.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Farhat

Муассисаи давлати таълимии «Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд ба номи Юcуф Баширхонович Исҳоқӣ» дар нишонии шаҳри Хуҷанд, кӯчаи Ҷӯра Зокир 29 ҷойгир мебошад. Коллеҷ аз соли 1932 ҳамчун Техникуми тиббӣ фаъолиятро оғоз намудааст. Бо қарори Президиуми Шӯрои Олии РСС Тоҷикистон 28 июли соли 1954 ба ӯ номи академик И.П.Павлов гузошта шудааст. Соли 1954 Техникуми тиббии ба номи академик Павлов ба Омӯзишгоҳи тиббии шаҳри Хуҷанд табдил дода шуда, ба тобеияти Вазорати танудурустии РСС Тоҷикистон дохил карда шудааст. Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикисон 16 марти соли 1999 таҳти №100 Омӯзишгоҳи тиббии шаҳри Хуҷанд ба Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд табдил дода шудааст. Бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 31 декабри соли 2014 таҳти №835 Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд ба номи профессор Ю.Б.Исҳоқӣ номгузорӣ карда шудааст. Бо назардошти таҷдиди соҳаи тандурустӣ бо қарори Ҳукумати Ҷумурии Тоҷикистон аз 3 марти соли 2014 таҳти №148 Коллеҷи тибби шаҳри Хуҷанд ба номи Ю.Б.Исҳоқӣ ба Муассисаи давлатии таълимии «Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд ба номи Ю.Б.Исҳоқӣ» табдил дода шудааст.

Муассисаи давлатии таълимии Коллеҷи тибии шаҳри Ҳуҷанд ба номи Ю.Б.Исҳоқӣ таълимгоҳи миёнаи касбии тиббӣ буда, байни дигар коллеҷҳои тиббии кишвар мақоми хосаро соҳиб аст. Коллеҷ тӯли фаъолияти худ зиёда аз 32 000 нафар донишҷӯро ба воя расонидааст, ки дар тамоми гӯшаву канори ҷумҳурӣ ва берун аз он кору фаъолият доранд. Шакли таълим дар Коллеҷ рӯзона ва шабона буда, шумораи муҳассилини коллеҷ 4226 нафарро ташкил медиҳад, ки аз ҷумлаи онҳо  689 нафарашон писарон ва 3537 нафарашон духтарон мебошанд, 1228 нафар тариқи буҷавӣ ва 2998 нафар тариқи шартномавӣ таҳсил менамоянд. Дар коллеҷ 12 нафар донишҷӯёни хориҷӣ аз Ҷумҳурии Қирғизистон таҳсил менамоянд.

 

Устодони Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд

 

Дар Муассисаи давлатии таълимии «Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд ба номи Ю.Б.Исҳоқӣ» айни замон 272 нафар кормандон фаъолият доранд. Аз он ҷумла 226 нафар омӯзгорони асосӣ ва 350 нафар омӯзгорони ҳамкор фаъолият мебаранд.

То имруз 8 нафар омӯзгорони Коллеҷ бо мукофотҳои соҳавии «Аълочии тандурустии Тоҷикистон», 6 нафар бо Ифтихорномаи Вазорати тандурустӣ ва ҳифзи иҷтимоии аҳолии Ҷумҳурии Тоҷикистон, 4 нафар бо нишони сарисинагии «Аълочии маорифи Тоҷикистон», 3 нафар бо Ифтихорномаи Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон, 23 нафар бо Ифтихорномаи кумитаи Иттифоқи кормандони соҳаи маориф ва соҳаи тандурустии вилояти Суғд, 8 нафар бо Ифтихорномаи раиси шаҳри Хуҷанд, 1 нафар бо Ифтихорномаи Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон қадрдонӣ карда шудаанд.

Дар Коллеҷ 1 нафар номзади илмҳои тиб, 3 нафар докторантони PHD, 2- унвонҷӯ, 5 нафар магистрантон фаъолият мебаранд. 

Дар соли таҳсили 2018-19 аз 70 нафар омӯзгорони асосӣ-38 нафарашон (54,2%) дорои дараҷаи тахассусӣ буда, аз ин миқдор 25 нафар (35,7%) дорои дараҷаи олӣ, 10 нафар (14,3%) дорои дараҷаи 1 ва 3 нафари дигар (4,3%) дорои дараҷаи 2-юм мебошанд.

Дар панҷ соли охир аз курсҳои такмили ихтисос 135 нафар омӯзгорон дар заминаи Донишкадаи такмили ихтисоси баъдидипломии кормандони соҳаи тандурустӣ ва соҳаи маориф гузаштаанд.

 

Шуъба ва кафедраҳои Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд

 

Дар коллеҷ 6-шуъба: умумитиббӣ, момодоягӣ, ҳамширагӣ, дорусозӣ-дандонсозӣ, тибби-офиятӣ, тиббӣ-ташхисӣ ва тиббӣ-профилактикӣ амал мекунад.

Таълим дар коллеҷ аз рӯи ихтисосҳои 2-790101–“Кори табобатӣ”, 2-790102–“ Кори момодоягӣ”, 2-790108–“Кори фарматсевтӣ”, 2-790106-«Кори ҳамширагӣ», 2790133-«Кори дандонсозӣ», 2-790104-«Кори тибби ташхисӣ», 2790103-«Кори тибби-профилактикӣ» ва “Кори тибби офиятӣ” гузаронида мешавад. Инчунин, дар заминаи таҳсилоти миёнаи асосӣ аз рӯи ихтисосҳои “Кори ҳамширагӣ” ва “Кори фарматсевтӣ” гузаронида мешаванд. Ғайр аз ин 15 кафедраи фаннӣ (ҷамъиятшиносӣ, забони давлатӣ, забонҳои ҳориҷӣ, ҷарроҳия, касалиҳои амрози дарунӣ, момоӣ ва амрози занона, педиатрия, тибби оилавӣ, кимиё ва биология, анатомия ва физиология, микробиология ва беҳдошт, информатикаи тиббӣ, дорушиносӣ ва стоматологӣ) дар коллеҷи тиббӣ фаъолият доранд.

Инчунин, созмонҳои ҷамъиятӣ: иттифоқи касабаи донишҷуён ва омӯзгорон, шӯрои занон ва духтарон, бахши кор бо ҷавонон мавҷуданд.

 

Пояи моддӣ-техникӣ ва таълимию лаборатории коллеҷ

 

Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд ба номи Ю.Б.Исҳоқӣ дорои 2-бинои таълимӣ, 1-бинои хобгоҳ, 1– китобхона, 1 – қироатхона, 1– толори варзишӣ, 2 майдончаи варзишӣ, 1– бунгоҳи тиббӣ, 1– толори маҷлисгоҳ, синфхонаҳои таълимӣ, озмоишгоҳҳо, ошхона, устохона, кабинети методӣ, ҳуҷраҳои омӯзгорон ва маъмурӣ мебошад.

Масоҳати умумии коллеҷ 10406 метри мураббаъ, аз он ҷумла масоҳати маъмурӣ ва ёрирасон-156 метри мураббаъ, масоҳати таълимию лабораторӣ 7850 ва хобгоҳ 3500 метри мураббаъро ташкил медиҳад.

