.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Фарҳанг

Нубуғи гурезони Шумо

Авг 11, 2018
Диданд: 32

Дар рӯзгоре, ки ба иллати аз даст додани чандсад сафҳа аз кори панҷмоҳаам, дилшикаста ва маъюс будам, дӯсте паёми нависанда Элизабет Гилбертро бароям расонд. Гуфт, яке аз комёбтарин нависандагони имрӯзист, вале, шармандаам, ки ин номро бори нахуст мешунидам. Ҳоло мехоҳам, ба камияш, китоби охирини ӯро бихонам.

Ман шояд нависандаи хуб нестам, аммо хонандаи хубам. Китоби хубро бо тамоми ҳастиям мехонам. Бо панҷ ҳис ва амиқрафт ба шаш ҷиҳат. Ё, тавре ки Набоков мегӯяд, бо сутунмуҳраам. Ҳоло фикр кунед, ки хондани китоб бо сутунмуҳра чӣ маъно дорад.

Паёми Элизабет Гилберт, ки соли 2009 дар конфаронси TED садо додааст, дардамро сабук кард ва водoрам намуд, ки корро идома диҳам. Шояд ман хонандаи зиёд надорам, аммо медонам, онҳо беҳтаринҳоянд ва китоби маро бо сутунмуҳраашон хоҳанд хонд. Ман якояки онҳоро мешиносам ва дӯст медорам. Боре устод Сотим Улуғзода ба Муҳаммадзамони Солеҳ гуфта буданд: “Агар як хонанда ҳам дошта бошӣ, навис!”

Ин хонандагон ва дӯстони бешуморам нагузоштанд, ки ман шикастеро ҳис кунам ва ба заъфи равонӣ дода шавам, ҳарчанд ҳолам хеле бад буд. Аммо паёми Гилберт дар ин байн нақши меҳварро бозид. Меҳваре, ки нагузошт, қомати ман хам хӯрад. Чанде пеш онро аз нав хондам ва ҳарчанд мойил нестам, вақтамро ба тарҷума сарф кунам, фикр кардам, бояд ҳамаи адибони мо ва ҳамаи онҳое, ки нависанда шудан мехоҳанд, бояд як бор ин паёмро бихонанд. Як бор бихонанд ва агар ман ноҳақ будам, нафринам кунанд, ки вақташонро зоеъ кардаам.

Ҳоло худам вақт сарф кардаму тамоми сухани ӯро ҳарф ба ҳарф баргардондам ба забонамон.

Дар ҳоли хондани китоби машҳури ӯям ва аз ин кор роҳат дорам.

Бону Гилберт мегӯяд:

“Ман нависандаам. Китобнависӣ пешаи ман аст, вале, албатта, ин кор чизе бештар аз як касб ё пеша аст. Ман кори худро бениҳоят дӯст медорам ва чашми инро надоштам, ки ягон вақт, дар оянда, чизе бароям дигар хоҳад шуд. Аммо ба наздикӣ дар рисолати ман як рӯйдоди вижае сар зад, ки маҷбурам кард, бархӯрдамро ба пешаам бозандешӣ кунам.

Чанде пеш китоби “Бихӯр, саҷда кун, ишқ варз”-ро нашр кардам. Он аз ҳамаи навиштаҳои пешинаи ман сахт фарқ мекунад ва ба як китоби пурфурӯшу пурмоҷарои байнулмилалӣ табдил шуд. Дар натиҷа ман ҳар куҷо ки мерафтам, мардум бо ман тавре рафтор мекарданд, ки гӯё бо як махав рӯбарӯ шудаанд. Ҷиддан мегӯям. Барои намуна, онҳо бо ҳаяҷонзадагӣ наздам меоянд ва мепурсанд: “Аммо ту наметарсӣ, ки дигар ҳаргиз чизе беҳтар аз ин нахоҳӣ навишт? Ва дигар ҳаргиз китобе чоп нахоҳӣ кард, ки ба ин дараҷа барои мардум муҳим бошад? Ҳаргиз? Ҳаргиз?”

Умедворкунанда, на? Вале ба маротиб бадтар мебуд, агар ман дар ёд намедоштам, ки қариб 20 сол пеш, замони наврасӣ нахустин бор бо садои баланд гуфтам, нависанда шудан мехоҳам ва боз ҳам бо айни ҳамин гуна вокуниш рӯбарӯ гаштам. Одамон мегуфтанд: “Ту наметарсӣ, ки ҳаргиз комёб нахоҳӣ гашт? Ту наметарсӣ, ки ҳақорати рад шудан туро намекушад? Ки тамоми умр заҳмат хоҳӣ кашид, вале натиҷае нахоҳӣ гирифт ва зери орзуҳои амалинашуда, пур аз алами нокомӣ ва дилсардӣ хоҳӣ мурд?” Ва монанди инҳо.

Посухи кӯтоҳ ба ин пурсишҳо-ҳа. Албатта, ман метарсам аз ин ҳама. Ва ҳамеша метарсидам. Ва ман боз аз бисёр чизҳои дигаре низ метарсам, ки мардум дар гӯшаи хаёлашон ҳам надоранд. Барои намуна аз решаи обсабзҳо ва ваҳшатҳои дигар. Вале чун сухан аз нависандагӣ равад, мушкиле рӯ мезанад, ки танҳо ахиран ба он пай бурдаам ва ҳайронам, ки чаро чунин аст. Наход тарсидан аз коре, ки таъйиноти инсон аст, ақлона ва мантиқӣ бошад? Медонед, одамони эҷодкор як гуна вижагиҳое доранд, ки моро водор мекунад, ба саломатии равонии онҳо ҷиддан нигарон бошем. Ин чизест, ки дар касбу шуғлҳои дигар вонамехӯрад.

Барои намуна, падари ман муҳандиси риштаи кимиё буд. Ман ягон мавридро ба ёд оварда наметавонам, ки касе аз ӯ пурсида бошад, оё аз муҳандиси кимиёдон будан метарсад ё не: “Ин шуғл шуморо азийят намедиҳад? Ҳама коратон бобарор аст?” Ҳаргиз аз ин суҳбатҳо рух надодааст. Бояд иқрор кард, ки муҳандисони риштаи кимиё ба сурати умум дар тамоми давраи мавҷудияти ин пеша ба унвони васвосиҳои гирифтори майзадагӣ ва мойил ба афсурдагӣ шинохта нашудаанд.

Шуҳрати махлуқони аз лиҳози равонӣ ноустувор, зоҳиран, ба одамони эҷодкор сахт часпидааст.

Мо, нависандагон, ҳамин гуна “обрӯ” дорем. На танҳо нависандагон. Ҳамаи одамони эҷодкор ба ҳайси касоне шинохта мешаванд, ки вазъи равонияшон ҳамвору устувор нест. Кофист, ба ҳисоботи дарози марги эҷодкорони дурахшони танҳо як қарн - садаи 20 нигарист, ки ҷавонмарг шудаанд ва аксаран дар натиҷаи худкушӣ. Ва ҳатто онҳое, ки ба маънои томаш худкушӣ накардаанд, дар ниҳояти амр қурбони истеъдоди хеш шудаанд. Норман Мейлер (нависанда, рӯзноманигор ва филмсози амрикоӣ – С.А.) пеш аз маргаш гуфт: “Ҳар китоби ман кам-кам ҷони маро гирифт”. Вале мижаи мо аз чунин сухан хам намехӯрад, зеро то ҳоло онро садҳо бор шунидаем ва ин андешаро пазируфтем, ки созандагӣ ва машаққат ҳампойи ҳаманд ва ҳунар дар ниҳояти кор ҳамеша ба азийят мекашонад.

Суоле, ки имрӯз мехоҳам аз шумо кунам, ин аст, ки оё ҳамаатон ба ин андеша ҳамнавоед? Шумо розиед? Зеро ин гуна метобад, ки розиед ё наздик ба онед, ки розӣ бошед. Вале ман қатъан ба чунин андеша мухолифам. Ман фикр мекунам, ин як дидгоҳи ваҳшатангез ва хатарнок аст. Ва ман намехоҳам, ки чунин бархӯрд ба садаи баъдӣ ҳам сироят кунад. Ман фикр мекунам, беҳтар аст, мо инсонҳои бузургро илҳом бахшем, ки то метавонанд, умри дарозтаре бинанд.

