.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Фарҳанг

Коммунисти демократ

Сен 15, 2018
Хонданд: 198
Коммунисти демократ

Баландӣ чист, бузургӣ чист? Саволе, ки ҳар кас метавонад аз нигоҳи худ посух гӯяд, аммо гуфтан мумкин аст, ки дар касби рӯзноманигорӣ ба ғайр аз қуллаҳои баланди диёр баландиҳои бисёре ҳастанд, ки гоҳо мо онҳоро нодида мегирем ва зиёда аз ин на ба ҳама имкони расидан ба ин гуна қуллаҳои бо кӯҳсорони мо баробар муяассар мегардад. Касе ин баландиҳоро мебинад, ки аз оламу одам бохабар бошад, неку бадро аз ҳам ҷудо кунад.

Аҷиб он аст, ки дар рӯзгори мо гоҳо ҳампоягону ҳампешагон дар баҳри ҳасад фурӯ рафта, ба ҳам сангандозиву бадгӯйӣ мекунанд, аммо хушбахтона ин устоди бузурги мо аз ҳамаи ин мартабаҳо болотару волотаранд, касеро надидаем, ки рӯйирост ё пинҳонӣ ба устод ҳасадхурӣ намояд. Ҳама медонанд, устод Иброҳим Усмонов аз ҳамаи ин дардҳо покизаанд, на ба касе ҳасад мебаранд ва на касе пайдо мешавад, ки дар ҳаққи он кас олимона, оқилона кинаҷӯйӣ кунад, зеро ҳадди фарҳангу дониши устод болотар аз  ин одатҳост, ба таърифашон  ҳам, ба бадгӯйиашон ҳам қудрати мо намерасад... Донишманд донишманд аст.  Ба гуфтае раванди болоӣ ба «фитратҳои дунёӣ»-и халқи арҷманди мо вобаста аст, ки пас аз гузаштани садсолаҳову ҳазорсолаҳо «Калила ва Димнаҳ»-ҳо, «Шоҳнома»-ҳо, «Қобуснома»-ҳо, «Сиёсатнома»-ҳо, «Футуватнома»-ҳо то ба имрӯз истифода мегарданд ва танҳо тавассути онон номи қабоилҳои ҳукмрон ёдоварӣ мегардад. Муайянкунандаи сиёсати ин давлатмардони қаблӣ низ ба асарҳо ва навиштаҳои нависандагон, муаррихон, адабиётшиносон, рӯзноманигорон ба гуфтаи ҳамкашони дохиливу хориҷии устод ва худи устод «рӯзноманигории қабл аз рӯзноманигорӣ» вобаста аст. Бубинед дар байни шоҳони гузашта шоирон ва нависандагон, сафарноманависон кам набуданд, аммо пас аз онҳо ҳеҷ касе аз рӯйи навиштаҳои онҳо давраи ононро баҳо ва баҳогузорӣ наменамояд. Сабаби инро мо пеш аз ҳама дар масали халқии тоҷикон дормеёбем, ки ин аст: «Ҳеҷ кас дӯғи худро турш намегӯяд».  Ва миннаатдории худро халқ рӯҳан ва амалан ба муаллифони ин офаридаҳо баён менамояд, ки аз худ чунин асари безаволе гузоштаанд, ки таввассути онон  бо  гузашта ошно гашта, имрӯзаи миллатро сохтан мумкин аст. Офаридаҳои устоди моро ба ҳамин поя гузоштан мумкин аст, ҳарчанд имрӯз мо аксаран аз он офаридаҳо чашмпӯшӣ менамоем ва худро нодида мегирем, аммо таърих хусусияти аслиаш он аст, ки бо гузашти солҳо ҳама чизро ҷо ба ҷо менамояд. Ин нуктаро дар таъриху таърихшиносӣ «иқболи баланд» мегӯянд, ки воқеан халқи арҷманди тоҷик, миллати тоҷик дорои он аст ва инро устод хеле хуб дарк менамояд ва ба шогирдон ва пайравонаш низ ҳамеша ҳамин чизро тавсия медиҳад.

Ҳамин иқболи баланд буда, ки мо замоне дар зери роҳбарии устод донишҷӯ будем ва он кас декани факултаи филология гаштанд ва ин коммунист рӯҳи озодидӯстиву озодипарастиро дар факултаи филологияи тоҷики он замон давлатӣ, ҳоло миллӣ роҳандозӣ намуд ва муваффақ низ гашт. Ҳамин коммунист тавонист, ки дар замони  «гулгулшукуфӣ»-и замони шӯроҳо андешаҳои демократии воқеиро дар факултаи филологияи тоҷик роҳандозӣ намояд. Бояд гуфт, ки он замон мо аз нигоҳи фунуни «Таърихи партияи коммунистӣ»,  «Фалсафаи марксистӣ-ленинӣ», «Атеизми илмӣ», «Коммунизми илмӣ» ба ҷаҳон менигаристем ва ҷаҳонро ба ду сохтор, сохтори коммунистӣ ва капиталистӣ, ки имрӯз мо сармоядориаш мегӯем, ҷудо менамудем ва сохтори навине, ки пас аз капитализми ваҳшӣ дар сарзаминҳои дигар бо номи демократия ба вуҷуд омада буд, бохабар бошем ҳам, онро давоми сохтори давлатҳои капиталистии истисморгар медонистем, чунки устодони фунуни ҷомеашиносӣ онро ба мо «беруннадидаҳо» чунин муаррифӣ менамуданд ва ин амал дар расонаҳои хабарии собиқ шӯравӣ ҳам маъмул буда, аз он касе қадаме берун гузошта наметавонист. 

Дар собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ, дар расонаҳои хабарии ин кишвар низ ҳамеша аз паи баҳо додан ба сохторҳои коммунистӣ ва капиталистӣ буданд ва мо низ ҳеҷ ҷоеву ҳеҷ чизеро ба ҷуз аз китобҳои боло нахонда сохторе, ки зиндагӣ менамудем, аз сохторҳои дигари ҷаҳонӣ боло медонестем. Устод ҳангоми сӯҳбатҳо зиёда вақт аз мо мепурсид: «Фалон ҳикоя, повест ва ё романи нависандаи олмонӣ, инглис, лаҳистонӣ ва ғайраро хондӣ», ба тасвири сохтори ҷамъиятии он диққат бидеҳ ва хулосаи худро барор. Устод тавассути китобҳои бадеӣ андешаи моро тағйир медод. Ӯ аввалин муаллиме буд, ки моро маҷбур менамуд дар бораи достони «Шоҳ Лир»-и Шекспир андеша намоем, ки чаро духтарони шоҳ Лир ӯро овораву саргардон намуданд ва ӯ чаро танҳову бекас дунёи фониро падруд гуфт? Ва мо ҳамаи инро дар аввал афсона медонистем, аммо пас аз андешаи умқ сохторро, муборизаҳои давраҳои гузариши аз як ҷамъият ба ҷамъияти дигарро дар он навиштаи Шекспир дармеёфтем. Ин буд, ки устоди коммунисти мо сохтори демократиро аввалтар аз ҳама дар факултае, ки худ сарварӣ менамуд, роҳандозӣ намуд. Он замон донишҷӯ ҳатто ҳуқуқ надошт, ки сар боло намуда ба устодони коммунист ва комунистмаобони графо-коммунист, ки дар факулта хеле зиёд буданду аз ибораи «ҳоло ист, дар имтиҳон ва ину он чорабинӣ (аз ҷӯмла ғунучини дастаҷаъмонаи ҳосили пахта ва ғайра) ман ба ту нишон медиҳам», мегуфтанд, ҷавоб доданро ба мо ӯ ёд дод, аммо бо донистани қонунҳои ҳизби коммунист ва қонуни асосии давлати шӯроҳо худро дифоъ намудан дар ин раванд дар ҷойи аввал истоданро дар ин гуна ҳолатҳоро низ вай ба мо омӯхт. Ҳуддифоъкуниро мо бевосита аз устод ёд гирифтем. Қабл аз устод декани факулта будан, ҳатто донишҷӯ дар кӯча агар чунин устодонро медид, аз тарс ва қасосгирии он устоди графо-коммунист роҳи худро тағйир медод, ки он устод ӯро набинад. Устод ҳангоми декан будани худ ҳамин раванди номатлуб «тарси инсон аз инсон»-ро то ҳадде гум кунонда тавонист ва акнун дар факулта донишҷӯҳое пайдо гашта буданд, ки андешаи худро озод баён менамуданд, аммо на чун ғайбат балки рӯ ба рӯ бо оне, ки шахсият ва андешаи  ононро таҳқир менамуд ин ҳолат ба вуҷуд оварда мешуд. Дар ҳамин давра «ғайбат» ва «миш-миш»-и донишҷӯ аз устод ва устод аз донишҷӯ кам гашт ва гуфтан мумкин аст, ки фазои факултаи филология тавассути як журналисти роҳбар тағйир ёфт ва ин тағйирёбӣ дид, андешаронии ҳам устодон ва ҳам донишҷӯёнро нисбат ба якдигар дигар намуд. Дигар донишҷӯ аз устодони коммунистмаоб ва диспечер (имрӯз танзимгар) апаи Мисригул,  котибаи декан Таня намеҳаросид. Бо онон озод сухан мегуфт. Албатта ин рафтору кирдори декани коммунисти демократ на ба хамаи устодон писанд набуд. Махсусан устодони фанҳои ҷамъиятӣ қариб дар ҳама ҷо ғайбати устодро менамуданд, аммо имрӯз он замонро ба хотир оварда мо гуфта метавонем, ки пояи аввалини демократияро устод Иброҳими Усмон дар факултаи филология монд. Шояд то он замон дар кулли мактабҳои олии Тоҷикистон чунин раванд набуд. Мумкин, ки буд, аммо дар факултаҳои дигари Донишгоҳи давлатии (имрӯз миллӣ) Тоҷикистон дар собиқ ба номи В. И. Ленин воқеан набуд. Пас поягузори демократия дар ин даргоҳ устод буданд. Дигар донишҷӯи каму беш аз ҳуқуқи худ бохабар худро дифоъ менамуд, чун медонист, ки дар пасаш устоди мо коммунисти демократ Иброҳим Усмон аст ва ӯ мӯйро аз хамир ҷудо карда метавонад  ва тарафайнро ба мусолиҳа оварда метавонист, равғане, ки оташи даргирифтаро рӯшантар менамуд, намегузошт, ки ба болои оташ аз сари нав  чош бидиҳанд ва алангаи онро зиёд намоянд. Ҳамин равандро ҳангоми сулҳи тоҷикон низ устод ба кор бурдаанд, ки инро аз назари он кас ҳангоми сӯҳбат, мусоҳибаҳо ва навиштаҳои устод дарёфтан мумкин аст.