Инчунин дар заминаҳои таълимии мазкур: Беморхонаи клиникавии вилоятӣ, Беморхонаи клиникавии вилоти Суғд (18 синфхона бо масоҳати 1130 м2), Беморхонаи клиникавии вилоятии бачагона (11 синфхонаю 1 толор бо масоҳати 770 м2), Беморхонаи клиникавии №1 шаҳри Хуҷанд (8 синфхона бо масоҳати 360 м2), Беморхонаи клиникавии №2 шаҳри Хуҷанд (4 синфхона ва 1толор бо масоҳати 510 м2), Марказҳои саломатии шаҳри Хуҷанд №№ 1,2,3,4,5,6 (48 синфхона ва 1 толор бо масоҳати 2655 м2), таввалудхонаи вилоятӣ, таввалудхонаи шаҳрӣ (4 синфхона бо масоҳати 580 м2), Беморхонаи микроҷарроҳии чашм (2 синфхона ва 1 толор бо масоҳати 255 м2), Диспансерҳои саратоншиносӣ(1 синфхона ва 1толор бо масоҳати 182 м2) ва амрози пӯст (4 синфхона бо масоҳати 262 м2), эндокринологӣ (1 синфхонаю 1толор бо масоҳати 205 м2), стоматологии бачагона, Маркази дилшиносии вилоятӣ (7 синфхона бо масоҳати 344 м2), дармонгоҳи стоматологии бачагона (2 синфхона бо масоҳати 125 м2), Беморхонаи шаҳрӣ ва маркази саломатии Бустон (6 синфхонаю 1толор бо масоҳати 540 м2), Маркази саломатии шаҳри Бӯстон (6 синфхона бо масоҳати 375 м2), Беморхонаи марказии ноҳияи Б.Ғафуров (9 синфхона бо масоҳати 533 м2), Беморхонаи марказии №2-и ноҳияи Б.Ғафуров (5 синфхона бо масоҳати 302 м2), Беморхонаи физиотерпевтии ҷумҳуриявӣ (1 синфхонаю 1 толор бо масоҳати 220 м2) ҷамъ 101 синфхонаҳои таълимӣ, 37 ҳуҷраҳои корӣ, 8 толори лексионӣ, 3 кафедраи соҳаи тиб дар ин муассисаҳо ҷудо карда шуда машғулиятҳои амалӣ ва назариявӣ гузаронида мешаванд, ки масоҳати онҳо 9348 метри мураббаъро ташкил медиҳад.

Ҳамин тариқ масоҳати умумӣ дар Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд ба номи Ю.Б.Исҳоқӣ 19754 метри мураббаъро ташкил дода, масоҳати таълимӣ 17198 метри мураббаъро ташкил медиҳад, ки ба ҳар як донишҷӯ (миқдори донишҷӯён 4160 нафар) 6,2 метри мураббаъ рост меояд.

 

Синфхонаҳои компютерии коллеҷ

 

Дар коллеҷ 3- синфхонаи компютерӣ мавҷуд аст, ки дорои 130- компютер, дар кабинетҳои маъмурӣ 63 – компютер ҷамъ 198 компютер, 29 адад проектор, 30 адад доскаи электронӣ, мизу курсиҳо мебошад. Тибқи меъёрҳои муайянкунанда барои муассисаи таълимӣ бояд 6 компютер ба 100 нафар донишҷӯ рост ояд, барои коллеҷ 182 адад компютер барои 3448 нафар донишҷӯ мувофиқи меъёр рост меояд. Дар айни замон коллеҷи мазкур дорои 198 адад компютер аст, ки ин ба 100 нафар донишҷӯ 5,7 адад компютерро дар бар мегирад. Инчунин, коллеҷ бо 33–принтер таҷҳизонида шуда, ҳамаи компютерҳо бо хати интернет пайваст мебошад

 

Китобхонаи Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд

 

Китобхонаи коллеҷ дар бинои якошёнаи алоҳида дар саҳни ҳавлӣ ҷой гирифтааст. Масоҳати он 182 метри мураббаъ (қабулгоҳ–30, китобхона-105, қироатхона-72 метри мураббаъ), бо 26 адад мизу 52 адад курсӣ, 4 адад ҷевони китобгузорӣ ҷиҳозонида шудааст. Дар дохили китобхона барои 60 ҷои нишасти донишҷӯёну омӯзгорон қироатхона дорад, ки он 72 метри мураъббаро ташкил медиҳад. Китобхона дорои 28 адад компютерҳо бо ҷойи нишаст мебошад. Дар китобхонаи Коллеҷ 2 нафар кормандон (мудири китобхона ва китобдор) фаъолият менамоянд, ки як нафар дорои маълумоти олӣ ва 1 нафар дорои маълумоти миёнаи махсус мебошад. Китобхона бо рӯшноии табиӣ ва сунъӣ таъмин мебошад. Кироатхонаю кироатхона бо гармидиҳакҳои барқӣ гарм карда мешавад. Ба донишҷӯён дар асоси карточкаи инфиродӣ бо пешниҳоди билети донишҷӯӣ, ки аъзои китобхона буданашро тасдиқ менамояд, китоб дода мешавад. Гардиши китоб 80%-ро ташкил медиҳад. Китобхона 2800 нафар аъзо аз ҳисоби донишҷӯёнро дорад. Китобхонаи коллеҷ соли ҷорӣ ба рӯзномаю маҷаллаҳои зерин: «Омӯзгор», «Садои мардум», «Чумҳурият», «Минбари халқ», «Сухани халқ», «Чавонони Тоҷикистон», «Народная газета», «Хақиқати Суғд», «Согдийская правда», «Шуълаи умед», «Адабиёт ва санъат», «Ваҳдат», «Саломат бошед», «Илм ва ҳаёт», «Садои шарқ», «Бонувони Тоҷикистон», «Ноҳид», «Паёми Суғд», «Тирози ҷаҳон», «Фирӯза», «Тоҷикистон», «Халқ овозӣ», «Ахбори маҷлиси олӣ», «Ризқофарин», «Суғд ҳақиқати», «Маорифи Тоҷикистон», «Маърифати омӯзгор», «Русский язык  и литература в школах Таджикистана», «Масъалаҳои маориф» обуна мебошад. Китобхона дорои анбори китобнигаҳдорӣ мебошад. Анбор аз ҳуҷраи алоҳида иборат буда, дар 38 рафҳои 8 ошёнаи китобдорӣ китобҳо тибқи фанҳои гуманитарӣ, тахассусӣ, бадеӣ, илми-методӣ, сиёсӣ ва ғайра ҷобаҷо гузошта шудаанд.

 

Донишҷӯёни коллеҷ ва гуруҳҳои мақсаднок

 

Дар Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд имрӯз дар шуъбаҳои рӯзона ва гуруҳҳои мақсаднок дар маҷмуъ 4226 нафар донишҷӯ аз рӯи 8 ихтисос таҳсил менамоянд, ки аз ин миқдор 3995 нафар дар заминаи худи коллеҷ ва 231 нафар дар заминаи гуруҳҳои мақсаднок таҳсил менамоянд. Ҳамаи донишҷӯёни коллеҷ дар шуъбаи рӯзона ба таври буҷавӣ ва шартномавӣ хонда истодаанд. Дар Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд идрорпулӣ ба донишҷӯёни аълохон ба маблағи 128,70 сомонӣ ва донишҷӯёни хубу аълохон ба маблағи 91,26 сомонӣ пардохт карда мешавад.

Мувофиқи шартнома дар коллеҷ мутахассисони  миёнаи касбӣ тайёр карда мешаванд. Машғулиятҳои амалӣ бо донишҷӯён дар заминаи ҳамаи муассисаҳои тиббии дар шаҳри Хуҷанд воқеъ буда, сурат мегиранд.

Заминаҳои мазкури дар боло зикр гардида, бо қадри қаноатбахш бо мизу курсиҳо муҷҷаҳаз мебошанд. Аксари омӯзгорони кафедраҳои дар боло номбар карда шуда дорои малакаҳои хуби касбӣ ва педагогӣ буда, бисёри онҳо собиқаҳои бисёрсолаи омӯзгорӣ доранд ва аз уҳдаи вазифаҳои касбии худ баромада, ҳаракат менамоянд донишҷӯёнро бо малакаҳои касбӣ хуб омода созанд.

Қисми таълими амалӣ ва таҷрибаомӯзии коллеҷ пайваста кӯшиш ба харҷ медиҳад, ки ҳадди ақал тамоми имконият ва шароитҳои мувофиқро барои гузаштани машғулиятҳои амалӣ, таҷрибаомӯзиҳои таълимӣ-истеҳсолӣ ва қабл аздипломии донишҷӯёнро дар муассисаҳои табобатӣ ва профилктикӣ фароҳам оварад. Қайд намудан зарураст, ки оид ба ҳар 3 зинаи таълими амалӣ (машғулиятҳои амалӣ, таҷрибаомӯзии таълимӣ- истеҳсолӣ ва қаблаздипломӣ)- и донишҷӯён ҳама ҳуҷҷатҳои зарурӣ омода карда шудаанд ва аз рӯи онҳо ҷараёни гузаронидани таълими амалӣ сурат мегиранд.