Ман аз таҷрибаи худ ва он ҳам бо назардошти ҳамаи шебу фарози зиндагиям дақиқ медонам, рафтан ба ин роҳи торик чӣ қадар хатарзост.

Ман ба андозаи кофӣ ҷавонам, нав 40-сола шудам. Ман метавонам тақрибан 40 соли дигар кор кунам. Ва яқин дорам, ки аз ин ба баъд ҳар чизе нависам, дар ин ҷаҳон, ки як китоби ман чунин комёбии ҳаросовар дошт, арзишёбӣ хоҳад шуд. Ман ошкоро мегӯям, чун ин ҷо чунин як фазои боварбахш барқарор шуд, хеле имкон дорад, ки бузургтарин комёбии ман паси сар шудааст. Худоё, ана ин фикр аст! Айнан чунин навъи андеша одамонро ба шаробнӯшии соати нуҳи саҳар водор мекунад. Ва ман чунин будан намехоҳам. Ман ба он бартарӣ медиҳам, ки банди шуғли дӯстдоштаам бошам.

Вале пурсише пеш меояд, ки чӣ гуна? Ва пас аз андешаҳои зиёди он ки ман бояд чӣ гуна кор кунам, то навиштанро давом диҳам, ман ба натиҷае расидам, ки бояд ягон сипар равонӣ ба вуҷуд орам. Ман бояд байни худаме, ки менависад ва он тарси хеле табииям, ки оё навиштаи ман чӣ гуна пазируфта мешавад, як фосилаи дурусте ёбам. Ва ман намунаи қобили пайравиро барои ин вазифа меҷустам. Ва ман ба давраҳои гуногуни таърихи башар, тамаддунҳои гуногун рӯ овардам, то бовар кунам, ки касе бо ин масъала хирадмандонатар аз мо бархӯрд кардааст, ба масъалаи мадад ба эҷодкорон барои пирӯзии онҳо бар хатарҳои отифие, ки аз тавонмандиҳои бунёдкорона ҷудо нестанд.

Ҷустуҷӯйҳо маро ба Руми Қадим ва Юнони Қадим расонданд. Ҳоло фикри ман дар замон ҳалқае хоҳад зад.

Юнонӣ ва румиҳои бостон бовар надоштанд, ки эҷодкорӣ вижагии инсон аст. Онҳо бар ин буданд, ки лаёқати эҷод руҳ ва ҳамоварди илоҳист ва бо сабабҳои номаълуму норӯшан аз сарчашмаҳои дуру ноошкор ба инсон таҷаллӣ меёбад. Юнониҳо ин арвоҳи илоҳиро “девҳо” меномиданд. Суқрот бовар дошт, вай деве андаруни худ дорад, ки аз дур барояш хирадро нашр мекунад. Румиҳо низ ҳамин гуна ақидае доштанд, вале онро “падидории озод ва эҷодии нубуғ” меномиданд. Ва ин олист, чун румиҳо гумон надоштанд, ки манзур аз нубуғ худи фарди боистеъдод аст. Онҳо бар ин бовар буданд, ки нубуғ ба сари худ як мавҷуди муъҷизаангезест, ки амалан дар атрофи эҷодкор ба сар мебарад, як фариштаест, ки ба гунаи ноаён ба наққош мадад мерасонд, натиҷаҳои кори ӯро шакл медод.

Ин дидгоҳ дилрабост ва маҳз ҳамон фосилаест, ки гуфтам, барои худ меҷустам - сипари руҳиест, ки бояд шуморо аз самараҳои коратон ҳифз кунад. Охир ҳама мефаҳмиданд, ки он чӣ гуна кор мекунад, дуруст? Эҷодгарони атиқӣ аз чизҳои гуногун, барои намуна, худшефтагӣ, дар амон буданд. Бо вуҷуди он ки кори шумо олӣ буд, наметавонистед, ҳамаи подоши офаридани онро танҳо ба худ нисбат диҳед. Ҳама медонистанд, ки нубуғе берун аз шумо бароятон мадад расонд. Агар кори шумо бад буд, ҳама медонистанд, ки нубуғи ноқису маълуле наздатон омадааст. Муддатҳои зиёде мардумони ғарбӣ ба ҳамин шева фикр мекарданд.

Баъдаш давраи Эҳё даррасид ва ҳама чиз дигар шуд. Ақидаи наве пайдо шуд, ки гӯё инсон бояд тоҷи сари олам, болотар аз худоён ва мӯъҷизаҳо бошад ва дигар ҷойе барои махлуқоти ирфонӣ намонд, ки суруши илоҳиро мешуниданд ва адибон зери диктаи он менавиштанд. Ҳамин гуна як инсонгаройии ақлонӣ оғоз ёфт. Ва одамон акнун фикр карданд, ки эҷодиёт аз худи инсон маншаъ мегирад. Нахустин бор дар таърих мо шунидем, ки дар бораи ин ё он одам акнун мегуфтанд, “вай нобиға аст”, то ин ки гӯянд, “вай нубуғ дорад”.

Ман бароятон мегӯям, ки ин хатои бузурге буд. Мефаҳмед, ин ба одамон имкон дод, фикр кунанд, ки як мард ё зан худ зарфесту сарчашмаест ҳамаи илоҳиёт, бунёдкорӣ, пӯшидаҳо ва орифонаҳоро ва ин барои равони шиканандаи инсон як масъулияти хеле бузург аст. Мисли ин аст, ки аз инсон хоста шавад, офтобро фурӯ барад. Чунин бархӯрд замири инсонро вайрон мекунад ва ин ҳама интизориҳои зиёда ва хатто девонаворро аз натиҷаҳои кори одами эҷодгар ба миён меорад. Ва ман фикр мекунам, маҳз дӯшбори чунин муносибат тайи 500 соли охир одамони эҷодкорро ба ҳалокат расонд.

Агар ин тур аст (ва ман бовар дорам, ки ҳамин тур аст) пурсише пайдо мешавад, ки акнун чӣ хоҳад шуд? Оё метавонем мо ба гунаи дигар рафтор кунем? Шояд беҳтар аст, ба фаҳмиши қадимии пайванди байни инсон ва муаммои эҷодгарӣ баргардем? Эҳтимол на. Шояд мо нахоҳем тавонист, таҳшини ақидаи 500-солаи инсонгаройии ҳисобшударо дар як нутқи ҳаждаҳдақиқаӣ бизудоем. Ва дар ин толор низ ҳатман одамоне ҳастанд, ки мавҷудияти, метавон гуфт, париҳоеро, ки ба одам ёр мешаванд ва рӯйи кори ӯ пашизҳои сеҳрангез ё хокаи тило мепошанд, ё чизҳое мисли инро зери шубҳаи ҷиддии илмӣ қарор хоҳанд дод. Ман шуморо бовар бахшиданӣ нестам.

Вале суоли ман ин аст, ки чаро на? Чаро набоист ба ин шева фикр кард? Охир, ин маънии бештаре аз ҳар назарияи дигари ба ман маълум дар бораи назокати девонавори раванди эҷод дода наметавонад. Раванде, ки (тавре ҳар кас, агар як бор чизе эҷод карданӣ бошад, медонад, яъне ҳар кадоми мо медонем) на ҳамеша метавонад даркпазир ва ақлонӣ бошад. Ва гоҳе он тамоман фавқуттабиӣ ба назар мерасад.

