарки пурраи ин ҳодиса рӯзи 15 октябр раиси Вазорати умури хориҷаи Амрико - Майк Помпео ба Ар-Риёз ва баъдан ба Истанбул сафар намуд. Рӯзи 19 октябр 40 конгресмени Амрико ба Президент Доналд Трамп муроҷиатнома навиштанд, ки вобата ба қатли рӯзноманигор – Хошуқчӣ нисбати Ҳукумати Арабистони Саудӣ таҳримҳо ҷорӣ карда шавад. 

Бо гузашти зиёда аз 20 рӯз ҳамарӯза дар сархати хабарҳои расонаҳо қазияи куштори Хошуқчӣ давр мезанад. Ҷаҳон мунтазири сухани охирони Амрико нисбат ба ин қазия аст. Аммо чунин ба назар мерасад, ки Амрико нисбати ин иттифоқчии худ, ки харидори асосии аслиҳоти ҷангии амрикоӣ аст, чорае андешиданӣ нест.

Дар ҳамин ҳол, ширкатҳои бузург ба унвони эътироз аз қатли бераҳмонаи Ҷамол Хошуқчӣ аз иштирок дар анҷумани сармоягузорони иқтисодие, ки бинобар дар миқёси ҷаҳон машҳур буданаш - "Давос дар биёбон" ном дорад, даст мекашанд. Дар байни онҳое, ки аллакай номзадии худро бозхонд намудаанд, роҳбари ширкати «Viacom» Боб Бекиш, президенти ширкати «Uber» Доро Хусравшоҳӣ, сармоягузори соҳибмақом Стив Кокс, соҳиби «Los Angeles Times» - Патрик Сун-Шонг, намояндаи роҳбарияти «HP» - Ҳоа Попер ҳам ҳастанд.

Сару садо атрофи қазияи куштори бераҳмонаи Ҷамол Хошуқчӣ ҳанӯз ҳам идома дорад. Дар айни замон мақомоти Туркия ҷасади пора-пора шудаи рӯзноманигорро ҷустуҷӯ менамоянд.       

Омори марги журналистон дар ҷаҳон

Ҳар сол даҳҳо журналистон дар гӯшаву канори ҷаҳон кушта мешаванд. Созмонҳои ҳифзи ҳуқуқи журналистон аз соли 1990 ин ҷониб шумораи кормандони кушташуда, рабудашуда ва ё гуму бедарак шудаи васоити ахбори оммаро дар саросари ҷаҳон пайгирӣ менамоянд. 

Нигаред, ба ҷадвали тартибдодаи Созмони байналхалқии журналистон, ки аз шумораи журналистони кушташуда дар саросари ҷаҳон давоми 28 соли охир хабар медиҳад.

 

Дар ҳамин ҳол, Созмони байналхалқии журналистон чордаҳ давлатеро, ки дар онҳо аз ҳама бештар журналистон қурбон мешаванд, нишон додааст.

 

Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки қатли журналистон дар солҳои охир бинобар сабаби муборизаи онҳо бо фасод ба вуҷуд омадааст.

Журналистон на танҳо куштаву бедарак мешаванд, балки онҳо аз тарафи ҳукуматҳо ба маҳбас низ кашида мешаванд. Танҳо дар соли 2017, тибқи омори Созмони байналхалқии журналистон 262 нафар журналистон дар саросари ҷаҳон пушти панҷара рафтаанд, ки ин шумора дар сӣ соли охир баландтарин аст.

Дар байни давлатҳое, ки аз ҳама бештар журналистонро пушти панҷара мекашанд Туркия (73 журналист), Хитой (41) ва Миср (20) пешсафанд.

Ҷадвали зер аз ҳабсшавии журналистон дар солҳои гуногун хабар медиҳад.

 Олимҷон САФОЛОВ

Ҳангоме сухан аз забони ширини тоҷикӣ, ҳувият ва таърихи миллат ба гӯшам мерасад, чеҳраи устод Зафар Мирзоён пеши назарам меояд. Ин бесабаб нест, зеро ба гуфтаи пажӯҳишгарони имрӯз, суханҳои калидии устод аз ҳамин вожаҳо сарчашма мегиранд ва аз сӯҳбату навиштаҳои устодамон он суханони ба худшиносии миллӣ ишора дошта, дар зеҳни мо шогирдонашон сахт ҷой гирифтааст. Он сӯҳбатҳое, ки ҳамеша саршор аз ифтихори миллату ватандӯстист, ба ростӣ як масъунияте (иммунитете) шудааст, ки намегузорад ақидаҳои бепарвоӣ ба сарнавишти миллату давлатамон фарогирамон бошад.