 

Таҷрибаомӯзии донишҷӯён

 

Ҳама гуна таҷрибаомӯзиҳо ба донишҷӯён дар асоси фармони вазири тандурустии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 24.04.2009, таҳти № 253муайян шуда, мувофиқи он дар тамоми пойгоҳои табобатӣ-пешгирикунандаи шаҳри Хуҷанд дар асоси шартномаи байниколлеҷ ва муассисаҳои тиббӣ ба роҳ монда мешавад. Мувофиқи нақшаҳои таълимии коллеҷ донишҷӯён дар ҳамаи курсҳо таҷрибаомӯзиҳои гуногун мегузаронанд. Масалан, дар ихтисосҳои умумитиббӣ, кори ҳамширагӣ ва дандонсозон таҷрибаомӯзии таълимӣ аллакай аз курси аввал оғоз шуда, то курси чорум давом мекунад. Онҳо боз таҷрибаомӯзии таълимӣ-истеҳсолӣ ва қаблаздипломиро низ мегузаранд.

 

 

Адабиётҳои таълифнамудаи омӯзгорони коллеҷ

 

Адабиётҳое, ки тайи солҳои охир аз тарафи омӯзгорони коллеҷ таҳия гардиданд инҳоянд: Комилов И.Ҳ., Почоев Б.Ҳ. “Асосҳои психологияи умумӣ ва тиббӣ”, с.2016; Хоҷаев Б., Почоев Б.Ҳ. “Асосҳои методии коркарди муаррифии мавзуъҳои дарсӣ”, с.2016; Ҷӯрабоева М., Деҳқонова М. “Дастури методӣ барои дарсҳои амалӣ аз фанни гистология”, с.2017; Бобоева Ш., Почоев Б. “Психологияи умумӣ ва тиббӣ” с.2015.

 

Дастовардҳои Коллеҷи тиббии Хуҷанд

 

Дар асоси мактуби ташкилоти ҷамъиятии “Пайванди Ҷавонони Тоҷикистон” (Enactus Tajikistan) санаи 16 майи соли равон дар шаҳри Душанбе байни муассисаҳои олии Ҷумҳурии Тоҷикистон озмуни миллии лоиҳаҳои соҳибкорӣ баргузор гардид. Дар озмуни мазкур коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд ягона муассисаи миёнаи касбӣ буд, ки дар ин озмун аъзо буда фаъолона иштирок намуда, сазовори ҷойи 4-ум гардид, бо ифтихорнома ва 1 роҳхат барои иштирок дар мусобиқаи байналмилалии “Enactus World Cup”, ки моҳи октябри соли ҷорӣ дар шаҳри Сан-Хосеи ИМА баргузор гардид, сарфароз гардид.

 

Ҳафтаи кафедраҳо дар коллеҷ

 

Таи чанд соли охир гузаронидани ҳафтаи кафедраҳо дар коллеҷ анъана гардидааст. Яке аз муваффақиятҳои гузаронидани ҳафтаи фаннӣ дар он аст, ки дар давоми ҳафта як миқдор маводҳои дидактикӣ, лавҳаву плакатҳои замонавӣ, таблитсаҳои фаннӣ, намунаҳои тестӣ, буклету коркардҳои методӣ тартиб дода мешаванд ва якчанд чорабиниҳои таълимиву тарбиявӣ ва берун аз синфӣ сурат мегиранд.

 

Ғамхорӣ нисбати донишҷӯён

 

Директори коллеҷ Комилов И.Ҳ. барои дастгирии моддиву маънавии донишҷӯёни ятими кулл ва аз оилаҳои камбизоат мунтазам тадбир андешида, ҳамасола онҳо дар арафаи ҷашнҳои миллӣ бо мадади моддӣ, бо стипендияи моҳона дастгирӣ карда мешаванд. Аз ҷумла, ин қабил донишҷӯён соли хониши нав бо хилъатҳои таълимӣ ва лавозимоти хониш ройгон таъмин шуданд. Чун анъана дар ошхонаи коллеҷ хӯроки яквақта ройгон дастрас мегардад. Дар хобгоҳи коллеҷ донишҷӯдухтарон ва ятимони кулл бо тариқи ройгон ва донишҷӯён аз оилаҳои камбизоат бо тариқи 50 % пардохти маблағ фаро гирифта мешаванд.

Дар хобгоҳи коллеҷ маҳфили “Дастони моҳир” амал карда, барои омӯзиши ҳунарҳои мардумӣ бо дастгоҳи адрасу атлас ва гилембофӣ таъмин карда шудааст, ки донишҷӯёни хоҳишманд метавонанд ин ҳунарҳоро ройгон аз худ кунанд. Ҳамчунин дар хобгоҳ ба хоҳишмандон барои баланд бардоштани сатҳи сифати таълим дарсҳои иловагӣ таълим дода мешаванд. Аз ҷониби Итттифоқи касабаи коллеҷ дар арафаи ҷашнҳои миллӣ ба ятимон туҳфаҳо ва маблағҳо аз 50 то 200 сомонӣ тақдим карда мешавад.

 

Ба ҷои охирсухан: Коллеҷи тиббии шаҳри Хуҷанд яке аз куҳантарин муассисаи таълимӣ дар вилоят ва ҷумҳурӣ ба шумор рафта, 86 сол инҷониб ба таълиму тарбияи насли ҷавон машғул мебошад. Ҳангоми дидан кардан аз коллеҷ як камбудии ҷузъӣ ба назар расид. Барои бартараф кардани ин мушкилоти ҷузъӣ МИҲД-и шаҳри Хуҷандро зарур аст, ки даромадгоҳи асосии ин муассисаи таълимиро аз ҳар гуна фурӯшгоҳову нуқтаҳои тиҷоратӣ озод намояд, то онҳо ба раванди таълим халал нарасонанд ва ҳамчунин бинои хуштарҳи муассиса ба ҳусни Хуҷандшаҳри бостонӣ ҳусн зам намояд.

 

“МТЖТ”

Шанбе, 03 Ноябр 2018 10:09

ЗЕЛАНДИЯИ НАВ

Дар бораи ин кишвар мо шояд камтар аз дигарон донем. Ба масофа аз мо дур аст, мамлакатест, ки иртиботе бо Тоҷикистон надорад. Вале оё ин метавонад сабаб бошад, ки мо бояд ҳатман надонем?

Замоне Зеландияи нав макони будубоши бузургтарин парандаи олам бо номи Моа буд. Аммо ҳоло онро касе намебинад, чун наслаш мурдааст. Мегӯянд он 3,6 метр қад дошт ва 230 кило вазн.

Зеландияи Нав дар миёни кишварҳои Аврупо аввалин мамлакате дониста мешавад, ки занонро эҳтиром кардааст ва дар қонунгузории худ аз аввалинҳо шуда ҳуқуқи онҳоро баробар ба мардон донистааст.

Зеландияи Навро биҳиште барои дӯстдорони табиат медонанд. Он мамлакати силсилакуҳҳо ва кӯлҳои зебост.  Маконест, ки сокинонаш дар олам аз аввалинҳо шуда субҳро истиқбол мегиранд.

Ва кишварест, ки гӯсфандонаш даҳ баробар бештар аз одамонанд. Дар Зеландияи Нав 31,1 миллион гӯсфанд парвариш мешавад, аҳолии он бошад аз 4,4 миллион нафар беш нест. Ва боз аҷоиботи дигар ҳам дорад, ки метавон дар борааш сухан ронд.

Зеландияи Нав (анг. New Zealand) кишваре дар ҷанубу ғарбии уқёнуси Ором аст. Он аз ду ҷазираи бузург ва теъдоди зиёди ҷазираҳои хурд (ҳудудан 700 адад) тақсим шудааст. Пойтахти ин кишвар Веллингтон ном дорад

Зеландияи Нав дар кураи замин як гӯшаест, ки хеле дер одамон макони зист қарор додаанд. Бостоншиносон ва муаррихон муайян кардаанд, ки таърихи пайдоиши одам дар ин нукоти кураи арз ба 1250-1300 сол бармегардад. Одамон ба ин макон баъди саргардониҳову сайру гардишҳо дар ҷазираҳои уқёнуси Ором омадаанд. Тадриҷан соҳиби забон ва фарҳанги худ шуданд ва онҳо ба қабилаҳои иви (номи қабила, ки дар тарҷума аз забони маорӣ “устухон” мешавад) ва хапу (чанд хапу як қабиларо ташкил медиҳад) ҷудо мешуданд. Забони бумиёни Зеландияи Нав дар гузашта маорӣ будааст.