Чанде пеш ман шоираи амрикоӣ Рут Стоунро вохӯрдам. Вай ҳоло 90-сола аст ва тамоми умр шоир буд. Вай ба ман гуфт, ки дар деҳае дар Вирҷиниё ба воя расидааст ва гоҳе ки дар киштзорон кор мекард, шеъреро мешунид ва эҳсос мекард, ки аз табиат ба ӯ таҷаллӣ меёфт. Ин чиз монанди ҳавои раъдубарқие буд, ки аз дуродури манзара ба ӯ меомад. Ва ӯ наздик шудани онро ҳис мекард, зеро замин дар зери пойҳояш меларзид. Вай ӯ дақиқан медонист, ки бояд чӣ кор кунад — “бояд бесару по бидавад”. Ва ӯ медавиду ба хона медаромад, чун шеър ба вай ҳамлавар мешуд ва мебоист, зуд коғазу қаламро меёфт, то ончиро, ки аз ӯ берун мерехт, ба чанг орад ва бинависад. Аммо Рут начандон чусту чобук буд. Намерасонд ва шеър аз вуҷуди ӯ гузашта, дар паси уфуқ ғайб мезад дар ҷустуҷӯйи шоири дигаре. Гоҳи дигар (ман ҳаргиз инро фаромӯш намекунам) вай мегуфт, лаҳзаҳое мешуд, ки қариб шеъри нави худро аз даст медод. Инак, ӯ медавиду ба хона медаромад, коғаз меҷуст ва дар ин лаҳазот шеър аз вуҷудаш мегузашт. Рут дар ин байн қаламро ба даст мегирифт ва дар ӯ ҳиссе пайдо мешуд, ки гӯё метавонад, ин шеърро бо дасти дигари худ аз думаш сахт бидорад ва бозпас ба тани худ бозагрдонад ва ҳамон замон онро ба рӯйи коғаз оварад. Ва дар чунин мавридҳо шеъри олие навишта мешуд, лек сарчаппа, аз охир ба сӯйи аввал.

Вақте ки ман ин гапро шунидам, фикр кардам: “Ҳайратангез аст, ки ман ҳам айнан ҳамин хел менависам”.

Ин, албатта, кулли раванди эҷодии ман нест, охир ман сарчашмаи беинтиҳои илҳом нестам. Ман хачирам ва роҳе, ки меравам ин гуна аст, ки бояд ҳар рӯз тақрибан дар ҳамон вақти муайян аз хоб хезам ва зери арақи ҷабин кор кунам. Вале ҳатто ман бо тамоми қайсарию сахтҷониям бо чунин падида рӯабрӯ мешавам. Фикр мекунам, бисёре аз шумоён низ. Ҳатто ба ман андешаҳое аз сарчашмаи ношинос меомаданд. Сарчашмае, ки ман аз шарҳи он оҷизам. Ин чӣ сарчашма аст? Ва мо чӣ гуна бояд бо ин сарчашма сари кор гирему ҳамзамон аз ақл бегона нашавем ва беҳтар аз ҳама онро ҳарчӣ тӯлонитар назди худ нигоҳ дорем?

Беҳтарин намуна барои ман Том Уэйтс (оҳангсоз, сарояндаи машҳури амрикоӣ - С.А.) аст, ки бароям муяссар шуд чанд сол пеш бо супориши маҷаллае ҳамроҳаш суолу ҷавоб кунам. Мо дар ин бора суҳбат кардем, чун Том солҳои зиёди умраш намунаи устоде буд, ки шубҳаву гумон тикаву порааш мекарданд ва мекӯшид, бар ин ҳама ангезаҳои назоратнашавандаи эҷодӣ тасаллут пайдо кунад, ки гӯё ба худи ӯ тааллуқ доштанд.

Баъдаш ӯ солмандтар ва оромтар шуд.

Боре ӯ дар як шоҳроҳи Лос-Анҷелес мошин меронд ва ногаҳон порчаи кӯтоҳи як оҳангро шунид. Порчае чун одат дастгирнашаванда ва дилфиреб. Том хост, онро ба даст орад, вале наметавонист. На қаламе дошту на коғаз ва на дастгоҳи забти садо.

Ва ӯро изтироб пахш кард: “Ман ҳоло онро фаромӯш мекунам ва ин хотира тамоми умр маро таъқиб хоҳад кард. Ман ба андозаи кофӣ хуб нестам, ман наметавонам, ин корро кунам”. Ва ба ҷойи биму ваҳшат вай нохост бозистод, ба осмон нигарист ва гуфт: “Бубахшед, магар намебинед, ки ман дар ҳоли рондани мошинам? Магар бовар доред, ки ҳоло метавонам, ин оҳангро бинависам? Агар барои Шумо бениҳоят зарур аст, ки худро нишон диҳед, дар ягон пайти муносибтар, замоне биёед, ки ман тавонам, ба шумо расидагӣ кунам. Дар акси ҳол имрӯз раведу ягон каси дигарро безобита кунед. Равед ба назди Леонард Коҳин (таронанавис, шоир ва нависандаи канадаӣ – С.А.)».

Ва аз он ба баъд тамоми ҳаёти эҷодии ӯ дигар шуд. Кораш на, чун он ҳамоно норӯшан ва душвор буд, балки худи раванди кораш. Изтироби сангине, ки ин раванд дошт, аз он лаҳзае, ки ӯ нубуғро аз худ берун ва раҳо  кард ва ба самте равона намуд, ки аз он ҷо омада буд, бухор гашт.

Ин ривоят кам-кам услуби кори маро дигар кард ва боре ҳам наҷотам дод. Гоҳе ки “Бихӯр, саҷда кун, ишқ варз”-ро менавиштам, ба яъси амиқе афтодам, ки ба ҳамаи мо ошност ва замоне рух медиҳад, ки корамон пеш намеравад. Он гоҳ фикр мекунӣ, ба фалокат задаӣ ва ин бадтарин китоби ту хоҳад буд. На инки бад, балки бадтарин. Ба сарам ин фикр меомад, ки аз баҳраш гузарам. Вале баъд Том ба ёдам расид, ки бо осмон гап мезад ва ман ҳам хостам, ҳамин роҳро биозмоям.  Сар аз дастнавис бардоштам ва ба кунҷи утоқ рӯй овардаму бо садои баланд гуфтам: “Гӯш кун, ту ва ман, ҳарду медонем, ки агар ин китоб шоҳкор нашавад, ин аслан гуноҳи ман нахоҳад буд, дуруст аст? Зеро ман, тавре мебинӣ, тамоми талошамро мекунам ва беш аз ин нерӯ надорам. Пас, агар мехоҳӣ, ки он беҳтар бошад, ту ҳам бояд саҳми худро дар кори ом бигирӣ. Хуб? Вале агар нахоҳӣ, бало ба пасат. Ман мехоҳам, ба ҳар гунае ки буд, бинависам, зеро ин кори ман аст. Вале мехоҳам, ошкоро  бигӯям, ки ман бахши кори худро кардаам”.

Чунки… Дар омади гап, ҳазорсолаҳо пеш дар биёбонҳои Африқои Шимолӣ одамон гирд меомаданд ва зери нури моҳ мерақсиданд. Мусиқӣ ва рақс соатҳои дароз, то дами субҳ идома меёфт. Ин арғуштҳо шигифтангез буданд, чун аз тарафи раққосони ҳирфаӣ иҷро мешуданд. Рақсҳои беҳамто, на? Вале гоҳе, хеле аҳёнан, чизҳои ҳайратовар рӯй медод ва яке аз ин раққосон ногаҳон тамоман истисноӣ мешуд. Ва ман медонам, ки шумо манзури маро мефаҳмед, зеро худ дар ҳаёти хеш чунин ҳунарнамоиҳоро дидаед. Гӯё вақт бозистода буд ва раққос пой андаруни фазои дигаре гузоштааст ва ҳарчанд вай ягон чизи наве намекард, балки ҳамон чизе буд, ки 1000 шаби пеш карда буд, нохост ҳама чиз ба дурахшидан медарояд. Ногаҳон вай тавре метобад, ки гӯё аз насли башар нест. Фарри худоӣ дар сари ӯ медурахшад.