Зиндагӣ, рафтор, кирдор ва гуфтори устод худ як достони ростини дифоъ аз миллат аст. Достоне, ки ҳар варақаш боиси ибрат ва пайгирӣ ҳаст. Гоҳо ӯро мо шогирдон «Чароғи миллат» меномем. Чароғе, ки ба торикиҳои гузаштаҳои ҳазорсолаамон рӯшноӣ мебахшад. 

Соле пеш, вақте устод Зафар Мирзоён ба Донишгоҳи давлатии Кӯлоб ба ҳайси мушовир омаданд, иқдомҳеро рӯи даст гирифтанд, ки воқеан, кори як равшанфикри воқеист. Мавриди ёддоварист, ки устод ба ёрии ҷавонон алоқаи хос дорад ва ҳамеша талош барои раҳнамоии беғаразонаи онҳо мекунад. Ҳанӯз хонандаи мактаб будам, ки бародарам маро ба мафҳиле овард, ки дар он ҳамсолонаш аз устод дарси “Шоҳномахонӣ” меомӯхтанд. Он замон устод дар ҳеҷ донишгоҳе кор намекарданд, вале раҳнамоии насли наврасро бидуни кадом музду миннате ба дӯш гирифта буданд. Ҳоло, ба истилоҳ сад дар сади онҳое, ки дар маҳфили устод ширкат доштанд, дар кору зиндагии худ ба комёбиҳо ноил шуданд. Дар миёни онҳо имрӯз рӯзноманигори муваффақ, номзаду докторҳои илм ва сиёсатмадорони шинохтаро метавон дид, ки аз маҳфили худомӯзии он кас гузаштаанд.

Ҳоло ҳам кореро дар Донишгоҳи давлатии Кӯлоб анҷом медиҳанд, ки солҳо ба ин тараф дар он маҳфили “Шоҳномахонӣ” роҳандозӣ карда буданд ва имрӯз, ҷавонони ба миллату давлат содиқ аз омӯзишҳои ӯ баҳра мебардоранд.

Дари утоқи ӯ, ҳамеша боз аст ва ҳар ҳарфу ҳиҷояш наву омӯзанда аст. 

Ӯ бо камтарин хоҳиш бо донишҷӯён ҳамсуҳбат мешавад ва дар дилхоҳ мавзӯъ ба онҳо машварат мекунад.

Донишманди тавоно, шоҳномашиноси камназир,  ховаршинос, адабиётшиноси варзида, забоншиноси каммонанд, таҳлилгар ва рӯзноманигори чирадаст ҳастанд. Зафар Мирзоён, хатмкардаи факултети Шарқшиносии Донишгоҳи Миллии Тоҷикистон мебошад. Солиёни дароз ба ҳайси омӯзгор ва корманди сиёсиву маъмурӣ, дар ноҳияи Ховалинг, шаҳрҳои Душанбе ва Кӯлоб фаъолият намудааст. Дар миёни солҳои 70 ва 80-и асри гузашта  дар кишвари Афғонистон ҳамчун тарҷумони муассисаҳои ҳамкориҳои иқтисодии Иттиҳоди Шӯравӣ ва Афғонистон кор кардааст. Аммо умре андешаҳои худро ба омӯзиш ва пажӯҳиши забон ва адабиёти форсӣ-тоҷикӣ нигаронида, дарёфтҳои тозаву навпардози хешро пайваста пеши дидори дустдорони забону адабиёт меоварад.

Зафар Мирзоён дар баробари фаъолияти идорӣ, корҳои зиёди равшангароиро роҳандозӣ мекунад. Ҳамчун раиси намояндагии Анҷумани  тоҷикон ва форсизабонони ҷаҳон «Пайванд», дар минтақаи Кӯлоб, барои бозшинохти гузаштаи фарҳангии тоҷиктаборон талош меварзад. Ин суханҳо бардошт аз муқоваи китобҳои ӯ зери унвонҳои “Ниёиши некону покон”, “Худовандагори сухани порсӣ”, “Офаридгори сухан”, “Динпаноҳи ва меҳанпарастӣ” ва “Ҷашни Наврӯз омилм хештаншиносии миллии тоҷикон”, мебошад, ки ноширон ба таври мфишурда ҳолномаашонро баён кардаанд. 