Ин як амали аслии журналист мебошад, мусоҳибро гӯш кардан ва ҳангоми сӯҳбат бо саволҳои майдаву калон пурра намудани мавзӯи таҳқиқ ва ё ба гуфтае мавзӯи интихобнамуда мебошад, ки мо ҳангоми донишҷӯ буданамон аз устод ёд гирифтем ва имрӯз ҳам дар ҳамин радиф кор ва фаъолият дорем.      

Ҳошо, ки дар сарзамине, ки мову шумо ба дунё омадаем, касе, ки кӯҳсорони баланди моро мебинад, шефтаи онон мегардад, аммо «кӯҳҳо»-и баланди имрӯзаи маърифату ирфонро мо худ нодида мегирем, шояд хуни мо инсонҳоро парвардигор ва ё табиат чунин сиришта. Ғарами пахтаву алаф, хасу хошокро, баландии қуллаҳои кӯҳсоронро мебинем, аммо баландии инсони баландпарвозро, ки ҳамроҳи мо буду бош дорад, ҳис наменамоем. Дар ин росто агар ба тамаддуни имрӯза баҳо диҳем аз ғарамҳо, баландиҳои будаву нобудае, ки мо мегӯему менависем баландиҳое вуҷуд дорад, ки он ба инсони комил марбут аст ва чунин одамон дар ҷомеаи кунунии мо дар тамоми сохторҳои ҷомеаи мо воқеан вуҷуд доранд, ки рӯзноманигор бояд ба баландии назар ва диди ин гуна одамон баҳо дода тавонад, ки устод яке аз чунин чеҳраҳои камшумори ҷомеаи кунунии мост. Дар ин  ҳолат дигар баландиҳои табиӣ, ҷузъе аз табиат боқӣ мемонад ва қадри инсони рӯҳшинос ва ҷомеашинос, созанда, офаранда аз кулли қуллаҳои осмонбуси на танҳо Тоҷикистон, балки ҷаҳон баландтар мегардад. Устод ҳамин баландиҳои инсонро дарёфта, мо шогирдонашро ба ҳамин рӯҳия тарбия намудааст. Барои устод баландии кӯҳҳо, ғарамҳои зиёди анвои растанӣ ва ашёҳои дигари табиӣ дар пеши баландии қудрати инсон поёнтар аст ва ӯ ба қудрати инсон бовар дорад ва онро ба гуфтаи устод Рӯдакӣ «ба чашми хирад» мебинад. Мо медонем файласуфон аксар вақт «хирад ва дониш»-ро як донистаанд. Аммо ҳангоми баррасии рӯзгор ва фаъолияти устод мо ин ду вожаро дигар хел дарёфтем ва бар замми донишманд будан соҳиби хиради воло будани он кас дар ҷои аввал аст. Ин ҳар ду сифатро на ҳар кас доро мебошад ва агар касоне доранд, яки онро доранд ва ононе, ки ҳардуро доранд, чун устоди мо дар тамоми ҷомеаҳои инсонӣ ангуштшумор буданд ва ангуштшумор мемонанд.

Маданияти баланди устодро солҳост дар муҳокимаҳои гуногуни маводу матлаб, рисолаҳои илмиву таҳлили офаридаҳо мебинем. Устод ҳеҷ гоҳе чун баъзе аз уламои навини соҳа, навиштаи нафарареро сиёҳу сафед наменамоянд, бо ифтихор хат намезананд, бо валвалаву ҳамҳама сухан намегӯянд, балки бо сухани нек, агар кор ба талаботи илмӣ ҷавобгӯ набудан ва ё навишта хонандаро қонеъ накунонданашро дарк кунанд, бо мулоиматӣ ва хеле самимона чунин мегӯянд: «Шумо худатон ин чизро хеле хуб аз мо медонед…» ва аслан ҳамин гуфта барои воқеан одами аҳли фаҳм кофӣ аст, ки андеша намояд, устод чӣ гуфтанианд. 

 Ҳангоми навиштани ин сипосномаи то ба ҳол дар пеши устод шогирдона, гуфта метавонем, ки дар сарзамине, ки мо буду бош дорем, баландиҳо дар ҳар сари қадам ба назар мерасад, аммо баландие баланд аз рӯҳи инсони комил, ки устод дар ҳама ҳолатҳои зиндагии пур аз шебу фарози худ дорои он будааст,  нест! Устоди азиз ҳамеша баланд ва сарбаланд бошед ва дар охир ин мисраъҳои шодравон шоири шаҳири воқеан миллии тоҷик, устод Лоиқ ба хотирамон мерасад, ки аз ин зиёдтар нисбат ба шумо дар адабиёти имрӯзаи тоҷик чизеро дарнаёфтам. Ва танҳо гуфта метавонем, ки «баландие баланд аз рӯҳи ту нест». Табъатон шод ва рӯҳатон болида бод. Ҳамеша бо мо бошед:

Зи кулли қуллаҳои сар ба афлок

Сари мо сад ҳазорон бор болост.

Бале, дар сарзамини мо

Баландиҳои бисёр аст, аммо

Баландие баланд аз рӯҳи мо нест!..

Қутбиддин Мухторӣ

Дӯстмуроди Бобо

Хонданд 198
Сӯфизода: Ҷомеаи мо ба “Гулистон”-и Саъдӣ ниёз дорад!

Мусоҳибаи Умед Пудинаев бо Шодимуҳаммади Сӯфизода, Директори Китобхонаи марказии илмии Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ба номи Индира Ганди, доктори илми филология, адабиётшинос ва аз пажӯҳишгарони шинохтаи адабу фарҳанги порсии Тоҷикистон дар остонаи «Рӯзи китоб» дар Тоҷикистон, ки ҳамасола 4-уми сентябр ҷашн гирифта мешавад. 

- Устод, тибқи мушоҳидаҳои Шумо, кайфият ва аҳамияти китобхонӣ дар кишвари мо чи гуна аст?

- Қаблан дар ҷои кор, дар хона, дар роҳ, дар истгоҳ, дар дохили троллейбусу автобус одамоне ба чашм мехӯрданд, ки машғули мутолиаи китоб, рӯзнома ва ё маводи дигари чопӣ буданд. Чунин саҳнаҳое хеле хурсандиовар ва дилгармкунанда буд. Шигифто, ки чунин саҳнаҳо имрӯзҳо кам ба чашм мерасад. Дар ҷомеае, ки алоқа ба китобу китобхонӣ камтар аст, бемориҳои иҷтимоие мисли бетаҳаммулӣ, ифротгароӣ, хушунат ва дигар рафторҳои номатлуб хеле зиёд аст. Аврупоиён муътақид бар онанд, ки миллате, ки китоб намехонад ва китобро муътабар намедонад, аз пешрафту рушд дар канор хоҳад монд ва маҳкум ба такрори саҳифаҳои торики таърих аст. Кишварҳои мутараққӣ пешрафту тавсеаи хешро мадюни хониш, омӯзиш ва дониш медонанд. Теъдоди чопи китоб ва мизони китобхонӣ дар ин кишварҳо хеле болост. Китоб дӯст ва аниси ҳамешагии онон аст: дар дохили мошин, ҳангоми мусофират, ҳангоми истироҳат, яъне як лаҳза китоб аз онҳо дур нестанд. Аврупоиёну амрикоиҳо аз ҳар фурсате барои хондан ва маърифат андӯхтан ба таври босамар истифода мекунанд. Пажӯҳишҳои оморӣ нишон медиҳад, ки дар Англия шабонарӯзӣ якуним соат сарфи китобхонӣ мешавад, дар давлатҳое чун Туркия ва Малайзия мардум панҷоҳу панҷ дақиқа дар шабонарӯз машғули китобхонӣ ҳастанд. 

