.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Ҷаҳон

Ҷумҳурии худхондаи Приднестрови Молдова

Дар олам кишварҳое ҳастанд, ки онҳоро ҷомеаи байналмилалӣ эътироф намекунад, чуд дида мешавад, ки порае аз заминро аз баданаи як давлат кандаву худро давлати дигар эълон кардаанд. Маъмулан ин гуна кишварҳо таҳти пуштибонии кадом кишвари қудратманде қарор доранд, вагарна ин чунин “истиқлолият” дер ҳам намепод. Дар ҳавзаи нуфузи Русия се кишвареро метавон ном бурд, ки кандашуда аз баданаи мамлакате бо пуштибонии ошкору ниҳони Маскав худро мустақил медонанд. Ва яке аз инҳо Ҷумҳурии Приднестрови Молдова мебошад. Замоне ин гӯша аз хоки Молдова зидди талошҳои миллии озодидӯстон буд, ки мехостанд забонашон мустақилу озод ва худи онҳо ҳамон миллате бошанд, ки асолатан буданд. Аммо бахше аз онҳо, ки ҳатман русу русзабон буданд, зидди ин талошҳо шуданд ва бардагиро аз озодӣ муҳимтар хонданд. Имрӯз ҳам, бо гузашти як сисола онҳо ҳамоно аз Маскав мехоҳанд ин қаламравро моли худ кунад. Маскав ҳоло истиҳола дорад, чун барои Қрим бо ҷомеаи байналмилалӣ мушкил пайдо кард ва наметавонад ин бахш хоки Молдоваро аз худ эълон кунад. Қрим сарнавишти дигару Приднестров дигар.

Ҷумҳурии Приднестроваи Молдова-минтақае дар канори рӯди Днестр, дар шарқи Молдова ва дар ҳамсоягӣ бо Украина қарор дорад. Ин минтақа дар соли 1990 эълони истиқлолият кард ва аз соли 1992 бо номи Ҷумҳурии Приднестроваи Молдова худро мустақил эълон намуд. Ин кишвар то кунун аз сӯи ягон мамлакати узви СММ ба расмият шинохта нашудааст ва бо ҳеч як аз онҳо робитаи дипломатӣ надорад ва ҳамоно бахше аз қаламрави Молдова ба шумор меравад. Бахше аз қаламрави он аз ҷониби Молдова назорат карда мешавад. Роҳ ба сӯи баҳр надорад. Аҳолии он наздик ба 500 ҳазор нафаранд ва аз молдовиҳову русҳо ва украинҳо иборат мебошанд. Чун онҳо солиёни дароз ва ҳатто асрҳо дар канори ҳам ба сар мебурданд, хонаводаҳои омехта зиёд доранд. Аксари онҳо муътақидони оини насронии православианд. Ва забонҳои молдовӣ, русӣ, украинӣ забонҳои расмии ин давлати худхонда ҳисобида мешавад.  

Кишвари президентист. Соли 2016 дар интихоботи президентӣ Вадим Красноселский пирӯз шуд. Ҳизби “Обновление” дар интихоботи парлумонии соли 2015 курсиҳои аз ҳама бештарро соҳиб шуд.  

Дар соли 2017 дар қаламрави Приднестрова 313 000 нафар шаҳрвандони Русия иқомат доштанд.  

2 сентябри соли 1990 дар анҷумани II Фавқулоддаи вакилони халқ, ки дар Тираспол баргузор шуд Эъломияи истиқлолияти Ҷумҳурии Приднестрови Молдова қабул ва шаҳри Тираспол пойтахти он эълон шуд. Тибқи ин эъломия Приднестров аз Молдова буридаву бо Иттиҳоди Шӯравӣ чун як воҳиди мустақил шомил мешуд.   