Шоёни гуфтан аст, ки ӯ «Ҷамъияти илмии донишҷӯён»-и Донишгоҳи давлатии Кӯлобро ташкил намуда, бад-ин васила роҳи зеҳни ҷавононро ба сӯи некандешӣ ва худнигарии миллӣ мекашонад. Ҷамъияти мазкур то ҳол 11 конференсияҳои илмӣ доир намуда, дар он маърӯзаҳои донишҷӯёнро пиромуни мавзӯҳои доғи рӯз, мавриди таҳлилу баҳс қарор додааст. Конфронси ба наздикӣ доир гардида “Дигарандешии солим ва дигарандешии носолим” унвон дошт, ки ба ин шакл ба миён гузоштани баҳс дар мавриди ҷомеаи демократӣ, риояи қонунҳои давлат, муқаррарот ва одоби суханрониҳои зидду нақиз, ба гумонам тоза ва ноб дида мешавад. 

Меҳри бепоён ба «Шоҳнома». Зафар Мирзоён ошиқи «Шоҳнома» аст. Умри худро сарфи пажӯҳиши ин шоҳасар кардааст. Дар ҳар суҳбаташ, иқтибоси омӯзандае аз шоҳкори Ҳакими Тус меоварад. Дидгоҳҳои забондӯстиву миллатпарварии устод реша дар ин шоҳасар дорад. Асаре, ки саропо аз сароиши ғурури миллӣ ва васфи ватандӯстиву ватанпарварӣ иборат аст. Устод Шоҳномаро аз он асарҳое медонад, ки забони тоҷикону асолати тоҷиконро аз хатари нестӣ ҳифз кардааст.

Ба ҳамагон маълум аст, ки забони тоҷикӣ дар роҳи дарози худ борҳо гирифтори ҳамлаҳои маргбори забонҳои тозандагони арабӣ, туркӣ ва русӣ гаштааст, ки наздики 60 фоизи калимаҳоро аз даст додааст. Аз мақолаҳои устод пай мебарем ки он кас чӣ гуна барои покии забонтоҷикӣ мубориза бурдааст ва ба истилоҳи худашон «вожаҳои зиндонӣ»-ро дубора ба озодӣ баровардааст. Ҳоло даҳҳо вожаеро метавон мисол овард, ки устод аз зиндони фаромушӣ берун кард ва ҳоло мавриди истифодаи фаровон дар матбуот қарор дорад. Ӯ дар навиштораш аз забони тоҷикӣ чунин васф мекунад: “Забони тоҷикиро кас гумон мекунад, ки гӯё дар осмонҳо офарида, ба гӯяндагонаш фиристода бошанд. Дар ин забони аҳуроӣ ҳар овое ҷойи худро дошта, дар корбасти вожаҳо ва ҷой кардани маънӣ, нақши вижа доранд

Дингустарии иртиҷоъӣ ба динпаноҳон садама меоварад. Зафар Мирзён дар навиштаҳои худ нуқсонҳои ҷойдоштаро дар динпарастии одамон аз дарнарафтан ба ҳақиқати дин ва дингустарӣ медонад. Ӯ динро муқаддас мешуморад ва пайравӣ кардан аз дини бузургро ифтихор медонад. Ба қавли ӯ, ҳама боварҳои динӣ ба он равона гаштаанд, ки инсонҳо кирдору рафторашонро дар чаҳорчӯбаи ахлоқӣ ва ё кодекси ахлоқӣ нигаҳ доранд ва ҳаргиз меҳанпарастӣ ва нигаҳбонии ҳувияти миллиро дар сафи дуюми андешаи хеш нагузорад.

Ба андешаи устод Мирзоён, бархе пешвоҳои дин қоидаҳои махсусеро ба диндорӣ пайвастаанд, ки ба инсон аз нуктаи назари  илм андешиданро имкон намедиҳанд ва мардуми нахондаву андакхонда дар бораи дин тасаввуроти омиёна ҳосил карда, донишмандонро динситез мешуморанд. Аз ин дидгоҳ, ҳақиқатҳои таҳмил шуда қобилияти интиқодии моро маҳв мекунад ва мо наметавонем мустақилона ҳар падидаро аз дидгоҳи худ арзёбӣ кунем. 