Худатон шоҳиди ҳамарӯзаи зиндагии мо ҳастед, қазоват кунед, ки мизони китобхонӣ дар кишвари мо чи гуна аст! Китобхонӣ бештар дар миёни донишҷӯён ва таҳсилкардагон роиҷ аст, қишрҳои дигари ҷомеа аслан ба истилоҳ китоббадбин ҳастанд. Мизони истифода аз китобҳои ройгони китобхонаҳо низ дар муқоиса бо солҳои гузашта паст аст, намоишгоҳҳои миллию байналмилалии китоб дар шаҳри Душанбе ва дигар шаҳрҳои кишвар натавонистаанд ба вазъияти китобхонӣ дар кишвар беҳбуд бахшанд. Ҳарчанд давлат ба ин намоишгоҳҳо ҳусни ният дорад, вале онҳо ба ҷуз сару садои таблиғотӣ чандон муассир нестанд. Шояд таҷрибаҳои дигаре лозим бошад. Масалан, хеле хуб мешуд, агар шаҳрдории пойтахт дар яке аз биноҳое, ки дар хиёбони марказии шаҳр сохта мешаванд, маркази бузурге бо номи «Шаҳри китоб» таъсис бидиҳад ва дар ин замина барномаҳои васеъеро дар роҳи таблиғи китобу дониш ба роҳ монад.

- Ба назари Шумо,  вазъи китобдорӣ дар замони истиқлол дар чи сатҳ аст, бахусус дар Китобхонаи марказии АИ ҶТ? Чи бояд кард, ки вазъият беҳтар шавад?

- Хушбахтона, сарфи назар аз норасоиҳо дар таблиғу тарвиҷи китоб ва китобхонӣ ба ҳиммат ва роҳнамоиҳои пайвастаи Пешвои муаззам, Президенти кишвар, Ҷаноби Олӣ, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 11 сол пеш бузургтарин китобхонаи Осиёи Марказӣ дар шаҳри Душанбе сохта шуд, ки бо таҳҷизоти наву пешрафта таъмин гардид ва ҳамаи шароитҳоро дорост. 

Дар замони шуравӣ Китобхонаи марказии Академияи илмҳо беш аз 120 корманд дошт. Аммо, имрӯз шумораи кормандони Китобхона панҷоҳ нафар аст, ки ин теъдод барои хадамоти китобхонаро мутобиқи тақозои замон ва талаботи хонандагон ба сатҳи лозима боло бурдан кофӣ нест. 

Китобхона таърихи ҳаштоду панҷсола дошта, дар хазинаи он беш аз якуним миллион китоб мавҷуд аст. Шумори зиёде аз онҳо китобҳои нодиру камёби илмӣ мебошанд. Бояд арз кунам, ки шароити нигаҳдории китоб хуб нест. Хазинаи Китобхона хеле хурд аст, рафҳои китобро ҳатто дар роҳравҳо гузоштаем. Китобҳои наверо, ки ҳамвора ворид мешаванд, бо мушкилиҳои зиёде дар хазина ҷой мекунем. Ба ғайр аз ин, бино бар сиёсати созандаи раҳбарияти олимақоми кишвар дар ростои таблиғи илму дониш ва китобхонӣ ҳамасола шумори хонандагон дар ҳоли афзоиш аст, аммо шароити Китобхона ва ҳифзи ганҷинаи он на он қадар хуб аст. 

Азбаски барои сохтани бинои нав дар замони буҳронҳои шадиди молиявии ҷаҳонию минтақавӣ имконот маҳдуд аст, роҳи бисёр муносиб он аст, ки бо дастури муҳтарам Асосгузори сулҳу ваҳдат, Пешвои миллат бинои Китобхонаи Фирдавсии собиқ, ки аз ҳамон оғоз ҳамчун китобхона сохта шуда буд ва дорои имконоти лозима барои ҳифзу нигаҳдорӣ ва хидматрасонии китоб аст, ба ихтиёри китобхонаи Акдемияи илмҳо супурда шавад. Дар ин сурат, тамоми мушкилоти мо ҳал ва амонати бебаҳову беназири илмии миллат эмину солим ба насли оянда супурда хоҳад шуд.

- Дар бораи сабабҳои китоб нахондани мардум чи андеша доред?

- Солҳои охири фурӯпошии Иттиҳоди Шуравӣ ба рушду тавсеаи донишомӯзию китобхонӣ рост омад. Ҷавонон аз озодии фароҳамшуда барои такмили донишҳои хеш истифода мекарданд. Даст ёфтан ба тамоми маводи чопӣ, ки берун аз сарҳадҳои Иттиҳоди Шуравӣ тавлид мешуд ва мо орзӯи дасрасӣ ба онро ҳам наметавонистем бикунем, бозори чопу интишори китобро равнақ бахшид. Ҷавонон бештар китобҳои фалсафӣ ва иҷтимоию сиёсӣ мехонданд. Таноқузро бибинед, ки дар солҳои 70-уму 90-уми қарни бист, ки шумори шаҳрвандони Тоҷикистон ҳудудан панҷ миллион буд (ду миллион аз ин теъдод ғайри тоҷикзабонон буданд!), китобҳои бадеӣ бо шуморагони ҳафт то чаҳордаҳ ҳазор нашр мешуд. Масалан, ду очерки адабию таърихии устод Садриддини Айнӣ «Қаҳрамони халқи тоҷик Темурмалик» ва «Исёни Муқаннаъ» дар як ҷилд сад ҳазор нусха ва маҷмӯаи ашъори устод Лоиқ «Дасти дуои модар» панҷоҳ ҳазор нусха интишор ёфт. Аммо, имрӯз шумори шаҳрвандони Тоҷикистон ба нуҳ милион расидааст ва шигифтовар аст, ки ҳадди аксари теъдоди нашри китоб аз як ҳазор бештар нест.

 Ба сабаби ба доми даҳшатзои ҷанги шаҳрвандӣ уфтодани тоҷикон ҳаёти фарҳангию илмии кишвар бакуллӣ рӯ ба таназзул овард. Мардум танҳо барои як луқма нон кор мекарданд. Мафҳумҳои китобу китобхонӣ ва маърифатомӯзӣ фаромӯш гардид. 

- Бубинед, кишвари Бразилия тасмим гирифтааст, ки ҳар чи бештар мардумро ба китобу китобхона ҷалб созад. Барои мисол, дар он кишвар урфе ҳаст, ки муҳлати ҳабси зиндониён дар ивази хондани як китоб чаҳор рӯз кам карда мешавад. Шунидам, ки дар зиндонҳои Русия ҳам китобхонҳо аз имтиёзоте бархурдоранд. Дар мо чӣ? Агар дар кишвари мо ҳам чунин расме роиҷ шавад, оё ба манфиати кор нахоҳад буд?

- Дар кишварҳои демократӣ мафҳуми «зиндон» вуҷуд надорад, чунин ниҳодҳоро «муассисаҳои ислоҳотӣ» меноманд. Вазифаи асосии муассисаҳои ислоҳотӣ тарбияи одамонест, ки бо сабабҳои гуногун қонунро нақз кардаанд. Мӯҳлати дар муассисаи ислоҳотӣ будан фурсатест, ки одамон иштибоҳоти хешро фаҳмида, барои бозгашт ба зиндагии росту дуруст тасмим мегиранд. Дар дарки иштибоҳот ва ислоҳу тасмимгириҳои онҳо муҳити фарҳангӣ, аз ҷумла китобхонаи муассисаи ислоҳотӣ ва масъулони фарҳангии он нақши бузурге мебозанд. Агар ин гуна тадбирҳое, ки дар Бразилия ба роҳ мондаанд, дар кишвари мо низ анҷом шавад, ба фоидаи миллат хоҳад буд.

- Мо иттилоъ ёфтем, ки дар шаҳри Хуҷанд аз ҷониби кадом соҳибкоре нахустин китобхонаи сарироҳӣ таъсис ёфтааст. Ин хеле хуб аст, агарчи кори ҷиддию бузурге нест. Қоидаи ин китобхонаи хурдак чунин будааст, ки хонанда китобро дар сари роҳ ё дар истгоҳ хонда ва боз дар ҷояш мегузорад, то дигарон ҳам онро бихонанд. Ин соҳибкор гуфтааст, ки дар сурати зарурат чунин китобхонаҳои сарироҳиро дар дигар ҷойҳо низ таъсис медиҳад.

 Устод, ин кор на он қадар харҷи зиёд дорад. Пас чаро соҳибкорони шаҳри Душанбе ҳам чунин иқдоме намекунанд?

- Ин кори савоб бояд дар саросари кишвар роҳандозӣ шавад. Ёд дорам, ки соли 2016 дар Бадахшон созмони ҷамъиятие бо номи «Умедвор» барои дастрасии бештари сокинони деҳаҳои дурдаст ба китоб китобхонаи сайёре таъсис дода буд, ки хидмати беғаразу арзандае дар ташвиқи мардум, алалхусус насли ҷавон, ба донишомӯзию маърифатандӯзӣ буд. Масъулони ин созмон ният доштанд, ки минбаъд ин кори хайрро идома дода, шумори китобхонаҳои сайёрро бештар намоянд. Аммо тайи ду соли охир хабаре аз онҳо нашунидам. Умедворам, ки дар амали хайрашон муваффақ шуда бошанд. Барои анҷоми ин кори хайр бояд ниҳодҳои ҷомеъаи шаҳрвандӣ ва сохторҳои марбутаи шаҳрдорӣ даст ба дасти ҳам бидиҳанд ва дар эҳёи фарҳанги китобхонӣ бо ҳам ҳамкорӣ кунанд. 