Ва гоҳе ки чунин мешуд, одамон медонистанд, ки ин чист ва номашро ба забон меоварданд. Онҳо кафи дастонашонро ба ҳам меоварданд ва месуруданд: “Аллоҳ, Аллоҳ, Аллоҳ, Худо, Худо, Худо”. Ин Худост. Эзоҳи аҷиби таърихӣ. Вақте ки нерӯҳои Мур (фармондеҳи швед - С.А.) ҷануби Испониёро ишғол карданд, ҳамин одатро ба ин ҷо оварданд. Ба гузашти айём талаффузи “Аллоҳ, Аллоҳ, Аллоҳ” ба «Оле, Оле, Оле» иваз шуд. Ва маҳз ҳаминро ҳангоми ҷанги буққаҳо ва рақси фламенко дар Испониё мешунавед, бавижа гоҳе ки иҷрокунанда ягон амали номумкин ва боварнакарданӣ анҷом медиҳад. “Аллоҳ, оле, оле, Аллоҳ, ҳайратангез, браво”. Вақте ки инсон кори фавқулодае анҷом медиҳад, бидонед, ки ин дурахши Худост. Ва ин олист, чун чизест, ки ба мо зарур аст.

Лекин воқеаи аҷоиб субҳи рӯзи дигар иттифоқ меафтад. Раққос аз хоб мехезад ва мефаҳмад, ки вай дигар шуълаи Худо нест, балки танҳо як инсонест, ки зонувонаш дард мекунанд ва шояд дигар ҳаргиз ба чунин баландие нахоҳад расид. Ва шояд дигар касе ҳангоми рақси ӯ номи Худоро ба ёд наорад. Пас ӯ бо ҳаёти боқимондаи худ чӣ кунад? Ин сахт аст. Ин яке аз сахттарин иқрор дар ҳаёти як эҷодкор аст. Вале чунин лаҳзаҳо шояд ба ин андоза дардомез нахоҳанд буд, агар шумо аз ҳамон аввали кор бовар намекардед, ки ҳайратовартарин ва мӯҷизаангезатрин чизҳо на аз худи шумо берун меояд. Ки ин ба мо ҳамчун қарз аз кадом сарчашмаи пиндорнопазир ва барои як муддати муайяни ҳаётамон дода мешавад. Ва ҳангоме ки шумо кори худро ба поён мерасонед, он ба ниёзмандони дигаре дода хоҳад шуд. Ва шумо медонед, ки чунин равиши фикр ҳама чиро дигар мекунад.

Ман ин тарзи фикрро пазируфтам ва чанд моҳи охир, то тамом кардани китоби нави худ, ки ба зудӣ мунташир мешавад, ҳамин равишро дар пеш гирифтам. Нашри китоби навам дар пасманзари муваффақияти тарсангези пешина саршори абаринтизориҳост.

Ва ончӣ ман ҳангоми чунин нигарониҳо ба худ мегӯям ин аст: “Ҳой, натарс. Ғамгин машав. Кори худро анҷом деҳу бас. Чизе шаваду нашавад, кори худро идома деҳ. Агар бахши кори ту рақс бошад, бирақс. Агар нубуғи илоҳӣ ва бадеҳӣ, ки туро ҳамроҳӣ мекунад, бихоҳад, ки туро бо ҳузури худ ҳатто агар барои як лаҳзаи кутоҳ рӯшан кунад, он гоҳ - „Оле!“ Вагарна рақсиданатро идома бидеҳ. Ва „Оле“ барои ту дар ҳама ҳол насиб хоҳад гашт. Ман ба ин чиз бовар дорам ва мо, ҳама, бояд чунин муносибатро омӯзем. «Оле» дар ҳама ҳол! Барои он ки устуворӣ ва ишқат барои давом додани корат кифоят карданд.”

Салими Аюбзод

Хонданд 32

Нигинаи Муъмин ва ТВС

Июл 30, 2018
Диданд: 35

Солҳои охир Муассисаи давлатии «Телевизиони Сафина» силсилаи намоишҳои ҷолибро аз қабили «Асолат», «Шоми ғазал», «Ҳукм», «Субҳ ба хайр, Тоҷикистон!», «Толори оинаҳо», «Оини Ватандорӣ», «Вожазори маонӣ»