Мавқеъи ҷойгиршавӣ, мушаххасоти ҷуғрофӣ

Зеландияи Нав др қисмати ҷанубу ғарбии уқёнуси Ором дар секунҷаи полинезий ва минтақаи нимкураи об ҷой гирифтааст. Асоси қаламраи ин кишварро ду ҷазираи бузург – ҷазираҳои Ҷанубӣ ва Шимолӣ, ки бо гулӯгоҳи Кук аз ҳам ҷудо шудаанд, ташкил медиҳанд. Дарозии ин гулӯгоҳ дар тангтарин мавзеъи ин 22,5 км мебошад.  Соҳили ғарбии ҷазираҳо бо обҳои баҳри Тасманов иҳота шудаанд. 

Зеландияи Нав ҳамчунин дорои қариб 700 ҷазираи андозаашон гуногун мебошад, ки дар аксари онҳо касе зиндагонӣ намекунад. Ин кишвар 268 680 км². масоҳат дорад, дарозии хати соҳилии Зеландияи Нав 15 ҳазору 134 км мебошад. 

Ҷазираи Ҷанубӣ калонтарин ҷазираи Зеландияи Нав ва 12-мини ҷазираи бузург дар Сайёра ба ҳисоб меравад. Он дар майдони 150 437  км² доман паҳн кардааст. Дар ин ҷазира тахминан аз чаҳор як ҳиссаи аҳолии мамлакат зиндагонӣ мекунанд. Дар имтидоди ин ҷазира силсилакуҳҳои Алпи Ҷанубӣ дида мешавад, ки бузургтарин қуллаи он  куҳи Кук (3754 метр) мебошад. Калонтарин кӯли ҷазира Те-Анау ном дорад ва он дар Зеландияи Нав ҳам ба вусъату масоҳат дуюмин кӯли калон мебошад.  

Ҷазираи Шимолӣ 113 729 км² масоҳат дорад ва 14-умин ҷазираи ҳаҷман бузурги Сайёра мебошад. Ин ҷазира дар қиёс ба ҷазираи Ҷанубӣ камкуҳтар аст ва барои зисту зиндагонии одамон муносибтар мебошад. Дар ин ҷазира қисмати бештари аҳолии мамлакат зиндагонӣ мекунанд ва шаҳрҳои бузурги он низ дар ҳамин ҷазира бунёд шудаанд. Ҷазираи Шимолӣ бо оташфишонҳои (вулкан-оташфион-зуҳуроти ҷуғрофӣ дар сатҳи замин аст, ки сангҳои гудохта, хокистар ва газҳои даруни замин аз он берун мешаванд. Фаъолияти оташфишонҳо бо гузашти замон боиси пайдо шудани куҳҳои оташфишонӣ дар сатҳи замин шудаанд) фаъолаш фарқ мекунад: аз шаш минтақаи оташфишонии мамлакат панҷ аз он дар қаламрави ҳамин ҷазира ҷойгир шудааст. Дар маркази ҷазираи Шимолӣ кӯли Таупо ҷой гирифтааст, ки калонтарин кӯли Зеландияи Нав маҳсуб мешавад. Дарёи Уаикато, ки 425 км дарозӣ дорад ва дарозтарин дарёи ин кишвар мебошад, низ оғози худро аз ҳамин кӯл мегирад. 

Ба он нигоҳ накарда, ки Зеландияи Нав сарзамини конҳои бузург аст, вале танҳо чашмаҳои нафтӣ, газӣ, тилло, нуқра, ангиштсанг коркард мешаванд. Дар ин кишвар боз захираҳои зиёди оҳаксанг, гилхок, арзиз, мис, сурма, руҳ, манган, симоб, волфрам, платина ва дигар захираҳои фоиданок мавҷуданд, вале онҳо хеле кам истихроҷ карда мешаванд.  

Аврупоиён дар Зеландияи Нав

Сокинони Полинезия бори аввал дар асрҳои XI-XIV ба ҷазираҳои беодами Зеландияи Нав сокит шуданд. Аввалин бор аврупоиён ба Зеландияи Нав соли 1642 дар киштӣ бо Абел Тасмани нидерландӣ омаданд. Дар натиҷаи бархӯрд бо сокинони бумӣ чор тан аз ҳайати ин киштӣ ҳалок шуданд, як маорӣ захм бардошт. Соли 1769 муҳаққиқи британиёӣ Ҷеймс Кук ба ин сарзамин қадам монд ва ҳама манотиқи соҳилии онро ба харита дохил кард. Баъди вай аврупоиёни зиёде омаданд ва аксари онҳо шикорчиёни тюленҳо ва наҳангони баҳрӣ буданд. Бозаргонҳои аврупоӣ ба сокинони бумӣ мушкет (навъе силоҳи оташфишони қадима), картошка ва дигар ҳосили зироатҳои кишоварзӣ оварданд. Аммо сокинони бумиву аврупоиён пайваста барои касби қудрат дар набард буданд. Бар асари бештар аз 600 муҳориба миёни солҳои 1801-1840 аз 30 то 40 ҳазор маорӣ кушта шуд.  Аз солҳои аввали асри 19 мубаллиғони масеҳӣ вориди ин сарзамин шуданд ва бисёре аз бимиёнро масеҳӣ карданд. 

Аз 26-уми сентябри соли 1907 эълони истиқлолият кард. Давлати шоҳии конститутсионӣ ва парлумонӣ аст. Парлумони он якпалатаӣ буда, мақоми қонунбарор маҳсуб мешавад. Замоне парлумони ин кишвар дорои ду палата буд ва палатаи дуюми он Шӯрои қонунгузорӣ соли 1951 барҳам дода шуд. Ба палатаи намояндагон ҳизбҳо ва иттиҳодияҳо афроди худро пешниҳод мекунанд ва дар интихоботи демократӣ интихоб мешаванд. 

Сарвари ҳукумати Зеландияи Нав сарвазир аст ва он аз ҷумлаи касоне хоҳад буд, ки фраксияи ҳизбиаш дар интихобот овози бештар гирифта бошад. Сарвазир генерал-губернаторҳоро таъин мекунад.  

Неруҳои мусаллаҳ, ширкат дар ҷангҳо...

Неруҳи мусаллаҳи Зеландияи нав аз ҳарбии баҳрӣ, Артиши Зеландияи Нав ва Неруҳои шоҳаншоҳии ҳавоӣ иборат аст. Хадамоти амниятии ин кишвар масрафоти зиёд надорад, чун аз мавқеъи ҷойгиршавӣ хатари ҳамлаи мустақим ба он хеле кам аст. Ҷамъи масрафоти ҳарбии Зеландияи нав ҳамагӣ 1 дарсади тавлиди нохолиси кишвар мебошад. 

Зеландияи нав дар Ҷанги ҷаҳонӣ ҳам ширкати мустақим дошт. Тибқи навиштаи Мэри Эдмонд-Пол «Ҷанги якуми ҷаҳон дар ҷомеаи Зеландияи нав осори худро гузошт: наздик ба 18 500 нафар фавтиданд, беш аз 41 ҳазор тан захмӣ, хеле инсонҳо руҳан бемор шуданд”.    

Зеландияи Нав дар ҷанги баҳрии Ла-Плат (бузургтарин бархӯрди баҳрии Ҷанги дуюми ҷаҳон. Киштии олмонии “Адмирал граф Шпее”, ки саргарми амалиёти рейдерӣ буд, аз ҷониби эскадраи киштиҳои британиёии HMS Exeter, HMS Ajax ва киштии Заландияи Нав HMNZS Achilles мушоҳида шуд. Ва дар ҷанг муттаҳидон пирӯз омаданд. Аҳамияти ин ҷанг ба ҳадде буд, ки сарвазири Британия Черчил дар китобаш “Ҷанги дуюми ҷаҳон” навишт: “Ҷараён ва натиҷаи ҷанг дар Ла-Плата обрӯи моро дар арсаи байналмилал боло бурд, мардуми Британияро руҳбаланд сохт”. 

Ҳамчунин дар соли Ҷанги дуюми ҷаҳон ИМА дар қаламрави Зеландияи Нав неруҳои худро ҷобаҷо карда буд.  