- Устод, мо нависандагони зиёде дорем, профессору академик, шоиронамон низ зиёданд. Ва албатта ҷои шукргузорӣ ҳам ҳаст, вале боиси нигаронист, ки чаро дар замони муосир «Гулистон»-нависи дигаре надорем?

 Фикри Шумо дар ин бора чист? Оё вақти он нарасидааст, ки нависандагони мо дар бораи офаридани «Гулистон»-ҳои наве андеша намоянд? 

- Осори бузургони адаб мояи ифтихори мост ва ҳамеша хонданист. Қариб ҳазор сол аст, ки мо аз панду андарзҳо ва каломи ширину шоиронаи бузургони адабиётамон лаззат ва баҳра мебарем. Аммо, ба назари ман, Шумо суоли хеле дуруст ва огоҳонаеро дар бораи Саъдии Шерозӣ матраҳ кардед.  Чаро адибони дигар неву маҳз роҷеъ ба Саъдӣ суол кардед? Дар ин пурсиш ман ниёзмандии шадиди ҷомеаи моро ба Саъдӣ, аз як тараф ҳамчун намоди насиҳатгарӣ ва содиркунандаи дастурҳои ахлоқӣ, аз тарафи дигар, чун адибе амалгаро ва воқеънигор мебинам. Худи Саъдӣ низ дар «Бустон» ва «Гулистон»-аш аз мақоми як устоди ахлоқ бо хонанда суҳбат мекунад. «Гулистон» асаре беназир дар адабиёти мост. Ҳеҷ асаре ҳампаҳлӯи он нашуда ва наметавонад бишавад. Аз ин рӯ, дар ин давраи ҳассос, ки бо тағйироти ҳайратангези технологӣ рӯбарӯ ҳастему фановарӣ лаҳза ба лаҳза дар ҳоли пешрафт аст, ба гумонам, бештар ба бузургоне чун Абӯрайҳони Берунӣ, Закариёи Розӣ, Ибни Сино ва албатта Саъдии Шерозӣ бештар ниёз дорем.

- Вақте ки имрӯз ба китобхонаҳои электронӣ рӯ меорем, шигифтзада мешавем. Зеро касе фикр намекард, ки замоне истифода аз китоб дар чунин шакле сурат мегирад. 

Ба фикри Шумо, истифода аз китоб ё китобхонаҳо баъди даҳсолаҳо чигуна хоҳад шуд?

- Бояд гӯям ки он ҳисси оромиш, ки ҳангоми хондани китоби коғазӣ ба кас қаблан даст медод, китоби электронӣ наметавонад ба вуҷуд оварад. Шахсан ман аз хондани китобҳои коғазӣ хотироти хубе дорам. Дар бораи бартарии китобҳои коғазӣ нисбат ба китобҳои электронӣ ва баръакс пажӯҳишҳое анҷом шудааст. Таҳқиқи ин масъала дар яке аз донишгоҳҳои аврупоӣ нишон дода, ки истифода аз китобҳои электронӣ сатҳи омӯзишро пойин мебаранд. Дар ин пажӯҳиш як гурӯҳи 25-нафарӣ китобе иборат аз бисту ҳашт саҳифаро ба воситаи сахтафзори электроникии Амазон Киндл, ки барои хондани китобу асноди электронӣ ба кор меравад, мутолиа карданд. Як гурӯҳи биступанҷнафарии дигар ҳамон китобро дар нусхаи коғазиаш хонданд. Сипас, аз онҳо хоста шуд, то муҳтаво ва мундариҷаи китобро батартиб ривоят кунанд. Ин пажӯҳиш нишон дод, ки натиҷаи хонандагони китобҳои коғазӣ беҳтар аст. Чунин пажуҳишҳо зиёд анҷом шудааст ва натоиҷаш бештар ба фоидаи китобҳои коғазист.

 Аммо насли ҷавон, ки дар даврони ривоҷи густардаи технологияи муосири диҷитолӣ зода ва парварда шудааст, назараш ба китоби электроник дигаргуна аст. Имконоти истифодаи самаранок аз китобҳои электронӣ бештар шудааст. Аз назари зистмуҳитӣ китоби электронӣ афзалияти бештар дорад, зеро чунон ки медонед, коғаз аз дарахт истеҳсол мешавад ва технологияи тавлиди коғаз барои муҳити зист зиёновар аст. Интишори китобҳои электронӣ ҳамчунин бо таваҷҷуҳ ба ҳазинаҳои болои коғазу чоп аз китобҳои коғазӣ арзонтар аст. Бартарии дигари китоби электронӣ ин аст, ки он ҳаҷм ва вазни физикӣ надорад. Чандин миллион нусха китоб метавонад дар хотираи телефони ҳамроҳ ё компютерамон ҳифз шавад ва ҳамеша ҳамроҳи мо бошад. Истифода аз китоби электронӣ бо таваҷҷуҳ ба имконоти барномаҳои китобхон (Book Reader) кори хонанда ва алалхусус пажӯҳандаро, ки ҳамвора аз нарасидани вақт ранҷ мебарад, осон мекунад. Аммо китоби электронӣ ҳам аз камбудиҳо орӣ нест. Пайваставу тӯлонӣ нигоҳ кардан ба сафҳаи роёна нуқсону бемориҳоеро мисли хастагию осеби чашм, афсурдагии зеҳнӣ, бедорхобӣ, заъфи асаб ва ихтилолоти дигар ба ҳамроҳ дорад, аммо дар хондани китоби коғазӣ бо ин мушкилот камтар рӯбарӯ мешавад. Хулоса, китоби коғазӣ ва китоби электронӣ ҳар кадом фазилатҳо ва костиҳои хешро доранд ва наметавон якеро беҳтар аз дигаре донист.

- Барои баланд бардоштани сатҳи ишқу алоқаи навҷавонону донишомӯзон ба китобу китобхонӣ чи корҳоеро бояд анҷом дод?

- Пеш аз ҳама ду корро бояд анҷом дод: нахуст он, ки таҳқиқоти ҷомеъу жарфи илмӣ роҷеъ ба вазъияти китобхонӣ дар Тоҷикистон сурат бигирад, то омилҳои паст шудани сатҳи китобхонию китобдӯстӣ муайян шавад; дувум ин, ки баъд аз анҷоми таҳқиқи ҳамаҷонибаи ин масъала бо ҷалби мутахассисони китобдорию донишшиносӣ барномаи вежаи тавсеаи фарҳанги китобхониро дар ҷомеа бояд таҳия кард ва барои иҷрои он ҳамаи шароитро муҳайё сохт. Дар мактабҳои миёна бояд ҳафтае як соат барои китохонӣ ҷудо карда шавад, то бачагон аз хурдӣ  бо фарҳанги китобхонӣ ошно шаванд. 

Мутолиаи китоб аз сӯи  падару модар дар хона дар тарғиби китобу китобхонӣ дар миёни фарзандон таъсирбахштарин омил аст. Баррасии китобҳои мутолиашуда дар ҳалқаи оила, мактаб ва донишкадаву донишгоҳҳо дар бедор кардани шавқу иштиёқ ба китобхонию донишандӯзӣ бисёр самаровар аст. 

- Ташаккур барои суҳбат!

Хонданд 556
«ТОҶИКНОМА» - И УСМОНОВ –  АСАРИ ҶАДИД ДАР ИЛМИ ТОҶИКШИНОСӢ

Дар китоби «Тоҷикнома»-и профессор Иброҳим Усмонов, ки дар 3 ҷилд нашр гардидааст, мавзӯи арзишҳои миллӣ, истиқлол ва забони тоҷикӣ, андешаи миллӣ, ваҳдати маънавии миллат, ифтихори миллӣ, баҳси тоҷику форс, андешаҳо перомуни адабиёту забони тоҷикӣ ба риштаи таҳқиқ кашида шудааст.

 Дар ҷилди аввали китоб дар бораи устод Садриддин Айнӣ ва аллома Бобоҷон Ғафуров сухан меравад. Дар бораи устод Садриддин Айнӣ гуфта шудааст, ки «беҳтарин асарҳои Садриддин Айниро, аз ҷумла «Ёддоштҳо», «Ҷаллодони Бухоро», «Таърихи амирони манғитӣ», «Ғуломон», «Марги судхӯр», публитсистикаи миллиашро ба шакли мунтахабот, ё тамоми эҷодиёташро – ҳамаи он сазовори таваҷҷӯҳи аҳли олам аст, бо шаш забони расмии дунё чоп кунему паҳн намоем. Дар Тоҷикистон Маркази Айнишиносӣ ташкил диҳем, ки он ба омӯхтану таблиғи тамоми мероси устод, тарбияи мутахассисони ватанию хориҷӣ – Айнишиносон машғул шавад.Дар ҳамаи ихтисосҳои гуманитарии мактабҳои олии Тоҷикистон дар барномаи таълим Айнишиносӣ ҳатман дохил карда шавад ва бо назардошти ихтисос таълим дода шавад – адабиёт ва адабиётшиносии Айнӣ, таърихшиносии Айнӣ, ҷаҳоншиносии Айнӣ, фалсафаи Айнӣ, педагогикаи Айнӣ, публитсистикаи Айнӣ ва амсоли ин».