Он ҷавононе, ки бо номи дин дар кишварҳои хориҷӣ, бо ҳадафи номаълуме худро ба куштан медиҳанд, устод Мирзоён соддалавҳ ё фирефта шуда, ё худ мағзшуста медонад. 

Ба гуфтаи устод, ин гурӯҳи ҷавононро ҳанӯз Фирдавсӣ дар достони Заҳҳок тасвир карда буд. Фирдавсӣ дар ин достон огоҳона ишора кардааст, ки чӣ тавр морон мағзҳои ҷавононро мехӯранд. 

Морони Заҳок ҳамон андешаҳои ботил аст, ки мағзи ҷавонони моро мешӯяд ва онҳоро ба коми марг тела медиҳад. Ҳанӯз шабаҳи морони Заҳҳок барои ошуфтасозии мағзи сари ҷавонони мо таҳдид доранд. 

Ҳоло пас аз дарсҳои устод ба ин натиҷа расидам, ки маҳз афроде мисли ӯ метавонанд, чунин рисолатро анҷом диҳанд. 

Албатта устод Зафар Мирзоён ҳанӯз ҳам эҳсоси қаноатмандӣ намекунанд, ки бо талошҳои хеш барои покии забони тоҷикӣ, фаҳми дурусти динпарварӣ, дарки солими адабиёти классикӣ ва ба таври умумӣ ба воя расондани ҷавонони тоҷик, ки дар зеҳнҳои худ маниши нек, гӯиши нек ва куниши некро парвардаанд, ба комёбиҳои дилхоҳ расидаанд. Ҳамин аст, ки гоҳе дар лаҳзаҳои норизоият аз шогирдон ин байти Маликушшуаро Баҳорро ба ёд мерваранд: 

Дили ман хун шуд дар орзӯи фаҳми дуруст,

Эй ҷигар, навбати туст!

Мо шогирдони устод Зафар Мирзоён бар онем, ки дар муассисаҳои илмӣ ва таълимӣ, чунин омӯзгороне ба шогирдон дарс бигӯянд, ки аз усулҳои андешаронии ӯ баҳравар бошанд. Мебояд шеваи омӯзгории ӯ ба онҳое, ки ба таълиму тарбияи ҷавонон сару кор доранд, паҳн гардад. Пешниҳодҳои ӯ оид ба ҷорӣ кардани фани алоҳидаи Шоҳномашиносӣ ва ватнапарастӣ дар муассисаҳои таълимӣ, ҷонибдорӣ ёбад.

Шерхон Сулаймон - доктор Ph.D-и соли аввали Донишгоҳи миллии Тоҷикистон,  ихтисоси забони англисӣ.

Консепсияи сиёсати давлатии Тоҷикистон дар соҳаи дин ба хотири мушаххассозии самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ дар соҳаи дин бо назардошти манофеи миллӣ қабул гардида будааст.

Яке аз ҳадафҳои ин консепсия таъмини ҳифзи амнияти Тоҷикистон, барҳам додани таҳдидҳои экстремизм ва терроризм, коҳиши миқдори ҷинояткории муташаккилона унвон мешавад.

Тибқи иттилои Фаррухулло Олимзода, муовини раиси Кумитаи дин, танзими аънана ва ҷашну маросими миллии назди Ҳукумати Тоҷикистон, ҳадафи консепсияи мазкур рушди робитаҳои неку созандаи давлат ба иттиҳодияҳои динӣ, татбиқи кафолатҳои конститутсионӣ дар соҳаи озодии виҷдон, фароҳам овардани  шароити амалишавии ҳуқуқи шаҳрвандон дар интихоби дин ва пайравӣ кардан ё накардан аз дин, таъмини баробарӣ ва таҳаммулпазирии динию мазҳабӣ,  пешгирии ғояву ақидаҳо ва равияҳои тундрав дар муҳити динӣ ва ба вуҷуд овардани фазои ваҳдату ризоият дар ҷомеаи Тоҷикистон мебошад. 

Дар Консепсияи сиёсати давлатии Тоҷикистон гуфта мешавад, ки воридшавии бенизоми адабиёти динию мазҳабӣ ва маводи электронӣ, видеоӣ ва шунавоии дорои хусусияти таблиғотӣ, ки дар солҳои охир аз ҷониби намояндагони равияву мазҳабҳои навпайдои исломӣ ва ғайриисломӣ ба ҳудуди кишвар ба роҳ монда шудааст, нигаронии ҷомеа ва мақомоти давлатиро ба вуҷуд овардааст. 