Ғайр аз ин Зеландияи Нав дар ҷангҳои Корея (муқовимати ҳарбӣ миёни Кореяи Шимолӣ ва Ҷанубӣ, ки аз 25 июни соли 1950 то 27 июли соли 1953 идома дошт), Бури дуюм, Афғонистон, Халиҷи Форс ширкат кардааст. Неруҳои посдори сулҳи ин кишвар дар муқовиматҳои ҳарбии Қибрис, Сомалӣ, Босни ва Ҳерзоговин, Синай, Ангола, Кампучи, марзи Эрону Ироқ ва ҷазираҳои Сулаймон иштирок кардаанд.   

Як кишвар ва ду суруди миллӣ

Дар Зеландияи Нав ду суруди миллӣ маъруфият дорад: «Худоё, Зеландияи Навро ҳифз кун» (анг. God, Defend New Zealand) ва «Худоё маликаро ҳифз кун» (анг. God, Save the Queen). Ҳарчанд ин ду суруд мақоми баробар доранд, вале «Худоё, Зеландияи Навро ҳифз кун» серистифода аст.  

Матни суруди «Худоё, Зеландияи Навро ҳифз кун»-ро соли 1870 бастакор Томас Бракен навиштааст. Соли 1940 ин суруд маъруфияти бештар пайдо кард. Аммо танҳо соли 1977 ин суруд чун суруди миллӣ расман қонунӣ шуд. 

Матни суруди «Худоё Зеландияи Навро ҳифз кун» аслан ба забони англисӣ навишта шуда, нусхаи расмии он тарҷума ба забони маорӣ дорад. Тибқи анъана дар чорабиниҳои расмии давлатӣ танҳо банди аввал хонда мешавад: аввал ба забони маорӣ ва баъд бо англисӣ.  

Аҳолӣ, қавҳо ва оморҳои дигар

Аҳолии Зеландияи нав тибқи оморгирии соли 2013 4 миллиону 242 нафар ва бино ба омори соли 2016 4 миллиону 742 ҳазор нафар мебошад. Қисмати асоси аҳолии ин кишвар (74%)-ро аврупоитаборон ташкил медиҳанд. Ва аксари онҳо англисҳои Британияи Кабир мебошанд. Сокинони бумӣ, маориҳо ҳамагӣ наздик ба 14,9% аҳолии ин кишваранд. Осиёитаборон ва полинезийҳо 11,8 % ва 7,4 % аҳолии Зелландияи Навро ташкил медиҳанд, 2,9% арабҳо, амрикоилотиниҳо, африқоиҳо ва дигар халқияту миллатҳо мебошанд.  

Синни миёнаи сокинони ин кишвар 38 буда, соли 2006 бештар аз 500 нафар афроде ба қайд гирифта шуда буданд, ки аз 100 сол беш доштанд. Як қисмати бештари сокинони Зеландияи Нав ба муддатҳои дурудароз дар хориҷи кишварашон зиндагӣ мекунанд ва калонтарин диаспораи ин кишвар дар Австралия (тибқи омори соли 2014 шумораи сокинони Зеландияи Нав дар Австралия наздик ба 567 ҳазор эълон шуда буд) ва Британияи Кабир (наздик ба 50 000 нафар  бино ба омори соли 2001) зиндагӣ мекунанд.  

47,65 дарсади (тибқи омори соли 2013 ва бо омори соли 2001 58,92%) аҳолии он пайравони оини масеҳият мебошанд. Буддоиҳо 1,50%, исломиён 1,18 фоиз мебошанд. Дар оморгирии соли 2013 наздик ба 41,92 % аҳолии ин кишвар дини худро нишон надодаанд.  

Муомилоти тиҷоратӣ, рағбат ба силоҳ ва мусибатҳо аз он

Маориҳо дар гузашта муносибатҳои моливу пулӣ ва тиҷоратӣ надоштанд, вале табодули колоро таҷриба мекарданд. Ва ин анъанаро онҳо бо маллоҳон ва шикорчиёни наҳангҳо низ роҳандозӣ карданд. Ва як моле, ки маориҳо ба он рағбати бештар пайдо карданд, ин силоҳи оташфишон буд ва ин сабаб ҳам шуд, ки дар аввали асри XIX дар ин кишвар бархӯрдҳои шадиди хунӣ ба вуқуъ пайвастанд, ки дар таърих бо номи Ҷанги мушкетӣ машҳур аст ва он бо танаффусҳои кӯтоҳ то соли 1840 идома кард. Ҷангҳои қавмӣ, ошноии маориҳо бо нӯшокиҳои алкулӣ, бемориҳое аз қабили вараҷа, сурхча, сармохӯрдагӣ, пӯст, ки пештар барои ин қабилаҳо шинос набуданд, сабабгори коҳиши бесобиқаи маориҳо шуданд. Ва соли 1896 теъдоди онҳо дар Зеландияи Нав каме бештар аз 42 ҳазорро ташкил дод.

Соли 1840 Британияи Кабир бо пешвоёни қабилаҳои маорӣ муоҳадаи Вайтангро имзо кард, ки тибқи он маориҳо Зеландияи Навро ба васояти Британия месупурданд, вале ҳуқуқ ба моликияти худро ҳифз мекарданд. Британиёиҳо ҳаққи харидани заминро пайдо мекарданд. Ва дар ҳамин давра ба ҳам омадани маориҳову аврупоиён шуруъ гардид. Объекти тиҷорат ҳамоно замин буд. 

Таърихан маориҳо замин намефурӯхтанд, вале пешвоёнии онҳо ҳақ доштанд онро ба истифода ба ин ё он касе диҳанд. Табиист, ки ин қонуни авлодӣ ба ниятҳои аврупоиён мухолиф буд ва ҳамин ихтилофи назарҳо муҷиби сар задании бархӯрдҳои мусаллаҳона миёни муҳоҷирони британиёӣ ва бумиҳои Зеландияи Нав дар солҳои 1845 ва 1872 шуда буд, ки дар таърих номи Ҷангҳои замин дар Зеландияи Навро гирифт. Дар ин бархӯрдҳо қариб 2 ҳазор маорӣ кушта шуд ва англисҳо 14 000 км² замини маориҳоро чун ҷазо барои саркашиву ошӯб аз онҳо кашида гирифтанд.  

Солҳои баъдӣ теъдоди аврупоиён пайваста меафзуд ва мориҳо рӯ ба коҳиш меоварданд. Соли 1921 дар Зеландияи Нав 1 миллиону 200 ҳазор аврупоитаборон зиндагӣ мекарданд. Ба ҳамаи ин нигоҳ накарда маориҳо истиқлолияти иҷтимоӣ доштанд, ҳарчанд ба шароитҳои аврупоии зиндагӣ хеле суст мутобиқ мешуданд. Аз миёни маориҳо сиёсатмадрону тоҷирони хуб ҳам пайдо шуданд, мактабҳо барои бачаҳои маорӣ дарҳои худро боз мекарданд.   

Аз соли 1867 маориҳо ҷойи доимӣ дар парлумони кишвар доранд. Соли 2008 онҳо дар Парлумон аз 69 ҷой 7 курсӣ доштанд.

Соли 1900 ин кишвар аз роҳандозии як барномаи густардаи беҳбуди тандурустӣ миёни аҳолии маорӣ қарор қабул кард. Соли 1928 дар ҳукумати Зеландияи Нав аввалин вазири маорӣ ба фаъолият пардохт. 

Тибқи омори расонаишуда 14,6 % аҳолии ин кишвар маориёнанд. Миёни солҳои 1991-2006 шумори онҳо 30 дарсад афзудааст. Наздик ба 47% ҳосили издивоҷҳои омехтаанд (асосан бо аврупоиён). 51% маориёни Зеландияи Нав мардон ва 49% онҳо занонанд. 23 дарсад маориҳо метавонанд бо забони аҷдодии худ озод суҳбат кунанд ва 25% аслан ин забонро намедонанд.  

Забони муошират дар Зеландияи Нав англисӣ ва аз он 96 дарсади аҳолӣ истифода мекунанд. Аксари китоб, рӯзномаву маҷаллаҳо, барномаҳои радио ва телевизион бо забони англисӣ мебошанд. Забони маорӣ дуюмин забони давлатӣ дар ин кишвар мебошад.