Дар китоб мавқеи аллома Бобоҷон Ғафуров дар сиёсат ва илм бисёр бузург арзёбӣ гаштааст: «Дар тӯли 10 сол роҳбари Тоҷикистон, дар тӯли 21 сол роҳбари Институти шарқшиносии СССР, қариб 20 сол сармуҳаррири маҷаллаи «Азия и Африка сегодня», Раиси Кумитаи шӯравии лоиҳаҳои ЮНЕСКО — «Шарқ-Ғарб» буданд. Вай бо 6 ордени Ленин, ордени «Револютсияи Октябр», бо ордени «Байрақи Сурхи Меҳнат» мукофотонида шудааст.

Академик Б. Ғафуров соли 1968 ба мукофоти байналхалқии Ҷаворҳирлол Неру шарафманд гардид, профессори ифтихории донишгоҳҳои Теҳрон ва Оллоҳободи Ҳиндустон мебошад ва соли 1967 унвони Ходими хизматнишондодаи илми Тоҷикистонро сазовор гардид. Ӯ дорандаи ордени «Байрақи Сурхи Меҳнат»-и Муғулистон низ мебошад. Дар Тоҷикистон осорхонаи Б. Ғафуров мавҷуд аст, дар назди Академияи илмҳои Тоҷикистон нимпайкараи вай гузошта шудааст. Яке аз ноҳияҳои Тоҷикистон ва Донишгоҳи давлатии шаҳри Хуҷанд номи ӯро доранд.

Дар Тоҷикистон ба номаш пул, сикка зада шудааст. Барои хизматҳои бузург ва фидокориҳо дар поягузории Истиқлолияти Ҷумҳурии Тоҷикистон, фаъолияти хирадмандонаи давлатдорӣ, инкишофи тамаддун ва худшиносии миллӣ» Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, 8 -уми сентябри соли 1997 «ба фарзанди бошарафи халқи тоҷик Бобоҷон Ғафуров унвони олии «Қаҳрамони Тоҷикистон»-ро дод.

Дар мавриди ифтихороти миллӣ ва фаҳмиши «тафаккури тоҷикистонӣ» бошад, гуфта мешавад: 

«Барои аксарият фаҳмиши «тафаккури тоҷикистонӣ»  ҳаммаънои калимаи «ҳаммиллат будан» аст. Аслан, дар илм бисёриҳо калимаи «миллат» ва вожаи «халқ»-ро ҳаммаъно ҳисоб мекунанд. Ҳатто вожаҳое, ки гурӯҳҳои хурдтарро ҳам ифода мекунад, ба монанди қавм, қабила ва ғайраро низ ба ҳамин маъно меоранд. Албатта, вақте ки калимаи «этнос» дар илм истифода шуд, дар решаи умумии онҳо як маъно вуҷуд дошт. Барои фаҳмидани маънои хоси ҳар истилоҳ, замонро дар назар гирифтан зарур мебошад. Мафҳуми «халқ» мардуми давлати замони феодалро ифода менамояд. Баробари ба вуҷуд омадани давлат, халқ ба вуҷуд омад.  Яъне, дар ин давра, яке аз қавмҳо бартарӣ пайдо кард. Масалан, давлати тоҷикҳо – давлати Сомониҳо буд ва халқи тоҷик дар замони Сомониҳо ташаккул ёфт. Чунин маъно бардоштан даркор нест, ки онҳое, ки ба забони тоҷикӣ сухан мегуфтанд, тоҷик буданд, то замони Сомониҳо мавҷуд набуданд, балки ин чунин маъно дорад, ки маҳз ҳамин халқи тоҷик, ки дар Осиёи Миёна мезист,  муттаҳид шуда давлати Сомониёнро бунёд гузоштанд. Албатта, дар он вақт ҳам «тоҷик» мегуфтанд, вале калимаҳои суғдиву бохтарӣ, хоразмиву форс, шуғнониву фарғонӣ  зиёдтар истифода мешуданд. Дар замони ибтидои халқшавии мардуми тоҷик ҳар кӣ ба номи суғдиву бохтариву хоразмиву фарғонӣ ёдоварӣ мешуд, инҳо ҳама таъкид ба тоҷик буд. Тавре дар асрҳои XIX-XX ҳар кӣ бо номи шаҳрҳо ёдоварӣ мешуд, масалан,  Ҳисорӣ, Бухороӣ, Хуҷандӣ, Ҳиротӣ, Нишопурӣ, Кобулӣ низ тоҷик буд…».

Дар китоби дувум баҳси илмӣ дар мавриди замон ва муҳити пайдоиши халқи тоҷик рафта, гуфта шудааст, ки «дар бораи миллати тоҷик сухан рондан, дар бораи давлатдории миллатсозии халқи тоҷик, дар бораи истиқлолияти давлат, халқ ва забони тоҷикӣ сухан гуфтан таҳқиқу қадр кардани сухани устод С.Айнӣ «баромад оқибат овози тоҷик» аст. Зеро давлат ва миллати тоҷик танҳо дар солҳои бистуми асри 20 аз нав ташаккул ёфтанд. Воқеан, агар ба ҳар кадом китоби таърихи халқи тоҷик нигарем, хоҳем дид, ки мо дар бораи давлатдории тоҷик не (ба истиснои давлати Сомониён), балки дар хусуси минтақаҳои мамлакат ё ҳавза ва мавқеи тоҷикон дар онҳо мулоҳиза меронем. Масалан, номи фаслҳо ва бобҳои китоби Б. Ғафуров «Тоҷикон» чунинанд: Осиёи Миёна дар ҳайати давлати Ҳахоманишҳо; Осиёи Миёна дар давраи Кӯшониён; Тохористон; Суғд; Уструшан-Фарғона; Анҷоми протсесси ташаккули халқи тоҷик ва созмони давлатии ӯ: Давлатҳои Тоҳириён, Саффориён, Сомониён; Осиёи Миёна дар ҳайъати хилофати араб; давлатҳои Ғазнавиён, Қарахониён, Ғуриён ва Хоразмшоҳиён, халқи тоҷик дар давраи чингизиён; халқи тоҷик дар давлати Темуриён; халқи тоҷик дар давлати Шайбониён; халқи тоҷик дар ҳайати давлати Ҷониён; халқи тоҷик дар аморати Бухоро ва давлати хонии Қӯқанд; халқи тоҷик дар давраи ба Русия ҳамроҳ шудани Осиёи Миёна».

Китоби сеюм ба забони русӣ нашр шуда, мавзӯҳои муҳимми тоҷикшиносиро дар бар мегирад. 

Умуман китоби «Тоҷикнома»- и профессор Иброҳим Усмонов асари ҷадид оид ба таърихи халқи тоҷик ба ҳисоб рафта, андешаҳои илмии хонданӣ дорад. Чи гунае, ки дар шиносномаи китоб гуфта шудааст:

 «мақсади ягонаи муаллиф – муайян кардани ҷойгоҳи халқи тоҷик дар Осиёи Миёна ва мавқеи вай дар байни мардуми эронинажод аст. Ӯ вожаи эронро, на ба мафҳуми имрӯзаи ҷуғрофияи сиёсӣ, балки дар фаҳми таърихии он, сарзамини Мовароуннаҳр ва Хуросон истифода мекунад. Хокдони халқу забони худро дар ҳамин минтақа ва решаи аҷдодии худро дар халқиятҳои хурду калони инҷо, аз ҷумла Суғду Бохтар медонад. Таҳқиқҳои муаллиф ба осори зиёди илмии форсу тоҷик, араб, рус ва донишмандони аврупоӣ такя мекунанд».

Китоби бо шеъри

Аз зуҳраву зуҳал,

Аз қаъри торикӣ

Орам навиди нав

Бо лафзи тоҷикӣ

оғоз ёфта, ҳамчунин пурсиши дили муаллиф низ ҷой дода шудааст:

1. Мо мардуми таҳҷоии Осиёи Марказӣ ҳастем ё қавми омадаем?

2. Аврупоиҳо дар таърихи тоисломии халқҳои эронӣ, суғд, бохтар ва форсро шинохтаанд, розӣ мешавем ё не.

3. Пас, ҳамчун халқи қадимӣ мо суғду бохтар ҳастем ё форс?

4. Агар мо худро форс ва эронӣ гӯем, сарнавишти падару модар ва хоҳару бародар ва фарзандони дар Ӯзбекистон, Қазоқистон ва Қирғизистон будаамон чӣ мешавад? Онҳоро форсшавӣ намемонанд. Оё тоҷикияташон ҳам аз байн намеравад?

5. Бароямон чӣ беҳтар, моро ҳамчун тоҷик ва тоҷикистонӣ шиносанд ё ҳамчун форс ё эронӣ? Мустақил будан беҳтар ё ҷузъи миллати бузург, бе номи худ?