 

Каме аз таърих

Дар асрҳои миёна дар ин сарзамин қабилаҳои уличҳо (қабилаҳои славянии шарқ, ки дар асри IX миёни дарёҳои Днестр ва Прут зиндагӣ мекарданд), тиверсҳо (қабилаҳои славяние, ки миёни дарёҳои Днестр ва Прут ва ҳамчунин Дунай макон доштанд), ҳамчунин кӯчиёни турк – печенегҳо (қавми турктабори нимакӯчнишин) ва кумонҳо (қабилаи кӯчаки кӯчӣ, замоне бо қипчоқҳо дар иттиҳод давлат ҳам доштанд) зиндагонӣ мекарданд. Замоне ин қаламрави ба давлати Руси қадим ва князигарии Галитско-Волин дохил мешуд. Дар асри XIV тобеъи Князи Бузурги Литва буд. Соли 1569 қисмати шимолии Приднестров ба ҳайати давлати Полшаи он замон дохил шуд. 

Приднестрови Ҷанубӣ соли 1242 бахше аз қаламрави истилокардаи муғулон буд, охири асри XV ба хонигарии Қрим дохил шуд, аз нимаи дуюми асри XVIII тобеъи ордаи Едисан буд. Соли 1770 Ордаи Едисан бо 8 ҳазор тотораш шаҳрвандии Русияро қабул мекунанд ва тибқи муоҳадаи Кючук-Кайнаржий соли 1774 он ба истиқлолият даст меёбад.  

Аз охири асри XVIII ин қаламравро Русия ишғол намуд ва ҳукуматдорони вақти Русия муҳоҷирати миллатҳои дигар, аз ҷумла молдованҳо, олмониҳо, яҳудиён, арманиҳо, юнониҳо, русҳо ва украинҳоро дастгирӣ карданд. Дар тӯли асри XIX  Приднестров бо шаҳрҳои Григориопол, Дубоссари ва Тираспол ба ҳайати губернияи   Херсон дохил буд.

Дар бораи таърихи ин қитъа аз хоки сайёра гуфтаниҳо хеле зиёданд ва барои он ки дилгиркунанда набошанд, мо талош кардем хеле мухтасар орем. 

То соли 1940 99,5 % қаламрави Ҷумҳурии Приднестрови Молдова дар ҳайати Ҷумҳурии Украина буд. Соли 1924 бо ташаббуси Г.И.Котовский, П.Д.Ткаченко ва дигарон Ҷумҳурии Мухтори Сотсиалистии Молдова (МАССР) дар ҳайати Украина таъсис гардид. Тибқи нақшаи Кремл он мебоист пойгоҳе мешуд, ки бо воситаи он Бессарабия, ки аз соли 1918 ба Руминия пайваст шуда буд, баргардонида мешуд.  

Дар МАССР забонҳои молдовӣ, украинӣ ва русӣ расмӣ эълон шуданд ва пойтахти он шаҳри Балта гардид, аммо соли 1928 онро ба Бирзул ва соли 1929 ба Тираспол кӯчониданд. Ва ин шаҳр то соли 1940 пойтахти  МАССР буд.  

 

Асолатхоҳӣ

Аммо аз соли 1924 дар МАССР ҷунбиши наве пайдо шуд, ки онро бо ҳамин як калима: АСОЛАТХОҲӢ метавон ифода намуд. Ҳадафи он шинохти молдовиҳо чун қавму миллати воҳид ва ҷудо аз Руминия буд. Онҳо иддао доштанд, ки молдовӣ забонест дигар ва молдован ин на руминист. Ҳарчанд имрӯз ҳам забоншиносон бар ин назаранд, ки молдовиву румонӣ як забонанд бо ду ном.  

2 августи соли 1940 дар иҷлоссияи VII – уми Шӯрои Олии СССР Қонун дар бораи ташкили Ҷумҳурии Сотсиалистии Молдова қабул шуд. Ва баъди ин аз қаламрави кишвари шӯроҳо муҳоҷирони зиёде ба ҳудуди имрӯзи Ҷумҳурии Приднестрови Молдова сарозер шуданд. Қисмати бештари корхонаҳои саноатӣ дар қаламрави ҳамин минтақа сохта мешуданд. 

Соли 1941, ки Олмон бо муттаҳидонаш ба Иттиҳоди Шӯравӣ ҳамла кард, вазъи геополитикӣ низ тағйир ёфт, Руминия имкон пайдо кард, ки дубора қаламрави муттааллиқ ба ин кишварро баргардонад. Руминия илова ба Бессарабия, Буковинаи шимолӣ қаламрави миёни дарёҳои Буги Ҷанубӣ ва Денестр низ ба худ тобеъ намуд.  