Маориҳо то омадани аврупоиён хат надоштанд, аз ин рӯ адабиёти Зеландияи Нав хеле баъдҳо рушд кард. Аммо маориҳо хеле ба зудӣ хату савод омӯхтанд ва ҳама фолклори худро дар шакли китобҳо чоп карданд. Аммо адабиёт дар ин кишвар танҳо дар миёнаҳои асри ХХ рӯ ба рушд овард. Жанрҳои анъанавии адабиёти ин кишвар новелла ва ҳикоя буданд. Нависандагоне чун Кэтрин Мэнсфилд ва Ҷаннат Фрейм машҳуранд. Шаҳри Данидин чун шаҳри адабии ЮНЕСКО дониста шудааст.  

Ва боз:

Тибқи омори мақомоти ҳифзи ҳуқуқ наздик ба 50 дарсади зиндониён дар Зеландияи Нав маориҳо мебошанд ва 42%-и ҷиноятҳо дар ин кишвар бо ширкати маориҳо сурат мегиранд. Дар миёни аҳолии ин кишвар маориҳо бешуғланд ва поинтарин сатҳи зиндагӣ ва болотарин сатҳи маргумир низ ба маориҳо рост меояд.

То соли 1840 дар ин кишвар пули ягонаву воҳид вуҷуд надошт. Асосан банкнотҳои британиёӣ дар муомилот буданд. Соли 1881 48 нафар бозаргонҳои хусусӣ муштаракан пули ягонаи худро ба муомилот бароварданд. Соли 1897 пули асосии ин мамлакат асъори Британия таъин шуд. Аз соли 1930 пулҳое, ки Бонки Зеландияи Нав ба муомилот бароварда буд, чун пули воҳид вориди муомилот шуд. 

Зеландияи Нав дорои 3280 кӯл аст ва калонтарини он Таупо мебошад, ки 623 км² масоҳат дорад. Жарфтарин кӯли он Хаурока (қаъраш 462 м) мебошад. Аксари кӯлҳои ҷазираҳои Шимолӣ бар асари оташфишонҳо ва кӯлҳои ҷазираҳои Ҷанубӣ дар натиҷаи об шудани пиряхҳо пайдо шудаанд.  

Бешаҳои Зеландияи Нав ду навъанд: омехтаи субтропикӣ ва ҳамешасабз. Дар ин кишвар ҷангалҳои сунъӣ сохташуда низ зиёданд, ки майдони умумии онҳо наздик ба 2 миллион гектар аст.

Заминларзаҳои харобиовар

Сахттарин заминларза бо қувваи 7,1 дар дар ноҳияи Кентербери, воқеъ дар ҷазираи Ҷанубӣ 4 сентябри соли 2011 рух дод.  

Заминларза бо қувваи 6,3 балл 22 феврали соли 2011 соҳилҳои Зеландияи Навро такон дод. Дар он 147 нафар ба ҳалокат расиданд. Тибқи иттилои J.P. Morgan заминларзаҳо дар Зеландияи Нав барои ширкатҳои суғурта 12 млрд. доллар зарар хоҳанд овард.  

Силсилаи заминларзаҳои аз 6,2 то 7,4 балл 13 ноябри соли 2016 дар ҷазираи Ҷанубӣ рух доданд, ки дар он ду нафар ҳалок шуданд.  

Ба ҷойи охирсухан

Зеландияи Нав кишварест, ки метавон дар бораи он соатҳо ҳарф зад ва баҳси он анҷом наёбад. Мусибати сокинони бумӣ худ як китоби ҳанӯз иншонашуда аст ва адибони маорӣ ҳоло ин сарнавиштро тавре боястӣ нанавиштаанд. 

Аз сӯи дигар рушди кишоварзиву саноат, ҷаҳонгардиву ҳунарҳои мардумӣ, филмофариву нашри рӯзномаву маҷаллаҳо ва китобҳо аз ҷумлаи мавзуъоте мебошанд, ки хондану шуниданашон хуб аст. Аммо ҳадафи мо ироаи як маълумоти хеле мухтасар дар бораи ин қитъаи олам буд.

Таҳияи Ф.Муҳаммад

Нақши хонадони Мирзо Муҳиддин Мансурзода дар нашри аввалин рӯзномаи тоҷикӣ

Дар ибтидои асри ХХ як зумра рӯшанфикрони тоҷик, ки дар таърих бо номи ҷадидон маъруфанд барои расидан ва таъмини адолати иҷтимоӣ аз роҳи ислоҳи мактабу маориф муборизаро оғоз намуданд. Аммо барои амалии ормонҳояшон нотавонбинони давр атрофи амир давр зада, бо истифода аз ин қудрати тавоно монеаҳои зиёд эҷод менамуданд. Ба ҳамаи ин монеъгузориҳо нигоҳ накарда, ҷадидон ба ғайр аз таъсиси мактабҳои усули ҷадидӣ инчунин таъсиси рӯзномаҳои маҳаллиро дар баробари рӯзномаҳои хориҷӣ зарур меҳисобиданд. Махсусан нашри рӯзномае ба забони тоҷикӣ, ки дар шароити онвақтаи Бухоро вуҷуд надошт аз ҳар ҷиҳат аҳамиятнок дониста мешуд.

Дар шароити онвақтаи Бухоро яке аз оилаҳои сарватманд хонадони Муҳиддин Мансурзода ба ҳисоб мерафт. Ин хонадон дар баробари сарватмандии худ ба илму фарҳанг таваҷҷуҳи махсус доштанд. Ҳамин буд, ки дар ин хонадон яке аз намоёнтарин чеҳраи адабию сиёсии тоҷик Абдуқодир Муҳиддинов парвариш ёфт. 

Қайд намудан зарур аст, ки дар арафаи инқилоби якуми рус (1905 – 1907) ва пас аз он матбуоти давлатҳои гуногун аз қабили «Ҳабл -ул- матин» (аз Калкутаи Ҳиндустон), «Чеҳранамо», «Парвариш» (аз Миср), «Вақт» (аз Оренбург), «Тарҷумон» (аз Боғчасарой), «Мулло Насриддин» (аз Боку), «Шӯро» (аз Уфа) ва ғайра ба Бухоро ворид шуда доираи хонандагони хешро пайдо менамуданд.

Ҷавонони бедордил аз мутолиаву мубоҳисаҳо аз олам гаштану одам диданҳо ба хуби дарк мекарданд, ки барои ба мардум фаҳмонидани зарурати ислоҳоти сохти иҷтимоӣ ва ҳамзамон равшан кардани «ақлҳои тира» рӯзномае бо забони модариашон даркор аст. Ин нукта дар мақолаи «Аз аҳволи Бухоро»-и А. Муҳиддинов, ки соли 1910 дар рӯзномаи «Вақт» ба нашр расида буд, бо назардошти аҳамияти сиёсию фарҳангии он таъкид гардидааст. Мавсуф аз набудани чунин минбарҳои маҳаллии баёни сухан дар Бухоро таассуф хӯрда мардумро бо вуҷуди он ба ҳимматбаландию ростгароӣ даъват менамояд. Дар ҷое ба ин масъалаҳо таваҷҷуҳ намуда, чунин иброз медорад, ки «модом, ки худи мо ҷароид (ҷарида, рӯзнома) ва осори мунташира надорем, аз он чӣ мавҷуд аст, истифода карданамон лозим меояд». Ҷои дигар барои як фикру муттаҳид шудан ва паҳн намудани афкори пешқадами худ ба мардум муроҷиат намуда таъкид менамояд, ки мо бояд «рисолаҳои хурд - хурд навишта, паҳн кунем, ба нашриёти хурде оғоз намоем, ки раҳнамои рост бошанд».

Аз чунин андешарониҳои А. Муҳиддинов бармеояд, ки ӯ ҳануз дар соли 1910 дар ҳавои бунёди як рӯзномаи маҳаллӣ ва бо забони модариаш, яъне тоҷикӣ будааст. Ин орзуи на танҳо А. Муҳиддинов, балки падари ӯ М. Мансурзода низ ба шумор мерафт. Ҳамин буд, ки дар таъсис ва нашри аввалин рӯзномаи тоҷикӣ «Бухорои Шариф» дар таърихи 11 марти соли 1912 ин хонавода нақши асосӣ доштанд. 