Хонданд 35

Ё худ, ба хотири забону фарҳанг месазад баъзе дигар чизҳоро қурбон кард

Чанд соли пеш ҳунарпешаи ҷавону воқеан умедбахши театрамон шавҳар кард ва бо хоҳишу тақозои ҳамсару модаршӯяш тарки кори театр кард. Яке аз сабабҳои асосӣ - ин сафарҳои пайиҳами ҳунарӣ ба гӯшаҳои кишвар ё берун аз он буд. Рӯзе ӯ ба ман телефон кард ва бо сӯзу дард алам кард, ки ба дари шаш боғчаи бачаҳо барои кор сар зада ва ҳама барои надонистани забони русӣ ҷавоби рад додаанд. Ҳарчанд ӯ пофишорӣ карда, ки ба қадри зарурӣ русиро мефаҳмад, вале дар гуфтор мушкилӣ дорад ва ё ҳатто каму беш забони ингилисиро ҳам омӯхтааст ва дар сурати зарур будан метавонад омӯзишро идома диҳад, фоида накардааст. Ӯ бисёр бо дард фиғон кард, ки мо дар кадом давлат зиндагӣ дорем ва чаро забони модарии давлатиам ба дарди ман намехӯрад? Ба ҷуз маслиҳати сабру тоқат ва идомаи ҷустуҷӯ, ки ба мурод хоҳад расид, дигар чӣ ҳам мегуфтам?!...
Чанд моҳ аст, ки ин масъала дар сарам чарх мезанад ва қалбамро такон медиҳад. Баъди чанде мушоҳидаҳо ва то ҷое сар задан ба умқи ин масъала, лозим донистам қалам ба даст гирам (ҳарчанд атрофи ин масъала кам нагуфтаанду кам нанавиштаанд).
Замоне ки дар қатори театри академии Лоҳутӣ дар театри русии ба номи Маяковский ҳамзамон тариқи шартномавӣ кор мекардам, вақти иҷрои нақши пирамард Хаттоб аз қатори пеши толори тамошо навраси 14-15-сола бо дард «эй акаҷон, тоҷикӣ гап занед, охир мо русия намефаҳмем» гуфта буд. Имсол вақти иҷрои намоиши “Солинавӣ” дар театрамон, ки ман нақши Бобои Барфиро доштам, кадоме аз боғчаи бачагонаи шаҳрамон омада буд. Дар вохӯрӣ бо Бобои Барфӣ беш аз навад дар сади бачаҳо шеърҳои русӣ мехонданд, ҳарчанд дар ёдам нест, ки чеҳраи нафаре аз бачаҳо ё мураббиҳо рус бошад. Аз забони Бобои Барфӣ гуфтам, ки чаро фақат шеърҳои русӣ мехонед, биёед шеъри тоҷикӣ ҳам мехонем. Мураббие бо ҳасрат «ин гуруҳҳо ҳама русианд» гуфт. Ман гуфтам, ки ҳеҷ русе дар ин ҷо нест, чаро русианд? «Чӣ донам бобоҷон, мо иҷрочием, дигар чӣ кор кунем?»,- гуфт ӯ.
Чанд соли пеш иттифоқан аз назди яке аз мактабҳои миёнаи таҳсилоти ҳамагонии шаҳрамон мегузаштам. Саҳни мактаб ҷамъомади мактаббачаҳо ва муаллимон пеш аз оғози дарс буд. Муаллиме, ки аз чеҳрааш тоҷик буданаш аён буд, баландгӯяк дар даст бо забони русӣ ҳарф мезад (маълум, ки мактаб расман русӣ аст). Нохост якбора ба тоҷикӣ гузашт: - э бача, ҳе бар падарат ла-т, х-р, ҳозир аз мактаб дафъ мекунам, гап назан, қаторда бест! Ва боз ба русӣ гузашт.
Манзурам аз мисолҳои дар боло зикршуда чист?
Чаро имрӯз дар кишвари Тоҷикистон шароити мактабу литсей ва боғчаву донишкадаҳои русӣ нисбат ба тоҷикӣ беҳтар аст? (Ба ҷуз чанд муассисаи тарбиявию таълимии ангуштшумори тоҷикӣ, ки на ҳама имконияти он ҷо бурдани фарзандонашонро доранд). Чаро аз фарҳангӣ то ба тоҷиру мансабдорони кишвар сайъ мекунанд фарзандони худро ба муассисаҳои тарбиявию таълимии русӣ диҳанд? Чаро аксари беҳтарин мутахассисон дар ин муассисаҳоянд, вақте қариб дар ҳамаи ин муассисаҳо 80 - 90 дар сад тоҷик ё ғайри русанд? Сабаби асосии зиёд будани муассисаҳои таълимии русӣ дар чист? Маблағ барои ин муассисаҳо аз куҷост?
Агар бигирем, ба гуфтаи баъзеҳо кишвари Русия баъзан маблағгузорӣ мекунад, пас боре ба худ суол додаем, ки чаро Русия дар шароити на он қадар хуби иҷтимоию иқтисодии худ барои беҳбудии сатҳи донишу афкори тоҷику тоҷикистониён имрӯз маблағ ҷудо мекунад?...
Оё ин рафтори мо такрори амалӣ кардани барномаи таҳмилшудаи таълимии замони шӯравӣ нест, ки ҳама корро кард, то забони 400-сола бар забони 1500-сола тасаллут кунад?
Кадоме аз шумо агар ин суханҳоро зиёдаравӣ ё воҳима донед, пас хонаводаеро дар Тоҷикистони азизамон мисол оред, ки пас аз 26 соли истиқлолият бе истифодаи истилоҳҳои кӯчагии забони русӣ ҳарф мезанад. Ба ҷуз баъзе аз аҳли фарҳангу адабиёт, уламо ва матбуоту дастандаркорон, ки фақат дар суҳбатҳои расмӣ тоҷикгуфторанду вале дар суҳбати маишии хонаводагию кӯча мисли ҳама. Агар имконияти таҳлили амиқ надоред, пас ба кӯчаҳои деҳу ноҳия ва шаҳрҳои кишварамон бароед ва кофист, ки бо диққат ба суҳбати ҳамватанони азизамон таваҷҷуҳ кунед. Мушкилии ҳамзабонони хориҷии мо дар он аст, ки моро дар суҳбатҳои хосу расмӣ мефаҳманд, на дар муоширати маишӣ ё кӯчаву хонаводагӣ. Пас мо бештар расман тоҷикем, на дар асл!
Чанд моҳи пеш пирамарди мунаққид ва фарҳангшиноси укроинӣ як ҳафта дар Душанбе даъватӣ буд. Ӯ бо ҳайрат аз ман суол кард, ки чаро ҷавонони тоҷик байни худ муоширати русӣ доранд ва шумораашон кам нест? Ё чаро ҳоло ҳам мисли замони шӯравӣ навиштаҳо русию тоҷикианд?
Таъсири таълими шӯравӣ он қадар дар дилу зеҳну мағзи мо ҷо гирифта, ки ҳар куҷо русзабонеро бинем, нохудогоҳ ба русӣ ҳарф мезанем. Ҳатто бо чиниву арабу ҳабашу амрикоиву аврупоӣ ҳам нохудогоҳ бо русӣ ҳарф мезанем. Ҳатто бо сагу гурбаҳоямон. Ҷавони зодаи замони истиқлолиятро дидам, бо сагаш русӣ, ки хеле бад балад буд, гап мезад. Гуфтам;- чӣ, сагат русиро мефаҳмаду тоҷикиро не? Гуфт;- не, тоҷикиям мефаҳмад, фақат аз рӯи одат ман русӣ ҳарф мезанам. Ба ҷавони зодаи замони истиқлолият, ки забони русиро намедонад, ин одат аз куҷо пайдо шуд...? Чаро сафи ҷавонони тоҷик, ки дар интернет байни худ русӣ муошират мекунанд, зиёд мешавад, ки он ҳам миёнашон ҷавонони фарҳангӣ ё аз хонаводаҳои фарҳангию зиёӣ кам нестанд?
Бо писарам масъалаи ба боғча - кӯдакистон бурдани фарзандонашро гузоштем.- Ба боғчаи русӣ мебарем,- гуфт писарам.- Чаро ба тоҷикӣ нею русӣ?,- пурсидам ман.- Аз боғча - кӯдакистони тоҷикӣ бурдан, беҳтараш набарем, чунки дар ин наздикиҳо боғчаи дурусти тоҷикӣ нест,- гуфт ӯ.- Пас боғча намераванд, дар хона худамон тарбия мекунем,- гуфтам. Шояд аз ин тасмими ман, ки писарам розӣ шуд, бачаҳо дар бисёре аз масълаҳо зарар ҳам бинанд. Аммо барои ман коста нашудани сатҳи худшиносии миллии онҳо авлотар аст, муҳим мисли мо нашаванд.
Арҷу авлавияти забони ғайр бар забони модарӣ дар зеҳни ҷавонону наврасони мо аз куҷо пайдо шуд? Ин амалкард худ ба худ ки пайдо намешавад. Ин ҷавонону наврасон зодагони кадом муҳитанд? Бадбахтона, агар ҳамин раванд бошад, пас аминам, ки баъд аз сад сол ҳам ин муҳит барои рушди забону фарҳанг ва суннатҳои миллӣ, дар ҷамъ ҳастии миллат ба қадри лозимӣ иваз ва созгор нахоҳад шуд.
Ман ҳеҷ гоҳ зидди забони русӣ ё фарҳанги ин миллат набудам ва нестам. «Ба худодода ситеза макун» мегӯянд. Беҳуда нисфи замини дунё аз ин миллат нашудааст. Гап сари тафаккур ва амалкарду андешаи миллати худам аст, ки оқибаташро Худо нигоҳ дорад. Чаро имрӯз мо дидаву дониста ба ин роҳи хато меравем? Таҷрибаи замони шӯравӣ дарс нашуд магар, ки онро такрор мекунем? Шӯравӣ тавонист аз мо манқуртҳо созад. (Агар баъзе аз шумо маънии “манқурт”-ро надонед, ба Театри ҷавонон биёед ва намоиши “Як рӯзи дарозтар аз аср”-ро бубинед ва агар хуши ба театр омадан надоред, китоби “Як рӯзи дарозтар аз аср - Дуроҳаи бӯронӣ”-и Чингиз Айтматовро хонед). Агар манқурти Чингиз Айтматовро бо дар сар кашидани пӯсти уштури ҷавон месохтанд, пас шӯравӣ муваффақ шуд дар қалбу мағзу маънавиёти мо пардае бикашад, ки аз пӯсти уштур хеле бадтару хатарноктар буд. Ва ин ҷавонону наврасон наслҳои аз мо пайдошудаанд. Дар хонавода ва фазою муҳити ҷомеаи мо ба воя расидаанд. Аз дастурхони мо обу ғизо хӯрдаанд ва ғизои руҳонию маънавӣ ва ватандорию миллатпарвариро ҳам аз фазои маънавию муҳити сохтаи мо гирифтаанд. Онҳо аз моянд! “... Ҳар касе он даравад оқибати кор ки кишт...”!