6. Истилоҳи тоҷик, ки хитоиҳо, арабҳо, туркҳо, юнониҳо, арманиҳо, русҳо, аз бузургони мо Унсурӣ, Саноӣ, Аттор, Саъдӣ, Мавлавӣ, Ҷомӣ, Амир Хусрав, Бедил истифода бурдаанд, ишора ба чист? Халқ, миллат ё ягон мафҳуми дигар?

7. Эрон шакли калимаи ориёиҳо. Воқеан мо яке аз халқҳои ориёӣ ҳастем. Аз ин нигоҳ мо эронӣ мебошем. Номи Эрон чун ҳудуди давлатӣ дар соли 1936 пайдо шуд.

8. Мо дар солҳои шӯравӣ аз он норизо будем, ки баъзе миллатҳои мамлакатамон тарҷумаро аз адабиёти классикии мо «тарҷума аз форсӣ» мегуфтанд. Ҳоло бо онҳо ҳамфикр шудаем?

9. Пантуркистҳо оё дуруст мегуфтанд, ки мардуми тоҷик туркҳои ба таъсири мадраса забонгумкардаанд?

10. Қисми зиёди даризабонҳои Афғонистон худро тоҷик мегӯянд, онҳоро эронӣ ва форс номидан мумкин аст?

11. Аз рӯи гуфтаи бузургони илму адабамон то қарни XVII аксарияти аҳолии Хуросону Шероз чун халқ худро тоҷик мегуфтанд. Чаро имрӯз чунин намегӯянд?

Шервони УМРИДДИН

рӯзноманигор

Хонданд 297

Розҳои ногуфтаи Усмонов

Авг 25, 2018
Хонданд: 172

(Пораҳо аз ёддоштҳои соли 1981)

Ба пешвози 70-солагии профессор,  доктори илми таърих,  журналист Иброҳим Усмонов

Аз соли сеюми донишҷӯӣ (аз соли 1975) ман «дафтари ёддоштҳо» доштам, ки дар он баъзе лаҳзаҳои эҳсоси зиндагии худро гоҳе ҳар рӯз, гоҳе ҳафтае, гоҳе моҳе як бор менавиштам. Аз сабаби он ки аз соли 1972 то соли 1984 иҷоранишин будам, баъзе аз ин дафтарҳо ва ҳамчунин бархе китобҳоям дар кӯчокӯчиҳо гум шуданд. Вале хушбахтона боз ҳам чанде аз ин дафтарҳо пурра ва ё пора-пора, аз байни бастаи китобҳоям пайдо шуд, ки ҳоло дар дастам ҳаст.

Соли 1978 ман ҳамчун лаборанти калон ба кафедраи фолклор ва адабиёти халқҳои СССР ба кор оғоз намудам. Дар ҳамин ҷо бо устод И.Усмонов шинос шудам ва зуд ба ҳамдигар унс гирифтем. Дар кафедра, дар маҳфилҳо, ба идораи рӯзномаҳо, ба тамошои намоишҳои театрӣ бо ҳам мерафтем. Дар ҳамин «дафтари ёддоштҳо» гоҳе хотираҳое аз устод И.Усмонов ҳам ҳаст.

Тобистони соли 1980 ман ҳамроҳи донишҷӯён чун комиссари гурӯҳи донишҷӯёни сохтмончӣ ба вилояти Мурмански Русия рафтам. Дар он ҷо низ «дафтари ёддоштҳо» доштам, ки баъзе лаҳзаҳои ҳассосро қайд мекардам. Дар Мурманск аз Тоҷикистон якчанд гурӯҳ буд. Ҳангоми диду боздидҳо яке аз устодони соҳаи ҳуқуқ А.Ҳотамов, ки бригадири донишҷӯёни сохтмончии гурӯҳе буд, бароям гуфт:

– Пеш аз ба Мурманск омадани ман, аз боло супориш шудааст, ки гурӯҳи устодонро аз Университети давлатии Тоҷикистон ба Донишгоҳҳои Афғонистон фиристанд. Як рӯихати калон таҳия намудаанд, дар он номи ман ва номи шумо ҳам ҳаст. Гӯё ман дар ким-кадом Институти партиявӣ аз ҳуқуқ дарс медодаам.

Ман аз ин гап ҳайрон мондам. Охири моҳи августи соли 1980 аз Мурманск баргаштем. Дар ҳақиқат аз охири моҳи сентябр гурӯҳ-гурӯҳ омӯзгорони фанҳои гуногун «варақаи шахсӣ» пур карданд, аввал аз бюрои кумитаи ҳизби Университет, баъд Вазорати маълумоти олӣ ва миёнаи махсус, ҳамчунин аз бюрои кумитаи ҳизби ноҳияи Роҳи Оҳан аз суҳбатҳо гузашта интихоб шуданд. Маро низ чун тарҷумон моҳи ноябри соли 1980 аз бюрои комсомолӣ, бюрои кумитаи ҳизби университет, баъд Вазорати маълумоти олӣ ва миёнаи махсус аз суҳбатҳо гузарониданд. Гурӯҳи тарҷумонҳо ман, Халифабобо Ҳомидов, Шодӣ Ризоев ва боз чанд нафар будем, ки номзади илм набудем. Устоди зиндаёд Ниёз Сафаров, аз Вазорати маориф ба Донишгоҳ омада, аз мо аз алифбои форсӣ имтиҳон гирифтанд. Дар ҷамъбасти имтиҳон гуфтанд, ки «шумоён омодагии бештар дошта бошед, дар Донишогоҳи Кобул тарҷумонӣ мекунед».

Мо, - тарҷумонҳо аз чанд комиссия гузаштем. Вале дар шуъбаи кадрҳои вазорат ба ман гуфтанд, ки аз сабаби аз ҳамсаратон ҷудо шуданатон, рафтани шумо даргумон аст. Моҳи январ ва феврали соли 1981 боз маро шуъбаи кадрҳои Вазорати мароиф ба суҳбат даъват карда, баъзе саволҳо дода, маълумоти даркориро пурра намуданд. Бори охир моҳи феврал як гурӯҳро, ки ҳам омӯзгорон ва ҳам тарҷумонҳо будем, дар бюрои ҳизби Университет даъват карда, машварат доданд. Зимнан ишорат намуданд, ки «муаллимҳои кишварҳои хориҷӣ, ки дар Донишгоҳи Кобул кор мекарданд, пас аз вуруди неруҳои низомии Иттиҳоди Шӯравӣ, аз Донишгоҳ рафтаанд, аз ин рӯ кишвари мо (СССР) тасмим гирифтааст, ки Донишгоҳи Кобулро бо муаллимҳо ва тарҷумонҳо таъмин намояд».

Устод И.Усмонов, ки  хамеша бо ҳам будем, бо ҳайрат ба ман гуфтанд: «ман ҳайронам. Дар Донишгоҳи Кобул муаллими журналист ҳаст, яке дар Маскав бо ман пасопеш ҳимоя карда буд, вале чаро маро низ даъват кардаанд?».

Ҳамин тавр, чанд рӯз гузашт. Рӯзи 7-уми марти соли 1981 ба ман хабар расид, ки аз тариқи Маскав ба Афғонистон меравед. Худи ҳамон шаб ба Бойсун рафта, бо падару модар хайрухуш карда, 8-уми март баргаштам. Дар ин чанд рӯз моро дар донишгоҳ, кумитаи ҳизби ноҳия, Вазорати маориф ва ҳамчунин ба КМ ҳизби куммунисти РСС Тоҷикистон даъват намуда, барои чун шахсони намунавӣ советӣ хизмат кардан, насиҳат намуданд. Дар охир котиби ташкилоти партиявии Университет Т.Б.Каримов, проректор оид ба таълим В.И.Приписнов суҳбат карда, таъкид намуданд, ки обрӯи университетро нигоҳ дорем ва ғ.

Рӯзи 11 март 1981 бо ҳавопаймо аз Душанбе ба Маскав паридем. Ману И.Усмонов паҳлуи ҳам нишастем. Ман дафтарамро гирифта, ба навиштан шурӯъ кардам. Ин чанд рӯз, ки хеле хаста шудам ва дуруст хоб накардаам, дар ҳавопаймо хобам бурдааст. И.Усмонов ба саҳифаи холии «дафтари ёддоштҳо» - и ман навиштаанд: «Дар самолёт. Равшан ба ҷои ёддоштнависӣ хоб». И.Усмонов.

Ман, ки дар самти тирезаи ҳавопаймо нишаста будам, бедор шудам. И.Усмонов ва Ю.Солеҳов дар самти чапи ман шоҳмотбозӣ мекарданд. Дафтарро гирифта, сабти Усмоновро дида, баъд ба навиштани воқеаҳои 2-3 рӯзи гузашта, ки аз давутоз фурсат надоштам, шуруъ кардам. Ба Маскав расидем ва дар меҳмонхонаи «Университетская» ҷо шудем. Чун одат ману Усмонов ҳамеша бо ҳамем. Дар меҳмонхона низ дар як хона ҷо гирифтем.