Барои ба роҳ мондани нашри рӯзномаи мазкур дар қатори М. Мансурзода инчунин, шоир, олим ва сайёҳ Мирзо Сироҷи Бухороӣ саҳм дошт. Бо вуҷуди он, ки ҳукумати аморати Бухоро ва намояндаи ҳукумати Русия дар Бухоро дар ин ҷода ба эшон мамониятҳои зиёд эҷод сохтаю рухсат намедоданд, аммо онҳо барои расидан ба ҳадафҳои худ талошҳои зиёд ба харҷ доданд. М. Мансурзода ва М. Сироҷ ба воситаи мудири матбааи Когон Левии яҳудӣ ҳамчун миёнарав (баъди ваъда кардани фоидаи калони молӣ ба ӯ) барои мусоидат намудан элчихонаи (консулгарӣ) Русияро дар ҷараён гузоштанд. Худи М. Мансурзода, ки аз як тараф ба хотири корҳои тиҷоратиаш бо элчихона равобит дошт, дар ин масъала дар ҳузури намояндагони рус аз таъсиси рӯзнома ба хотири рушди муносибатҳои иқтисодии Бухорою Русия ҷонибдорӣ намуд. «Элчихона – менависад С. Айнӣ – ба шарти дар дасти худаш будани ҳаққи цензорӣ (сензура) аз ҳукумати Бухоро барои нашри газета ба номи Левӣ ва Ҳайдархоҷа (Ҳайдархоҷа Мирбадалов, тарҷумони элчихонаи рус. Дар ин ҷо Ҳайдархоҷа чун мудири газета пазируфта шуд.) имтиёз ва иҷозат гирифта дод». Ҳамин тавр М. Мансур ва М. Сироҷ аз шаҳри Боку адиб Мирзо Ҷалол Юсуфзодаро даъват намуда, ӯро ба вазифаи муҳаррирӣ ва донишманди эронӣ Мирзо Ғаффорро котиби масъул таъин намуданд. Бо ҳамин минвол рӯзномаи «Бухорои Шариф» дар чопхонаи Бухорои Нав (Когон), дар ибтидо ҳафтае 6 маротиба ва баъди чаҳор моҳ ҳафтае 3 бор аз чоп баромада ба дасти хонандагони хеш мерасид.   

Аз 14 июли соли 1912 дар идораи рӯзномаи «Бухорои Шариф» бо дастгирии М. Мансурзода ва дигар равшанфикрон нашри рӯзномаи ӯзбекии «Тӯрон» ба роҳ монда шуд. Нашри ҳардуи ин рӯзномаҳо то соли 1913 идома ёфта, бинобар сабаби маҳдудаи ҷаҳонбинӣ ва ҷоҳилию таассубгароии амир ва дарбориёнаш аз санаи 2 январи соли 1913 бо фармони амир Олимхон (1910 – 1920), қатъ карда шуд. Дар ин миён нашри рӯзномаҳо ба хусус «Бухорои Шариф» бинобар нарасидани маблағ чанд маротиба зери хатар қарор гирифта буд. Аммо М. Мансурзода бо ҳамроҳии фарзандонаш ва М. Сироҷ ба таври расмию ғайрирасмӣ ба он мададҳои зиёди молӣ намуданд. Аз моҳи сентябри соли 1912 бо иқдом ва ташаббуси М. Мансурзода як гуруҳ ҷавонони ҳимматбаланду равшанзамири Бухоро ширкатеро барои таъмини ҳамаҷонибаи рӯзномаҳои зикршуда ташкил карданд. Минбаъд масрафу табъу нашри рӯзномаҳо ба уҳдаи ин ширкат вогузор карда шуд. Агарчанде, ки рӯзномаҳои «Бухорои Шариф» ва «Тӯрон» умри кӯтоҳ диданд, аммо тавонистанд бо мақолаҳои пурмуҳтавои худ дар фаҳмишу тафаккури қисме аз ҷомеаи Бухоро навгониҳои зиёдеро ворид кунанд. 

Бо ин мешавад зикр намуд, ки оилаи М. Мансурзода дар ин ҷода нақши калидӣ доранд. Устод С. Айнӣ дар рӯйхати он нафароне, ки дар нашри ин рӯзномаҳо хизмат намудаанд номи М. Мансурзода ва писаронаш Абдулқодир ва Исомро аз ҳама аввал гузоштааст, ки маънои гуфтаҳои болоро тақвият мебахшад. Бо баста шудани рӯзномаҳои номбурда равшанфикрони бухороӣ ё ба истилоҳ ҷадидон, бо шумули М. Мансурзода ва фарзандонаш руҳшикаста нашуда, бо роҳи аз нав ташкил намудани мактабу нашрия ва ҷамъиятҳо корҳои бо ҳадафро пеш мебурданд. 

Давлатшоҳ Маҳмудов,

Дилшод Ҳайдаров

Қатли пурсарусадои ду журналист дар моҳи октябр ҷаҳонро ба ларза овард

Дар моҳи октябри соли ҷорӣ ҷаҳон шоҳиди ду куштори пурсарусадои журналистони озодандеш гардид, ки ҷомеаи ҷаҳониро такон дод. Яке дар Булғористон ва дигаре дар Туркия. Гарчанде ҳар сол дар дунё даҳҳо журналистон вобаста ба фаъолияти пурхатари худ ҷони худро аз даст медиҳанд, аммо ин ду кушторе, ки дар бораи онҳо нақл намуданием, аз дигар маргҳои журналистон бо хусусиятҳои хоси худ фарқ дорад.

Куштори ин ду журналист на дар майдони ҷангҳои Сурия, Ироқ, Яман ва ё Фаластин ҳангоми ба наворгирӣ ва ё таҳияи гузориш, балки марги ин ду журналисти барҷаста  дар ду кишваре, ки дар арсаи байналмилалӣ ҳамчун кишварҳои орому демократӣ ба қайд гирифта шудаанд, рух додааст.

Ин ду қаҳрамони мо, ки ин ҷо дар бораашон ҳарф мезанем, яке журналисти булғорӣ Виктория Маринова ва дигаре рӯзноманигори араб -Ҷамол Хошуқчӣ мебошад, ки ҳар ду ҳам ба таври ваҳшиёна дар моҳи октябри ҳамин сол кушта шуданд. Нахуст дар бораи Виктория Маринова.

Виктория Маринова.  

Виктория Мариноваи 30 сола - барандаи барномаи «Детектор»-и телевезиони TVN  дар кишвари Булғористон рӯзи 6 октябри соли ҷорӣ дар шаҳри Русеи  ҳамин кишвар сараввал латукӯб гардида, баъд ба номусаш таҷовуз сурат гирифт ва сипас, бераҳмона кушта шуд. Гуноҳи Виктория Маринова ин буд, ки ӯ дар барномаи телевизионии худ бар зидди фасод ҳарф мезад ва фасодкоронро ошкор месохт. Дар барномаи охирини худ Виктория ду журналистеро муаррифӣ намуд, ки онҳо рафти фасодкорӣ ва ғайримақсаднок истифодабарии маблағҳои аз тарафи Иттиҳоди Аврупо ҷудошударо пайгирӣ намуда буданд.

Ҷасади Викторияро дар ҳоле дарёфт намуданд, ки он нимурён буд ва бархе аз амволи шахсияш, аз қабили айнак, пул, телефон, калидҳои ӯ дар ҷайбаш набуданд. Қисмате аз ашёи шахсии ӯ каме дуртар аз ҷасадаш пайдо гардиданд. Пулиси шаҳри Русе муайян намуд, ки пеш аз кушта шудан Виктория таҷовуз ва сипас буғӣ гардидааст. Ҷинояткорон бо таҷовуз намудан ва ғорати пулу ашёи журналист хостаанд, ин корро ҳамчун як аъмоли авбошонае нишон диҳанд. Аммо дар асл онҳо Викторияро барои ошкор намудани тарҳҳои фасодӣ дар сохторҳои кишвари Булғористон, ки аз тарафи Иттиҳоди Аврупо ҷудо мегарданд, куштаанд.    