Ҳар миллате, ки фарҳангию аҳли зиёяш фаъолу ҳушёранд, нисбатан худшиносу ҳушёру пешрав аст. Кам надидаму нашунидам, ки бисёриҳо (ҳатто аҳли фарҳанг) бо итминон мегуфтанд, ки бачаҳои худро дониста ба боғчаю мактабҳои русӣ медиҳанд, чаро ки забони тоҷикӣ, ба қавлашон, хоҳ - нохоҳ аз худашон аст, муҳим забони дигарро меомӯзанд. Мисли замони шӯравӣ, ки амалҳои манқуртонаи худро ҳамин гуна сафед мекарданд. Сухан сари тарбияи маънавию зеҳнии ҷомеа меравад, вагарна забондонӣ магар бад аст? Чаро имрӯз дар ҷомеаи мо забону фарҳанги бегона афзалият дорад? Тасаввур кунед, фарзандони мо ба мактабу боғчаҳое мераванд, ки 80 - 90 ё сад дар сад тоҷиканд. Аммо ҳама маводҳои муҳими илмиву таълимӣ бо забони ғайр, яъне ба забони ҳамон 5 ё 20 дар сади бачаҳои ғайри тоҷик. Мо нохудогоҳ аз хурдӣ дар зеҳни фарзандонамон ҷо мекунем, ки забони модариашон забони илму маърифат нест, балки забони бечорагӣ, кӯчаву бозор ва дуруштиву дағалӣ аст. Ба ин хотир, бачаҳои мо ҳам нохудогоҳ кӯшиш мекунанд мисли он 5 ё 20 дар сади бачаҳои ғайри тоҷик бошанд, на мисли худ. Ва ба ин хотир шаҳриву дунявӣ будани худро дар муошират ба забони русӣ мебинанд. Тасаввур кунед, тифлакони тоҷик то ҳафтсолагӣ дар боғча - кӯдакистонҳо дар гуруҳҳои русианд ва ҳама муоширати байни худу мураббию дояҳо тоҷикӣ аст (хоҳ - нохоҳ ҳамингуна аст...) ва фақат дарсҳои омӯзишиву таълимӣ, ҷамъомадҳои расмӣ, шеърхониҳо ғайри тоҷикӣ, яъне русӣ. Албатта дар оянда маълум аст ин тифл кӣ будан мехоҳад. Яке аз сабабҳои арабгаро ё русгаро шудани ҷавонони мо ана ҳамин нобоварӣ ё назари пасту бечорагӣ ба забону фарҳанги хеш аст. Ва ё заминаи пайдо шудани истилоҳи нангини “Тоҷикӣ кардӣ…, тоҷикиш накун…» заминааш аз ҳамин ҷост. Замони шӯравӣ яке аз дастгоҳҳои пурқудрати манқуртсозӣ - ин сағирхона ва баъзе мактабҳои хусусӣ буд. Муҳим дар мағзу зеҳни бача бештар фарҳангу забони ғайр ва ё сохтаи худро ҷо кун, мешавад манқурти ин замона!
Сиёсати фарҳангиву маънавиро бояд ин гуна равона сохт, ки насли оянда авлавияти забону фарҳанги миллии худро дар амал эҳсос кунад ва ӯро созандаи илму маърифату фарҳанг ва ояндаи зиндагию ҳастии хеш донад (ҳамингуна ҳам ҳаст). То насли ҷавон афзалияту манзалати забону фарҳанги миллии худро дар амал набинаду татбиқ накунад, дар бораи ватану ватандорӣ ва миллатпарварӣ сухан гуфтан бефоида аст. Торих гувоҳ аст, ҳар миллате, ки сиёсати фарҳангиаш аз сиёсати давлатдориаш авлотар буд, пойбарҷо монд. Ҳеҷ давлати ҷаҳон дар торихи имрӯзи башар шояд ҳадди аксар аз чандсад сол зиёд умр надидааст, аммо миллатҳо чандин ҳазорсолаҳо умр доранд. Бадбахтона, кам набуданд миллатҳое, ки бо сиёсати хатои фарҳангӣ аз байн рафтанд. Пас месазад ба хотири тақвият ва амалӣ шудани сиёсати фарҳангӣ баъзе дигар чизҳоро қурбон кард.
Сиёсати давлатдории имрӯзи ҷаҳон хеле сахту пурчигил аст. Кори саҳл нест дар ин солу замона тинҷу ором зиндагию давлатдорӣ кардан. Бахусус ба мисли мо давлатҳои хурд, ки ниёз ба пуштибонҳои абарқудрат дорем. Вале, бо вуҷуд, сиёсати фарҳангии ҳар миллат бояд новобаста ба ҳолату вазъияти дигар сиёсатҳо интихоби роҳи дурусту созанда бошад, ки натиҷааш пойдории ҳастии хеш аст.
Кишвари Арманистон бе дастгирии Русия имрӯз наметавонад дар фишору таҳдиди кишвари Озарбойҷон дар масъалаи Қаробоғ биистад, аммо вазорати фарҳангаш забони русиро дар қатори дигар забонҳои хориҷӣ мегузорад ва авлавияти пештараи аз замони шӯравӣ мондаи ин забонро мегирад. Кишвари Русия дар шароити имрӯзаи буҳрони иқтисодӣ барои рушди театрҳои русии кишварҳои ҳамсоя маблағ ҷудо мекунад. Бале, барои ҳастии миллат сиёсати фарҳангии худро новобаста ба сиёсати давлатдорӣ бояд пеш бурд, ҳатто баъзан дар баъзе масъалаҳо агар мушкилӣ ё шояд қурбонӣ талабад.
Хеле сахт аст, вақте филми мустанад дар бораи бузургони гузаштаи торихи синамо - кинои тоҷик ба забони русӣ аст ва бо навиштаи «Мы вас помним…» сар мешавад (филмро ду сол пеш ба навор гирифтанд). Мо фарҳангиёни миллат имрӯз ҳам қудрати бо забони модариамон ёд кардани гузаштагони худро надорем. Шукр, ҳар сол як - ду сафари ҳунарӣ ба кишварҳои ҳамсоя дорем. 10 - 12 соли охир надидам, ки намояндаи ҳукумат ё вазорати фарҳанги ин кишварҳо маърӯзаи расмии худро ба ҷуз забони модариашон хонда бошанд. 90 дар сади ин маъракаҳо ба забони худашон мегузарад. Ҳарчанд дар ҷашнвораҳо ҳудуди 4 то 15 кишвари хориҷӣ ҳузур доштанд. Дар мо чӣ? Дар ҷашнвораи синамо “Дидор” сухани сӯгвории ба ёдбуди шодравон коргардони шинохтаи синамои тоҷик Бахтиёр Худоназаров бо забони русӣ қироат мешавад. Вақте қисми зиёди хориҷиён ҳамзабонони мо буданд. Ё дар яке аз чунин маҳфилҳо мансабдори ҳукумати мо, ки маълум аст забони русиро хуб намедонад, бо як азоби сахте маърӯзаи худро бо забои русӣ мехонад ва баъди тамом кардан дар чеҳрааш ифтихор аз ин амалашро пӯшонда наметавонад. Дар телевизион мусобиқаи дастаҳои муштзанӣ (бокс)-и Русия ва Ӯзбекистонро дар Тошканд тамошо кардам. Тамоми муаррифию рафти мусобиқа бо забони ӯзбекӣ ва инглисӣ буд.
Агар ҳар миллате аз байн меравад, аввалу охир ва бешубҳа фарҳангиёну зиёиёни он миллат гунаҳкоранд. Воқеияти чанд соли суботу амнияти кишвар сиёсати давлатдории кишвару давлатамон аст. Вале камбудиву доғҳои дар боло ифшошуда нахуст рисолати фарҳангиёну аҳли зиёи кишвар аст. Баъди ғалабаи инқилоби исломӣ дар Эрон қариб ҳама муҷассамаву ҳайкалҳоро аз байн бурданд. Замони аз байн бурдани ҳайкали ҳаким Абулқосим Фирдавсӣ тамоми аҳли зиё, адабу фарҳангиёни Теҳрон назди муҷассама худро гирифтанд ва давлатро аз нияташ баргардонданд. Дар мо чанде пеш хабари аз байн бурдани ду бинои фарҳангӣ расид, ки якеро аз байн бурданд. Аҳли зиёву адаб ва фарҳангиён чӣ вокуниш нишон доданд? Чанд бор аст, ки ҳунарпешаи театр Суҳроб бо дард шиква мекунад, ки баъди чанд муддат бастани тарҷумаи (дубляжи) филмҳои туркӣ ман бо чашми худ дидам, ки шумораи хеле зиёди ҳунармандони аз мардумӣ то ба поён нома ба ҳукумат навишта буданд ва хоҳиши бекор намудани ин қарорро карданд. Вақте қарори кандани ду театр овоза шуд, ҳеҷ кас хоҳиши навиштани нома надошт. Бале, 70 соли шӯравӣ тавонист тафаккури маънавии мадуми моро хеле коста кунад. Ҳатто имрӯз ҳам барои бештари мардуми мо, бахусус фарҳангиёни миллат фарқе надорад, ки солшуморӣ милодӣ аст ё аҷдодӣ, ҳуруф форсӣ аст ё сирилик, соли нав 1-уми январ аст ё 21-уми март, забон тоҷикӣ аст ё русӣ, мактабу боғча - кӯдакистонҳо тоҷикианд ё ғайри тоҷикӣ. Муҳим, ҳарчӣ бошад, фақат барои мавҷудияти онҳо халал ворид накунад. Муҳим дар ҳар сурат вуҷуд доштан аст. Ба ҳайси кӣ, муҳим нест!
Мегӯянд, ки ҳар кор вобаста ба қудрат ва тавоноӣ. Имрӯз қудрати мо фарҳангиёну аҳли зиё ба ҳамин мерасидагист, ки созандагиро ақаллан аз худ сар кунем. Ақаллан худу хонаводаи худро дар тарбияи фарҳагу забони модарӣ ва сунатҳои миллӣ барои ояндаи ҳастии хеш дар амал татбиқ намоем. Муҳити фарҳангиро агар мо насозем, пас кӣ бояд созад? Оё ин ниёзҳо метавонанд ҷойи ниёзҳои нафсонӣ, мансабу унвонгирӣ, вазифаталабӣ, маҳалгароӣ, ноумедӣ ва монанд ба инҳоро бигиранд?!
Ту медонӣ, ки ислоҳи башар чист?
Ҷуз ислоҳи худӣ чизе дигар нест.