Соли 1944 Артиши Сурх дар Балкан бори дигар қаламрави пеш аз соли 1941 марбут ба Иттиҳоди Шӯравиро баргардонд.

Соли 1956 дар ҳудуди Ҷумҳурии Молдова артиши 14-уми СССР мустақар карда шуд ва он то пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ дар ҳамин минтақа боқӣ бимонд.  Соли 1984 он аз Кишнёв ба Тираспол бурда шуд.  

То пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ, дақиқан то соли 1990 корхонаҳои саноатии Приднестров 90 % нерӯи барқро тавлид мекарданд, калонтарин ГРЭС-и Молдова дар қаламрави ҳамин ҷумҳурӣ сохта шуда буд. 

 

Зиддиятҳо

Насли имрӯз дар бораи ҳам Молдова ва ҳам Приднестров камтар маълумот доранд. То ин ҷо мо мухтасар аз гузаштаи ин қаламрав ҳикоят кардем, аммо мусибату бадбахтиҳо ва ноамниҳо баъди пошхӯрии Иттиҳоди Шӯравӣ ва ҳатто дар остонаи барҳам хӯрдани Империяи Шӯравӣ оғоз шуданд. Тавре дар оғоз ҳам навиштем, соли 1990, ки Иттиҳоди Шӯравӣ побарҷо буд, Приднестров эълони истиқлолият кард ва албатта ин зарбае буд барои Молдоваи воҳид, ки руминиҳо пайваста онро қаламрави худ медонанд.  

Аммо асли гап чӣ буд? Чаро ва чӣ сабаб шуд, ки як кишвари якпорча ба ду тақсим гардид? Посухи ин суолҳоро метавон аз таҳлили рӯйдодҳои солҳои бозсозии горбачёвӣ, ки билохира ба суқути Иттиҳоди Шӯравӣ оварда расонда буд, ҷуст. Ва сабаби аслиро метавон ин гуна ифода кард: МАСЪАЛАИ ЗАБОН!

 

Забон

Бозсозии горбачёвӣ дар кулли қаламрави Шӯравӣ ҷунбишҳои  миллиро ба бор овард. Бедории афкори мардум бештар ҷанбаҳои милливу озодихоҳӣ дошт. Бедории сокинони ҷамоҳири Балтик тадриҷан қаламрави кишвари қудратманди шӯроҳоро фаро мегирифт. Ва яке аз талошҳои зиёиён танг кардани забони русӣ дар ҷумҳуриҳои миллӣ буд ва ба ҷойи он нишондани забони он миллат ва он қавме буд, ки кишвар номи онро дошт. Роҳбарияти Молдова ба фарқ аз сарварони кишварҳои Осиёи Марказӣ аз талоши зиёиёну миллигароён пуштибонӣ мекард ва тарафдори он буд, ки забонҳои руминиву молдовӣ як забон дониста шаванд ва Молдова бо Руминия бипайвандад. Ин чизе буд, ки Кремл аслан намехост.  

Моҳи марти соли 1988 Иттиҳоди нависандагони СССР дар шаҳри Маскав анҷумани худро гузаронд ва қатори масоили дигар дар бораи забони ҷумҳуриҳои миллӣ ҳам сухан рафт. Иддае аз адибони маъруф хостори ба забонҳои миллӣ додани мақоми давлатӣ шуданд ва ин ҳам ба манфиати миллигароҳои Молдова буд. Иттиҳоди нависандагони ин кишвар фавран барномаи ояндаи забон дар Молдоваро сохт, ки тибқи он руминиву молдовӣ як забон дониста мешуд.  

Моҳи сентяби соли 1988 “Номаи 66” интишор ёфт ва 66 тан аз маъруфтарин чеҳраҳои адабиву фарҳангии Молдова хостори ба забони молдовӣ додани мақоми давлатӣ ва ҷорӣ кардани алифбои лотинӣ шуданд. Тирамоҳ чандин гирдиҳамоии зиддирусӣ баргузор шуд ва ин шиорҳоро хонда мешуданд: “Молдова танҳо барои молдованҳо!”, “Ҷомадон-вокзал-Русия”, “Русҳо берун аз Днестр, яҳудиҳо дар Днестр!”. 