Куштори ваҳшиёнаи ин журналисти мубориз дар кишваре, ки аъзои Иттиҳоди Аврупост, сурат гирифт ва на танҳо дар Булғористон, балки дар саросари ҷаҳон аҳли оламро такон дод. Хабари куштори мазкур дар сархати хабарҳои расонаҳои ҷаҳон қарор гирифт. Мардуми Аврупо куштори журналистеро ба чунин ваҳшоният дар таърих хабар надоштанд ва ин буд, ки ба ҳар навъ эътирозоти худро болои ин қазия баён менамуданд… 

Имрӯз парвандаи Виктория Маринова дар сатҳи олӣ аз тарафи додситонҳо мавриди баррасӣ қарор гирифтааст ва аллакай чандин гумонбаршудагони қатли номбурда дастгир ва бозпурсӣ мешаванд. Ҳукумати Булғористон ваъда додааст, ки қотилони Виктория ҳатман дастгир ва муҷозот хоҳанд шуд.

Ҷамол Хошуқчӣ

Куштори дигари ваҳшиёнаи журналист, ки дар бораи он ин ҷо мехоҳам нақл кунам, ин қатли рӯзноманигори дар арсаи ҷаҳонӣ номвари Арабистони Саудӣ - Ҷамол Хошуқчӣ мебошад.

Ҷамол Хошуқчӣ 2 октябри соли ҷорӣ аз тарафи кормандони амниятии Арабистон Саудӣ дар консулгарии ҳамин давлат дар Туркия ба таври ваҳшиёна кушта гардид. Ӯ барои гирифтани санади издивоҷ дохили консулгарӣ шуда, аз он ҷо барнагашт.

Ҷамол Хошуқчӣ соли 1959 дар Мадинаи Арабистони Саъудӣ таваллуд шуда, муддатҳои тӯлонӣ дар рӯзномаҳои машҳури Арабистон ба ҳайси сармуҳаррир кору фаъолият намудааст. Ӯ баъди интиқоди шадидаш аз ҳукумати Амрико, валиаҳди шоҳ - Муҳаммад бин Салмон, ҷанги Арабистони Саудӣ бо Яман ва дахолати Арабистони Саудӣ ба давлати Қатар ба унвони як рӯзноманигори нотарсу мунаққид машҳур гардид. Соли 2017 ҳукумати Арабистон фаъолияти журналистии ӯро барои танқиди рӯирости Доналд Тромп манъ намуд. Ин буд, ки ӯ ба Амрико ҳиҷрат намуд ва дар рӯзномаи машҳури «Вашингтон Пост» сутуннависи ин рӯзнома гардид. Дар мақолаҳои худ ӯ сиёсати ҳукумати Арабистони Саудӣ, бахусус валиаҳди шоҳ - Муҳаммад бин Салмонро зери тозиёнаи танқид мегирифт.

Тавре расонаҳои ҷаҳонӣ хабар медиҳанд, қатли ин рӯзноманигори варзида дар дохили консулгарии Арабистони Саудӣ, воқеъ дар шаҳри Истанбул аз тарафи 15 нафар агентҳои ҳукумати Оли Сауд сурат мегирад. Қотилон, ки аз афташ кайҳо боз дар ҷустуҷӯ ва қатли Хошуқчӣ буданд, имконияти хубро барои нест намудани ӯ пайдо намуданд, вале онҳо натавонистанд сирри ин амалиёти ғайриинсониашоро пинҳон доранд. Чунки Ҷамол Хошуқчӣ пеш аз даромадан ба консулгарӣ соати ҳушманди худро (Apple Watch) ба кор дароварда буд ва он сабти рафти мусоҳибаи ӯро дар дохили консулгарӣ ба телефони  (iPhone)-и ӯ, ки дар дасти номзадаш - Хадича Чингиз қарор дошт, интиқол менамуд. Хадиҷа Чингиз ӯро берун аз консулгарӣ дар кӯча интизорӣ мекашид. Сабтро мақомоти интизомии Туркия дастрас намуда, собит карданд, ки Ҷамол Хошуқчӣ дар дохили консулгарӣ аввал панҷаҳояш, баъд гарданаш бурида шуда, сипас, танаш ба қисматҳо пора- пора гардидааст.  Бо чунин ваҳшоният ба қатл расонидани рӯзноманигореро таърихи башарият то ҳанӯз ёд надорад.

Қатли Хошуқчӣ вокуниши калонеро дар тамоми ҷаҳон ба вуҷуд овард. Ин ҳодиса ончунон Оли Саъудро дар ҳолати ногувор гузошт, ки шояд дар гузашта ба чунин аҳвол наофтода буд. Сараввал мақомоти Арабистон ин ҳодисаро пинҳон доштанд, баъд гуфтанд, ки Хошуқчӣ аз консулгарӣ баромада, ғайб задааст, вале билохира маҷбур шуданд, ки кушта гардидани онро тасдиқ намоянд. Барои дарки пурраи ин ҳодиса рӯзи 15 октябр раиси Вазорати умури хориҷаи Амрико - Майк Помпео ба Ар-Риёз ва баъдан ба Истанбул сафар намуд. Рӯзи 19 октябр 40 конгресмени Амрико ба Президент Доналд Трамп муроҷиатнома навиштанд, ки вобата ба қатли рӯзноманигор – Хошуқчӣ нисбати Ҳукумати Арабистони Саудӣ таҳримҳо ҷорӣ карда шавад. 

Бо гузашти зиёда аз 20 рӯз ҳамарӯза дар сархати хабарҳои расонаҳо қазияи куштори Хошуқчӣ давр мезанад. Ҷаҳон мунтазири сухани охирони Амрико нисбат ба ин қазия аст. Аммо чунин ба назар мерасад, ки Амрико нисбати ин иттифоқчии худ, ки харидори асосии аслиҳоти ҷангии амрикоӣ аст, чорае андешиданӣ нест.

Дар ҳамин ҳол, ширкатҳои бузург ба унвони эътироз аз қатли бераҳмонаи Ҷамол Хошуқчӣ аз иштирок дар анҷумани сармоягузорони иқтисодие, ки бинобар дар миқёси ҷаҳон машҳур буданаш - "Давос дар биёбон" ном дорад, даст мекашанд. Дар байни онҳое, ки аллакай номзадии худро бозхонд намудаанд, роҳбари ширкати «Viacom» Боб Бекиш, президенти ширкати «Uber» Доро Хусравшоҳӣ, сармоягузори соҳибмақом Стив Кокс, соҳиби «Los Angeles Times» - Патрик Сун-Шонг, намояндаи роҳбарияти «HP» - Ҳоа Попер ҳам ҳастанд.

Сару садо атрофи қазияи куштори бераҳмонаи Ҷамол Хошуқчӣ ҳанӯз ҳам идома дорад. Дар айни замон мақомоти Туркия ҷасади пора-пора шудаи рӯзноманигорро ҷустуҷӯ менамоянд.       

Омори марги журналистон дар ҷаҳон

Ҳар сол даҳҳо журналистон дар гӯшаву канори ҷаҳон кушта мешаванд. Созмонҳои ҳифзи ҳуқуқи журналистон аз соли 1990 ин ҷониб шумораи кормандони кушташуда, рабудашуда ва ё гуму бедарак шудаи васоити ахбори оммаро дар саросари ҷаҳон пайгирӣ менамоянд. 

Нигаред, ба ҷадвали тартибдодаи Созмони байналхалқии журналистон, ки аз шумораи журналистони кушташуда дар саросари ҷаҳон давоми 28 соли охир хабар медиҳад.

 

Дар ҳамин ҳол, Созмони байналхалқии журналистон чордаҳ давлатеро, ки дар онҳо аз ҳама бештар журналистон қурбон мешаванд, нишон додааст.

 

Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки қатли журналистон дар солҳои охир бинобар сабаби муборизаи онҳо бо фасод ба вуҷуд омадааст.

Журналистон на танҳо куштаву бедарак мешаванд, балки онҳо аз тарафи ҳукуматҳо ба маҳбас низ кашида мешаванд. Танҳо дар соли 2017, тибқи омори Созмони байналхалқии журналистон 262 нафар журналистон дар саросари ҷаҳон пушти панҷара рафтаанд, ки ин шумора дар сӣ соли охир баландтарин аст.

Дар байни давлатҳое, ки аз ҳама бештар журналистонро пушти панҷара мекашанд Туркия (73 журналист), Хитой (41) ва Миср (20) пешсафанд.

Ҷадвали зер аз ҳабсшавии журналистон дар солҳои гуногун хабар медиҳад.

 Олимҷон САФОЛОВ

саҳ 5 аз 43

Хабари-рӯз

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.