Абдумумин ШАРИФӢ,
ҳунарпешаи театр

Хонданд 325

Наврӯз - ҷашни хирадварзӣ

Март 19, 2018
Диданд: 177

Наврӯз бузургтарин ҷашни фарҳангии ҷаҳонист, ба ин далел, ки он на танҳо ба як қавм, як миллат, як нажод мунҳасир мешавад, балки ба тамоми ақвоми башарӣ - ба инсоният мансуб аст.
Дар дунё аз қадим то имрӯз ҷашну маросимҳои зиёде мавриди таҷлил қарор гирифта ва мегиранд, ки хусусиёти қавмӣ, қабилавӣ, этникӣ ва динӣ дошта, бо ин ё он васила дар доираи фарҳанги қавмӣ ва динӣ маҳдуд мешаванд. Вале Наврӯз аз ин қоида мустасност, чунки он аз дониш, хирад, фарҳанг ва меҳр сарчашма гирифта, бо ин ҷавоҳири шарифи инсонӣ азалан ва абадан пайванд аст ва он чӣ ки бо хирад ва меҳр иртибот дорад, ҳеҷ гоҳ куҳнашавиро намепазирад, дар масири таърих ҳамвора бо инсон ҳамқадам ва ҳамқисмат мешавад, пайваста дар маҷрои таҷдиду таҳаввул қарор мегирад.
Вожаи Наврӯз, ки дар забони паҳлавӣ ба сурати «НУКРУЧ» (NOKROCH) омадааст ва аз ду бахш таркиб ёфтааст: бахши аввал «НУК», ба маънии наву ҷадид ва тоза ва бахши дуюм ба маънии рӯз аст, ки дар маҷмуъ, рӯзи наву тозаро далолат мекунад. Агар сари ҳамин вожа амиқ андеша кунем, ба хубӣ хоҳем дарёфт, ки калимаи «Наврӯз» маънии хирад ва донишро низ дорад, зеро ки таъбири «рӯзи нав» худ далолатгари таҷдиди зиндагӣ ва фикру андеша мебошад.
Наврӯз, бешубҳа, ҷашни бостонист ва собиқаи тӯлонии таърихӣ дорад, вале чун бо хирад ва фарҳанг пайванд аст, аз фарсудагӣ орӣ буда, доиман, ба навию навоварӣ мегирояд, чунки хислати хирад навҷӯйиву навоварию навофаринист. Ин ҷашни хирадмаоб бо номи Ҷамшед - нахустин шаҳриёри олами ориёӣ сахт иртибот дорад.
Ҷамшед, ба қавли муҳаққиқон, нахустин инсон ва аввалин шаҳриёри донишманди ориёист, ки мушкилоти зиндагиро бо мизони хирад баркашида, дар ҳалли масоили муҳим аз ақлу мантиқ мадад меҷуст. Ин шаҳриёри устуравӣ танҳо бо хираду фарҳанг дигаргун кардани ҷомеаи инсониро имконпазир медонист. Ҷамшед ба хотири саодатманд сохтани мардум ва аз ҷаҳлу залолат наҷот додани исоният саъю талош мекард. Ин инсони ормонии ориёӣ бо ақлу хирад дар замин биҳишт месозад ва рӯзи ба итмом расонидани биҳишти рӯйи заминро Наврӯз меномад.
Дар фарҳанги ҷамшедӣ, ки орӣ аз ҷаҳолату залолат аст, меҳр, хирад ва фарҳанг меъёри асосӣ дар шинохти инсону ҷаҳон шумурда мешаванд. Танҳо бо меҳрварзӣ ва хирадпарварӣ инсон ҷаҳонро фарҳангӣ месозад ва бар ҷаҳлу ҷаҳолат пирӯз мегардад.
Дар фарҳанги бостонии форсу тоҷик умри ҷаҳон 12 ҳазор сол муқаррар шуда, ки 8 ҳазори он ба таърихи инсонӣ марбут аст ва бо ҳазораи Ҷамшед оғоз меёбад. Ҳазораи Ҷамшед ҳазораи меҳр, хирад ва фарҳанг аст. Маҳз ҳамин ҳазора ҳазораи Наврӯз, яъне ҳазораи таҷдиди фикрӣ, навандешӣ, навсозӣ, навофаринӣ ва рӯшангарӣ будааст.
Ҷамшед бо Хуршед иртиботи қавӣ дорад, то он ҷо ки ӯро «Писари Хуршед» донистаанд. Писари Хуршед бо нуру рӯшноӣ, ки аз меҳру хирад сотеъ мешавад, ҷаҳон - заминро мунаввар месозад ва торикию зулматро дафъу рафъ мекунад. Муаррихи асримиёнагии форсу тоҷик Ибни Балхӣ Ҷамшедро чунин тасвир мекунад: «Марде будааст қавӣ ва накӯрӯй ва ҷаъдмӯй ва дар баъзе ҷойҳо сурати ӯ гирд аст ва чунон аст, ки рӯй бар офтоб дорад ва ба як даст асое гирифтааст ва ба як даст миҷмарае дорад ва ба хур месӯзад ва офтобро мепарастад». Аз қавли Ибни Балхӣ чунин хулоса намудан мумкин аст, ки Ҷамшед марди қавипайкар, некӯрӯй ва бузургманиш буда, ба офтоб меҳр меварзидааст. Офтоб дар фарҳанги ориёӣ рамзи некӯӣ, додгарӣ, андешамандӣ ва инсонсолорӣ мебошад.
Устураи Ҷамшед ва ҷашни Наврӯз ба фарҳанги сомӣ (яҳудӣ, масеҳӣ, исломӣ) бо номҳои дигар нуфуз карда, дар кутуби муқаддаси ақвоми ғайриориёӣ таъсири амиқ гузоштааст.
Дар фарҳанги ҷамшедӣ ҳар кӯшише, ки бо хирадварзӣ робита дошт ва бар рағми ҷаҳлу залолат равона шуда буд, ба пирӯзӣ расида, он пирӯзиро Наврӯз мегуфтанд ва ҳамагон бо шодию сурур таҷлил мекарданд. Дар мушкилтарин вазъият, ки ҷаҳолат бар адолат чангол задан мехост, Ҷамшед падид меомад ва торикӣ (ҷаҳолат)-ро бо рӯшноӣ (хирад) рафъ мекард. Фарҳангшиноси маъруфи асримиёнагии форсу тоҷик Абӯрайҳони Берунӣ нақлеро меоварад, ки тибқи он Иблиси лаин баракатро аз мардум зоил мекунад, мардумро ба қашшоқӣ ва гуруснагӣ мувоҷеҳ сохта, бад-ин тартиб дунёро нобуд кардан мехоҳад. Ҷамшед бо амри Худованд ба манзили Иблису пайравони ӯ меравад, зулму залолатро барҳам зада, баракату фаровониро меорад, мардум ин рӯзро Наврӯз мегӯянд ва ҷашн мегиранд.
Ҳаким Фирдавсӣ дар «Шоҳнома», ки беҳтарин бозгӯкунандаи фарҳанги қадимаи иронитаборон аст, ба устураи Ҷамшед таваҷҷуҳ намуда, аз тахти бо нерӯи хирад сохтаи шаҳриёр чунин ёдовар мешавад:
Ба фарри каёнӣ яке тахт сохт,
Чӣ моя бад-ӯ гавҳар андарнишохт.
Ки чун хостӣ дев бардоштӣ,
Зи ҳамун ба гардун барафроштӣ.
Чу хуршеди тобон миёни ҳаво,
Нишаста бад-ӯ шоҳи фармонраво.
Ҷаҳон анҷуман шуд бар тахти ӯ,
Шигифтӣ фурӯ монда аз бахти ӯ.