“Ҳолати мазкур метавонад сабаби пеш омадани бенизомии комил дар бозори адабиёти динӣ, паҳн гаштани таълимоти дорои хусусиёти ифротӣ дар байни наврасону ҷавонон ва барангехтани низоъ ва хусумати динӣ дар ҷомеа гардад. Ба танзим даровардани раванди воридот, табъу нашр, интишор, фурӯш ва паҳн намудани адабиёти динӣ, инчунин ашёву маводи таъиноти динӣ аз ҷумлаи муҳимтарин воситаҳои танзими вазъи шомилшавии ҷавонон ба гурӯҳҳои экстремистӣ ба ҳисоб меравад.”- яке аз заминаи бавуҷудоии консепсия шарҳ дода шудааст.

Рустам Азизӣ, муовини директори Маркази исломшиносӣ дар назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мегӯяд, ин консепсия яке аз санадҳои меъёрии муайянкунандаи сиёсати давлатӣ дар бахши дин, фаъолияти  ташкилоти динӣ, ҳамкории онҳо бо мақомоти давлатӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ мебошад. 

Ба иттилои муовини директори Маркази исломшиносӣ ин санад дар натиҷаи фаъолияти беш аз дусолаи коршиносон ва муҳокимаи он дар сатҳҳои гуногун ба вуҷуд омада, дар Шӯрои ҷамъиятии назди Президенти Тоҷикистон ва Маҷлиси олӣ баррасӣ низ гардида буд:

“Зарурати ин консепсия чанд сол қабл эҳсос шуд. Дар суханрониҳои роҳбари давлат ва паёмҳо ишорае барои муайян намудани сиёсати давлатӣ дар бахши дин таъкид гардида буд. Чунки баъзе санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқие, ки дар ин самт доштем, аввали солҳои 2000—2006 қабул шуда буданд ва дар шароити тағйирёбандаи замони муосир то андозае ҷавобгӯи талабот ва тақозои замон набуданд. Ҳамоҳангиҳои баъзе идора ё баъзе меъёрҳои ҳуқуқӣ то як андоза механизми муайян надоштанд. Яъне мақомотҳои қудратӣ тибқи консепсияву меъёрҳо ва дастурҳои соҳавии худ фаъолият мебурданд, ташкилотҳои динӣ дар самти худ, ташкилотҳои илмию соҳаи маориф дар самти худ. Бо мақсади самти муаяйн бахшидани сиёсати давлатӣ дар соҳаи дин ин консепия таҳия ва бо ҷалби бахшҳои тамоми ин соҳа муҳокима гардида, ахиран қабул гардид”-зикр менамояд Рустам Азизӣ.

Тибқи  иттилои Азизӣ, Консепсияи сиёсати давлатии Тоҷикистон дар соҳаи дин миёни кишварҳои муштаракулманофеъ бесобиқа буда, Тоҷикистон дар ин самт ба таҷрибаи худ такя кард, “як гурӯҳи кории салоҳиятнок бо ҷалби мутахассисони соҳаҳои гуногун аз Кумитаи дин, Маркази исломшиносӣ, Маркази тадқиқоти стратегӣ, Прокуратураи генералӣ, Суди олӣ, Вазорати адлия ва Академияи илмҳо ҳашт ҷаласаи доир намуданд. Натиҷаи аввал ба Шӯрои ҷамъиятӣ пешниҳод шуд. Ин консепсия ду бор дар Шӯрои ҷамъиятӣ баҳс шуда, сипас дар  Маҷлисӣ Олӣ низ муҳокима шуда моҳи апрели соли равон аз ҷониби Президенти кишвар тасдиқ шуд”.

Дар консепсия зикр шудааст, ки дар ду даҳсолаи охир фаъолияти таблиғотии равияҳои гуногуни хориҷии ғайриисломӣ дар фазои динии Тоҷикистон густариш ёфта истодааст.