Дар Маскав низ лаҳзаҳои ҷолиб буд. Аз ҷумла устод В.Асрорӣ ба пленуми Иттифоқи журналистони СССР омада, дар ҳамон меҳмонхона буданд. Дар ин чанд рӯз давутози мо дар Вазорати маорифи СССР буд. Бегоҳиҳо устод В.Асрориро ба хона даъват мекардем. Ҳамчунин ҳар сеи моро – устод В.Асрорӣ, И.Усмонов ва манро баъзе аз шиносҳоямон ба меҳмонӣ даъват мекарданд. Чанд рӯзи дар Маскав будаамон низ хотирмон буд.

Се моҳи аввал аз 16-уми март то 05-уми июли соли 1981, муаллим И.Усмонов ва ман дар Кобул, дар як хона зиндагонӣ кардем. Хушбахтона, «дафтарҳои ёддоштҳо»-и ман, ки воқеаҳои то моҳи августи 1981-ро, ки ин рӯзҳо ба таври мухтасар сабт шудааст, дар дастам аст. Ҳоло чанд лаҳзаеро, ба таври мухтасар, аз баъзе рӯзҳо, аз ин «дафтари ёддоштҳо», ки бо И.Усмонов як ҷо будем, меорам.

 

12.03.1981 (Маскав). «Дар меҳмонхонаи Университетская» ҷо доданд. Хеле ҷолиб ва нек аст, ки устодамон профессор В.Асрорӣ низ дар ҳамин меҳмонхона. Он кас дар табақи 8, мо дар табақаи 13. Маълум шуд, ки устод Асрорӣ ба пленуми журналистони умумиттифоқ омадаанд. Ману И.Усмонов дар як хона ҳастем. Устодро меҳмон кардем. Дар ҳар мавзӯъ суҳбтҳои нек доштем… Устод В.Асрорӣ ба ман гуфтанд, ки «Равшан, дар ҷоят мисли худат ягон каси чаққонро ёфтӣ?». Муаллим И.Усмонов бо шӯхӣ гуфтанд, ки «муаллим, ҳоло худатон аз мо чаққонтар».

 

13.03.1981 (Маскав). «Имшаб бо устод В.Асрорӣ, И.Усмонов, И.Хатлонӣ, С.Сафарова, С.Маҳрамов дар хонае будем, ки дар он ҷо аз таърихи тоҷикон, забони тоҷикӣ, муҳаббат ба Тоҷикистон, адабиёт, шеърхонӣ ва суҳбатҳои ширин буд…».

 

14.03.1981 (Маскав). «Устод В.Асрориро ману И.Усмонов то аэропорт гусел кардем. Устод имшаб ба Душанбе парвоз доранд. Баъд каме харид карда, ба меҳмонхона («Университетская») баргаштем. И.Усмонов ба Душанбе ба хонаашон занг заданд:

– Ало Маҳрам (номи ҳамсари И.Усмонов) бачаҳо дуруст? Зиқ нашаветон… Э чаро гиря… Гиря накун… Худат розӣ шудӣ-ку… Пас аз чанд моҳ ту ҳам ба наздам меравӣ… Бачаҳоя эҳтиёт шав… Онҳо дар куҷо?… Дар кӯча… Бозӣ мекунанд… Хайр дадоят чӣ тавр? Аз касалхона баромаданд? Хайр нағз… Салом гӯй… Мана фикр накун… то дидан…

Ин аст чанд муколимаи муаллим Усмонов бо ҳамсарашон. Дар он суханҳо ҳарорати гарму ҷӯшони шавҳари меҳрубону содиқ нисбат ба занаш дида мешавад, ки чунин оилаҳо бояд барои мо ҷавонон намунаи ибрат бошанд».

 

16.03.1981 (Кобул). «Ба Кобул ҳам расидем. Хонаҳои истиқоматиамонро муайян намуда, пас аз хастагӣ истироҳат мекунем. Мо дар як ҳуҷраи чорхонагӣ, чор кас ҷой гирифтем. Ба ҳар кас як хона. Хонаҳо бо қолинҳои хурд-хурди афғонӣ ва мебалҳои афғонӣ ҷиҳозонида аст. Дар хонаи И.Усмонов, ки дӯсти дилсӯзи ман аст, муаллимони бисёр ҷамъ омадагӣ. Ҳама муаллимҳои матабҳои олӣ (асосан Университет) танҳо ман тарҷумон… Шаби аввалро дар Кобул гузаронидем…».

 

17.03.1981 (Кобул). «Соати даҳи субҳ ба сафоратхонаи СССР ва баъд ба Донишгоҳи Кобул омадем… Вазифаи ман маълум шуд, тарҷумони дарси ҳуқуқ бояд бошам… Пас аз нисфи рӯз тақсимоти хонаҳо шуд. Ману И.Усмонов ба хонаи дукаса кӯчидем. Ҳар ду хонаро тозаву озода кардем».

 

18.03.1981 (Кобул). «Имрӯз маош гирифтем. Бозор рафта, сабзӣ, пиёз, картошка ва ғ. харидем. Бегоҳӣ буд. Бе гӯшту равған хӯрок пухтем. Хӯроки аввалинамон ба ҳар дуямон маъқул буд».

 

19.03.1981 (Кобул). «Бозор рафта, чизу чора харидем. Дар роҳ Салимшоҳ Ҳалимшоҳро дидем. И.Усмонов бо онҳо монданд, ман тез-тез ба ба хона омада, ба хӯроктайёркунӣ сар кардам. Картошкаро тоз карда будам, ки аз дар И.Усмонов, С.Ҳалимшо, А.Шукуров даромаданд. Суҳбатамон хеле қаймоқ баст… Ҳалимшо ва Шукуров пештар ба Кобул омаданд, таҷрибаи хуб доштанд ба мо нақлҳо карданд… Бегоҳӣ баъди гусели онҳо ба хонаи мо С.Мирзоев (баъдҳо профессори адабиёт), А.Наботов (устоди варзиш), Қ.Бобоев (дотсент), З.Юсуфов (баъдҳо профессори кимиё) омаданд. Нақлҳои ҷолиб, латифагӯӣ…».

 

20.03.1981 (Кобул). «Рӯзи ҷумъа дар Афғонистон истироҳат аст. Соати даҳи субҳ занги хона садо дод. Дарро кушодам, ки Ваҳҳобу (ҳоло дотсент) Бадриддин (ҳоло профессор). Инҳо чанд моҳ пеш аз мо чун тарҷумон дар муассисаҳои дигар ба кор омада буданд. Имрӯз бо муаллим И.Усмонов ош пухтем… Суҳбатҳои рангин буд аз тоҷику Тоҷикистон…

Бегоҳӣ ба хонаи акаи Ҳ.Бобоев (дотсент) рафтем. Ҷашни таваллуд доштаанд. Ин кас як моҳ пештар омадаанд. Дар университет аз иқтисод дарс медоданд. Ҳоло дар Донишгоҳи Кобул ҳам аз иқтисод дарс медиҳанд. Марди хоксору шарифе мебошанд. Дар охири нишаст дар бораи ватану модар суханҳои нек гуфтанд… Дар оҳанги сурудҳои дилнишини Аҳмад Зоҳир рақсидему шодмонӣ кардем…».

 

27.03.1981 (Кобул). «Рӯзи ҷумъа. Моро Одина Мирак (шоир) ба хонааш даъват кард. И.Усмонов, С.Мирзоев ба хонаи он кас омадем. Хеле хушу самимӣ пешвоз гирифтанд. Ҳамсарашон ҳамин рӯз аз Тоҷикистон омада будааст. Устод С.Мирзоев оши палов пухтанд. Пас аз фурсате боз касе омад, ки Ш.Муродалӣ буд. Одина Мирак, ки шоир аст бо меҳр аз мо пурсид:

– Дар Тоҷикистон як ҳафта аст, ки кадом ҷашн идома дорад.

– Наврӯзи дилафрӯз – ҷавоб додем ҳама баробар.

– Дар Наврӯз таоми беҳтарин чист? – пурсид Одина Мирак.

Ҳар кас, ҳар чиз гуфт. Ман:

– Суманак – гуфтам.

– Ёфтед. Мехоҳед дар қатори ин нозу неъматҳо, неъмати қадимии мо суманак дар дастархон бошад?

– Кошкӣ – гуфтем ҳама.

Суманак омад. Ин суманакро дар Тоҷикистон пухтаанд. Ин суманак роҳҳои дуру дарозро тай намудааст. Аз ин суманак бӯи Тоҷикистон, бӯи одамонаш, бӯи баҳораш, бӯи Наврӯзи оламафрӯзаш меояд».

 

31.03.1981 (Кобул). «Имрӯз ҳамроҳи И.Усмонов дар ҷамъомади донишҷӯёни тамоми курсҳои журналистон иштирок доштам. Дар ҷамъомад муаллим И.Усмонов, ташкил кардани газетаи девории кафедраро пешниҳод намуданд. Ҳама розӣ шуданд. Дар синфхона эълон намуданд, ки барои газета ҳар кас номе пешниҳод намояд. Гуфтанд: нолаи най, нидои журнализм, ҳақиқати журнализм, журналист, қалами сухангӯ ва ғайра.  Дар охир чунин натиҷагирӣ шуд, ки номи газета «журналист» бошад. Ҷавоне мехост, ки «нидои журналист» бошад, вале бо овоздиҳӣ «журналист» интихоб шуд».