Мардум Ҷамшедро, ки бо нури меҳру хирад партавафшонӣ менамуд, таҳсин карданд ва бо шодмонӣ он рӯзро Наврӯз эълом дошта, ҷашн гирифтанд. Фирдавсӣ ин лаҳза - пирӯзии Ҷамшеди хирадварзро чунин ба риштаи тасвир мекашад:
Ба Ҷамшед бар гавҳар афшонданд,
Мар он рӯзро рӯзи нав хонданд.
Сари соли нав Ҳурмузи фарвадин,
Баросуд аз ранҷ рӯйи замин.
Бузургон ба шодӣ биёростанд,
Маю ҷому ромишгарон хостанд.
Чунин ҷашни фаррух аз он рӯзгор,
Ба мо монд аз он хусравон ёдгор.
Дар давраи салтанати Ҷамшед, ки Наврӯз ба он даврон тааллуқ дорад, дарду газанд, хорию забунӣ, ҷаҳлу ҷалолат, сардию хунукӣ, беморию марг ва бадбахтию беадолатӣ аслан вуҷуд надоштанд ва ин нуктаро дар китоби динии «Минӯи хирад» мехонем: «Аз Ҷамшеди хубрамма писари Вивангаҳон ин судҳо буд, ки шашсад сол барои ҳамаи офарандагони Урмузд бемаргӣ фароҳам овард ва ононро орӣ аз дарду пирӣ ва офат кард».
Ҳазораи Ҷамшед ҳазораи хирадварзӣ ва меҳрофарии мардуми иронинажод маҳсуб мешавад. Зимистон ва сардӣ дар фарҳанги ориёӣ рамзи торикӣ, ҷаҳолат ва бадбахтӣ буда, тибқи ривоёти бостонӣ, Ҷамшед барои раҳоии мардум аз сардии муҳиб (даҳшатнок) диже месозад ва бад-ин тариқа, инсониятро аз бадбахтӣ ва балои аҳриманӣ наҷот медиҳад. Ҳар қадаме, ки ба ҷодаи меҳру хирад гузошта мешавад, аз ҷониби Ҷамшед хуш пазироӣ мегардад.
Ҷамшед ҳамчун шаҳриёри хирадварз, меҳрубон ва додхоҳ ҷашни Наврӯзро бо шукуҳу шаҳомати хос таҷлил мекард, зеро ки ин ҷашн ҷашни тантанаи хирад, адолат, меҳр, озодӣ ва накӯӣ буд. Тибқи маъхазҳо, Ҷамшед рӯзҳои моҳро бахш карда, 5 рӯзи нахустро барои бузургон, 5 рӯзи дуввумро Наврӯзи подшоҳ қарор дод, ки дар он ҳадя медод ва мегирифт, 5 рӯзи саввумро барои коргузорони шоҳ ниҳод, 5 рӯзи чорумро барои вижагони шоҳ гузошт, 5 рӯзи панҷумро барои сипоҳиён ниҳод ва 5 рӯзи шашумро барои раъоё гузошт, ки ҳамаи он 30 рӯзро ташкил медод ва муддати моҳ Наврӯз таҷлил мешуд. Ба таъбири дигар, Ҷамшед тӯли як моҳ бо тамоми ақшори ҷомеа Наврӯзро таҷлил мекард. Ҳама табақоти сиёсӣ ва иҷтимоӣ Наврӯзи фархундаро мутобиқи дастури ҷамшедӣ муддати 5 рӯз ҷашн мегирифтанд.
Ҷамшед рӯзи барбастани раҳи дӯзах, пирӣ, беморӣ, марг ва ранҷу зиёнро Наврӯз номид ва ба шарафи ин пирӯзӣ ҷашни басо дилафрӯз барпо кард, ки тасвираш чунин аст:
Мар он рӯзро ном Наврӯз кард,
Яке ҷашн бас беҳ дилафрӯз кард.
Раҳи дӯзах он рӯз Ҷамшед баст,
Ба шодӣ бар он тахти заррин нишаст.
Набуд маргу пирию ранҷу зиён,
Набуд кинаю кибрашон дар миён.
Бояд таъкид кард, ки Наврӯзро, ҳамчунин чун рӯзи ғалабаи некон бар Аҳриман ва девон дар гузашта таҷлил мекарданд. Дар ин рӯз Каюмарс Арзӯри девро бишикаст, дар ҳамин рӯз Соми Наримон Сановзаки девро нобуд сохта, Аждаҳокро бияфканд ва дар ин рӯз Кайхусрав Афросиёбро бикушт.
Ҷамшед, ки бо дастури Заҳҳок кушта мешавад, тӯли ҳазор сол ҷаҳолату залолат салтанат мекунанд ва мардумро ба коми даҳшатбори хеш мекашад. Фаридун, ки аз тухмаи Ҷамшед буд, дар ҳазораи сеюм ба майдон омада, Заҳҳокро нобуд мекунад ва то як андоза пирӯзии хирадро бар ҷаҳолат таъмин месозад.
Агар аз маҷрои устураҳои Ҷамшед, Заҳҳок ва Фаридун берун бароем, хоҳем дид, ки Наврӯз дар даврони салтанати Ҳахоманишиён, Сосониён, хилофати Умавиёну Аббосиёни араб, Тоҳириён, Саффориён, Сомониён низ таҷлил мегардидааст. Чи хеле ки дар боло ишора шуда буд, Наврӯз бо тобишу ҷилоҳои тоза дар фарҳангҳои сомӣ ва урупоӣ (яҳудӣ, масеҳӣ, исломӣ, юнонӣ, румӣ) низ арзи ҳастӣ намуда, ҷавҳари худ - хирадварзӣ ва меҳрофариро аз даст надодааст.
Ҳамин тариқ, фарҳанги ориёӣ ҷашнеро дар қолаби афсонаю устура ба ҷаҳониён манзур намудааст, ки бар мабнои меҳру вафодорӣ ва хираду бунёдкорӣ пардохта шуда, дар имтидоди набарду муборизоти тӯлонии бофтаю сохтаҳои ақвоми куҳани форсӣ-тоҷикӣ ақлу хирад, ки дар ойину маросими наврӯзӣ инъикос ёфтааст, бар ҷаҳлу ҷаҳолат пирӯз мегардад. Ҷомеаи мутамаддини муосир беш аз пеш ба меҳру фарҳанг ва хиради созанда ниёз дорад ва Наврӯз ҳамчун ойини меҳрпарварию хирадварӣ дар самти ҳамгироии башарияти сайёра, имрӯз низ метавонад нақши муассир дошта бошад ва мардумро муттаҳид намуда, ба сӯйи хушбахтӣ ва саодати инҷаҳонӣ раҳнамун созад.

Нозим НУРЗОДА

Хонданд 177
  •  << 
  •  < 
  •  1 
  •  > 
  •  >> 

Хабари рӯз

Календар

« Август 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
    1 2 3 4 5
6 7 8 9 10 11 12
13 14 15 16 17 18 19
20 21 22 23 24 25 26
27 28 29 30 31    

Парадокс

Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ба ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№3
Бег САБУР, раиси Хадамоти алоқа:- Ман қарорамро бекор накардаам.Танз: Офарин ба Шумо, оғои Бег ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№2
Аскар ҲАКИМ, Шоири халқии Тоҷикистон:- Дар замони шӯравӣ мо асареро пайдо намекунем, ки дар ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№1
Абдуалим ИСМОИЛЗОДА, раиси шаҳри Қӯрғонтеппа Хонандаи беҳтарин- Кӯшиш мекунам ҳар рӯз лоақал ...

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.