“Дар фазои иттилоотӣ ва фарҳангии Тоҷикистон паҳн шудани барномаҳои гуногуни диниву мазҳабӣ тавассути интернет ва шабакаҳои моҳворавӣ, ки барангезандаи мафкураву ғояҳои ифротӣ маҳсуб ёфта, ба муҳити динии мо мутобиқ нестанд, боиси нигаронии ҷомеа гардида, бинобар омилҳои таърихӣ рушд наёфтан ва хусусияти куҳнапарастӣ гирифтани тафаккури динии ҷомеа дар баъзе минтақаҳои Тоҷикистон ҷомеаро нигарон намудааст, ки дар хусусияти таассубӣ ва то ҳадде хурофотӣ гирифтани тафаккур ва маърифати динии мардум ба мушоҳида мерасад”,- нигаронӣ мешавад дар санади мазкур.

Бинобар ин, дар консепсия таъкид мегардад, ки яке аз мақсад ва вазифаҳои асосии сиёсати давлатӣ дар соҳаи дин- пешгирии барангехтани кинаю адоватӣ динӣ, падидаҳои номатлуби ифротгароӣ дар муҳити динӣ унвон шудааст.

Дар ҳамин ҳол Фаррухулло Олимзода, муовини раиси Кумитаи дин, танзими аънана ва ҷашну маросими миллӣ, бинобар сабаби онки имрӯз ғояву афкори носолим дар фазои андешаи динӣ бештар ба назар мерасад, ҷиҳати пешгирии он дар доираи консеписияи мазкур як қатор татбирҳо пешбинӣ шудааст. “Дар яке аз бандҳои консепсия  омадааст, ки давлат шаклҳо ва муҳтавои иттилооти диниро дар муҳити динӣ аз ҷумла дар ВАО бо мақсади пешгирии паҳншавии ғояҳои экстремистӣ ва бадбинии динию мазҳабӣ, ки ба аманияти давлату миллат таҳдид менамояд, тибқи тартиби муқарраргардидаи қонунгузории ҶТ ба танзим медарорад.” 

Бояд гуфт, дар Консепсияи сиёсати давлатии Тоҷикистон дар соҳаи дин баъзе маҳфумҳои калидӣ  шарҳ дода шудааст. Президенти кишвар низ таъкид карда буд, ки бинобар вуҷуд надоштани таърифи ягона аз рӯйдоду падидаҳо мушкилот дар мубориза терроризм ва экстремизм ба вуҷуд омадааст.

Беҳрӯз Қурбонзода, устоди Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ахиран дар як ҳамоиши байналмилалӣ дар Маркази тадқиқоти стратегӣ даъват намуда буд, ки вақти он расидааст то маҳфуми экстермизм илман асоснок гардад.

Ба бовари ӯ, маҳфуми экстремизм мураккабу гуногунҷанба буда, асосноккунии он ба таҳлилу баррасии ҷиддии илмӣ ва ҳуқуқӣ ниёз дорад, “вожаи ифрот ва ифротӣ амалан дар ҳама тавсияҳои моҳияти экстремизмро инъикоскунанда  истифода мегарданд. Баррасии моҳияти экстремизм аз мавқеи ҳуқуқ падидае ҳаст, ки аз марзи меъёрҳои ахлоқию маънавии қонунгузории амалкунанда убур мекунад. Экстремист шахсе ҳаст, ки дар фаъолияти худ ҷонибдори амалҳои якравию тундравӣ буда, ин зуҳурот метавонад дар ҳама соҳаҳои фаъолияти инсон инъикос ёбад”, мегӯяд ин устоди донишгоҳ. 

Дар консепсия мафкураи диние, ки ба дигаргуниҳои динӣ дар ҷамъият ва асоснок намудани ақидаи истифода бурдани зӯроварӣ барои ҳалли масъалаҳои динӣ дар ҷомеа марбут аст, тундгароии динӣ унвон гирифтааст. Таҳаммулпазирӣ - бидуни хусумат қабул намудани ҳиссиёт, андеша, ақида, дину оин ва тарзи зиндагонии дигарон, эътироф намудани ҳуқуқ ба мавҷудияти фарҳангҳои дигар ва ҳамзистии осоишта дар ҷомеаи гуногунмазҳаб тафсир мешавад. 

Сафарбек Кабиров

Ин гузориш дар ҳамдастӣ бо Намояндагии Институти инъикоси ҷанг ва сулҳ (IWPR) дар Тоҷикистон, дар доираи лоиҳаи «Тавонмандсозии ҷомеа ба хотири мубориза бо ифротгароӣ дар Тоҷикистон» омода шудааст.

саҳ 9 аз 47

Хабари-рӯз

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.