 

04.04.1981 (Кобул). «…Рости гап Равшан Ватанро ёд кардам. Агар дар Маскав мебудаму як лаҳза зиқ мешудам, ҳамон замон парида назди зану кӯдаконам мерафтам. Ё рӯзҳои аввали дар Кобул буданамон ҳамин хел дилгиркунанда бошад?? Ман ба И.Усмонов гуфтам: «Бале, муаллим Кобул ҳам нотинҷ, шабҳо тирпарронӣ, театр нест. Пас аз соати даҳи шаб ба кӯчаҳо гаштан мумкин нест».

Дар ҳақиқат муаллим И.Усмонов ошиқи хонаводаи худ ҳастанд. Баъзе шабҳо то соати 3-4 шаб хобамон намебарад. Ё нардбозӣ мекунем, ё қартабозӣ, ё ман ҳар хел воқеаҳои худро бофтаву тофта барояшон мегуфтам, то вақт гузарад».

 

08.04.1981 (Кобул). «Имшаб бо И.Усмонов рӯзҳои бачагиро ба ёд овардем. Пас аз чанд лаҳзаи ҷолибро ҳикоят кардани ман И.Усмонов аз бачагии худ чунин ёдовар шуданд:

– Дар бачагӣ ман бисёр воқеаҳоро аз сар гузаронидам. Як лаҳзаи ҷолибро бароятон нақл мекунам. То давраи мактабхонӣ (5-6 солагӣ) маро як ҷӯраи акаам сахт дӯст медошт. Вай ҳар боре, ки маро бинад, ҳатман як стакан газвода харида медоду мегуфт: «канӣ, камтар арақ хӯр». Мани бача гумон мекардам, ки ин об арақ асту онро нӯшида маст шудам. Вай мегуфт, ки ту маст ҳастӣ, акнун худатро ба замин парто. Ҳанӯз ман худро ба замин напартофта, маро бардошта ё такякунон то хона мебурд. Ман, ки мастҳоро дида будам ба онҳо тақлид мекардам. То ба хона расидан шӯхӣ мекарду мегуфт, ки «ин маст аст», ман ҳам аз гапи ӯ завқ бурда, худро бардурӯғ ба мастӣ мезадам…

…Равшан, ҳоло бароятон боз як воқеаи бачагиро ҳикоят мекунам. Аз ҳамсояҳо касе ду ҷувол чукурӣ овард. Ҳамон шахс 2-3 дона чукурӣ доду гуфт, ки инро ба хонаи ҳамсоя бар, худаш аз паи кораш рафт. Занҳо машғули суҳбати худ. Ман 2-3 донагӣ ду ҷувол чукуриро ба хонаи ҳамсоя кашондам».

 

11.04.1981 (Кобул). «Рӯзи 4-уми сентябри соли 1971 хонадор шудам. Ягон каси ёрӣ мекардагӣ набуд. Барои пешбурди зиндагӣ пул нест. Аз хонадоршавӣ 15 рӯз нагузашта ба командировка рафтам, то ки рӯзгорамро пеш барам. Чанд рӯз дар Ғарму Ҷиргатолу Комсомолобод будам. Занам дар хона. Ана ҳамин тариқ зиндагиро пеш бурдам. Қаламам ягона такягоҳам буд, қаламам мададгорам ва ба ҳама чиз умедбахшам буд. Баъд аз хатми аспирантура ҳам, мо каме бепулӣ мекашидем. Чунин рӯзҳо буд, Равшан. Дар хона чизҳои дурусти хӯрданӣ надоштем. Мана ҳоло ҳамаш паси сар шуд. Дар натиҷаи бо қаламам шабу рӯз меҳнат карданам, рӯзгорамро дуруст намудам. Худатон медонед, ки соҳиби «москвич» ҳам будам».

 

25.04.1981 (Кобул). «Аз университети Кобул омадам. Бегоҳӣ. Бо И.Усмонов хӯрок пухтем: макаронпалов. Хӯрокро кашида, чойро дам кардем ва ба чақ-чақ сар кардем. Суҳбатамон аз рӯзномаи деворӣ сар шуда бо таҳлили асарҳои адибони бузурги олам поён ёфт. И.Усмонов бо завқ як лаҳзаи дохилшавии худро нақл карданд:

– Имтиҳони якумро бомуваффақият супоридам. Аз имтиҳони дуюм «се» гирифтам. Аз ду имтиҳони дигар баҳоям «аъло» шуд. Рӯзи комиссияи мандат расид. Бехобгоҳ, бестипендия қабул карданӣ шуданд. Дар охир яке аз муаллимон савол дод, ки чӣ ҳунарҳо дорӣ. Дигаре илова намуд, ки масалан андовакунӣ, дуредгарӣ, хиштрезӣ. Ман ҳайрон мондам. Ногоҳ муаллими дигаре гуфт, ки аз санъат чӣ ҳунар дорӣ? Дафъатан ҷавоб додам, ки чанг навохта метавонам…».

 

28.04.1981 (Кобул). «Ҳамроҳи И.Усмонов ба меҳмонхонаи «Метропол»-и Кобул омадем, то ки ҳунармандони эстрадаи «Гулшан»-ро бинем. Махфират Ҳамроқулова, Раҳима Шалоэр, Хурмо Ширинова, Тоҷиддин Муҳиддинов, Баҳодур Неъматов, Зоҳир Ҳувайдо ва дигарон… Дар як хонаи танг бисёриҳо суҳбати ширин доштем. Яке аз сарояндагони афғонистонӣ, гуфтаи як тан беморо, ки пас аз консерти «Гулшан» дар бемористон шунидааст, ба ёд оварда гуфт:

– Як ҷавоне аз 18 ҷояш тир хӯрдааст. Модараш нест. Баданаш сӯрох-сӯрох, лахт-лахт. Овозаш ҳам заиф. Ҳамин маҷрӯҳ пас созу сурудро шунидан, дидани рақсҳо гиря карда мегуфт: имрӯз барои ман аз садҳо сӯзандоруи духтурони меҳрпарвар садои овозхонҳо ва рақсҳои дилнишини тоҷикон шифобахштар буд».

 

28.04.1981 (Кобул). «Ман имрӯз тамоми замину замонро хаёлан саёҳат кардам. Ғарқи хаёл будам, ки И.Усмонов ба хона даромаданду пурсиданд:

– Ҳа, дам мегиред?

– Не, саёҳат мекунам. Ҳоло дар Тоҷикистонам.

– Охир, чӣ хел дароз кашида саёҳат мекунед?

– Не-не, хаёлан саёҳат мекунам.

Ҳар ду ба балкон баромадем.

– Обу ҳавои пойтахти Тоҷикистон чӣ хел будааст, ҳамин Кобул барин, ё андаке дигар?

– Субҳ дар Кобул резаборон борид. Чӣ хеле ки мебинед борони маҳин сабазаҳои наврустаю дарахтони навшукуфтаро шустааст. Вале дар Душанбеи хаёлии ман шаб борон бориду субҳ офтоби хандон медурахшид. Дар он ҷо боди форам мевазиду шохаҳои маҷнунбедро, ки мисли чилкокули духтарон аст, алвонҷ медод. Кокулони маҷнунбед пичир-пичир ба гӯши ҳамдигар ким-чиҳо мегуфтанд. Шояд онҳо маро ба ёд оварда мегуфтанд, ки зудтар биёям…

– Ба гумонам ошиқ шуда истодаед.

– Охир ман ҳамеша ошиқ ҳастам-ку.

– Не, акнун сахттар ошиқ шудаед.

– Муаллимҷон, худатон медонед, ки ман ҳамеша ошиқи зиндагӣ ҳастам…

– Хӯш, дар ин саёҳати хаёлӣ баъд дар Душанбе боз чиҳоро дидед ва киҳоро дидед? Онҳо чиҳо гуфтанд, маро ҳам пурсиданд ё не?

– Муаллим, Усмонов, ман ҳамаи чизҳои дидаву шунидаамро ба шумо гӯям имрӯз адо намешавад. Асосаш ҳамин ки тобистон шояд хонадор шавам.

– Масъалаи аз ҳама муҳимро ҳал кардед, ҳамин кифоя…».

ОХИРСУХАН: Ин чанд сатри мухтасар аз «дафтари ёддоштҳо»-и ман буд, ки соли 1981 сабт шудааст. Устоди гиромӣ профессор Иброҳим Усмонови меҳрпарвар шуморо аз сидқи дил бо синни камолоти 70-солагӣ табрик намуда, фақат тандурустӣ, тандурустӣ, тандурустӣ хоҳонам. 

 

Бародаратон Равшан Раҳмонӣ.

Хонданд 172

Хабари-рӯз

Календар

« Ноябрь 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30    

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Нигоҳи хос

Парадокс

Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ба ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№3
Бег САБУР, раиси Хадамоти алоқа:- Ман қарорамро бекор накардаам.Танз: Офарин ба Шумо, оғои Бег ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№2
Аскар ҲАКИМ, Шоири халқии Тоҷикистон:- Дар замони шӯравӣ мо асареро пайдо намекунем, ки дар ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№1
Абдуалим ИСМОИЛЗОДА, раиси шаҳри Қӯрғонтеппа Хонандаи беҳтарин- Кӯшиш мекунам ҳар рӯз лоақал ...

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.