Солҳои 1988-1989 дар айни бозсозӣ дар Молдова чандин созмони миллигаро арзи вуҷуд кард ва охири соли 1988 “Ҷабҳаи халқии Молдова” ташкил шуд. Гуруҳҳое пайдо шуданд, ки бо шиори “Як забон-як халқ” амал мекарданд ва ҳадафи онҳо пайвастани Молдова ба Руминия буд. Соли 1919 ду нашрияи асосии ин кишвар бо сархати  «Suntem români şi punctum!» - «Мо руминем-нуқта” интишор ёфтанд.  

Дар пасманзараи ин ҳама талошҳо барои мақоми давлатӣ додан ба забон ва хориҷ кардани забони русӣ аз истифода ва танг кардани мавқеъи русҳо ва русзабонҳо, талошҳои пайвастан ба Руминия мавҷи эътирозҳои дигарро ба вуҷуд овард. Русу русзабонҳо ва миллатҳои дигар ва ҳамчунин бахше аз молдовиҳое, ки мухолифи ба ҳам омадани Руминия ва Молдова буданд, барои ташкили Ҷумҳурии мухтор гомҳо бардоштанд. Коршиканиҳо, гирдиҳамоиҳо барои радди қонуни забон ва ё ҳаддиақал содатар кардани он ки миллатҳои дигар низ ҳақи будубош дар ин мулк дошта бошанд, ба вуҷуд омаданд. Дар ҳамин солҳо ғояи ташкили ҷумҳурии дигари Молдовӣ ва ё Молдоваи дигаре, ки мустақил бошад ва на тобеъи Руминия пайдо шуд. 

 

Ва баъд

22 декабри соли 1990 президенти СССР Михаил Горбачёв фармон “Дар бораи чораҳои муътадилгардонии вазъ дар Ҷумҳурии Сотсиалистии Молдова”-ро имзо кард, ки дар бахши чоруми он ғайриқонунӣ будани эълони истиқлолияти Приднестров таъкид мешуд.  

25 августи соли 1991 Шӯрои Олии Ҷумҳурии Приднестрови Молдова “Эъломияи истиқлолият”-ро қабул кард, вале дар қаламрави ин кишвар Конститутсияи СССР ва қонунҳои СССР ҳоким дониста шуданд. Ба маънии дигар ин ҷумҳурӣ худро аз ҳайати Молдова берун кард, вале амалан дар ҳайати СССР боқӣ монд. 

5 ноябри соли 1991, баъди барҳам хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ Ҷумҳурии Приднестрови Молдова ташкил шуд. 

Соли 2006 дар ин давлати худхонда ҳамапурсӣ доир шуд ва 97,2 дарсади интихобкунандагон ба ҷонибдорӣ аз пайваст шудани Ҷумҳурии Приднестрови Молдова ба Русия овоз доданд. Ин қитъа аз хоки Молдова дигар майли пайвастан ба Молдова надорад ва талошаш ба он нигаронида шудааст, ки чун Қрим порае аз қаламрави Русия бошад. Моҳи марти соли 2014 Шӯрои олии Приднестров аз Думаи давлатии Русия хост қонунеро ба тасвиб расонад, ки тибқи он ин ҷумҳурӣ шомили Русия гардад.  

 

Сохти давлатдорӣ

Ҷумҳурии Приднестрови Молдова тибқи қонуни асосии худ мустақил, демократӣ, ҳуқуқӣ аст. Сарвари давлат президенти он ба ҳисоб меравад ва дар айни замон Вадим Красноселский ин масъулиятро бар душ дорад. Президент ҳар панҷ сол як маротиба интихоб мешавад ва як нафар наметавонад беш аз ду навбат пайи ҳам президент интихоб шавад.  

Ҳукумати иҷроия аз ҷониби раиси ҳукумат идора мешавад. Вазирон ва сарварони идораҳое, ки вазир нестанд ё вазорат нестанд, низ аъзои ин ҳукуматанд.  

Мақоми олии қонунбарор Шӯрои Олии Ҷумҳурии Приднестрови Молдова мебошад. Ҳокимияти судӣ мансуб ба Додгоҳи олӣ, Додгоҳи Конститутсионӣ ва Додгоҳи ҳакамии ин кишвар мебошад.  

 

Мақоми байналмилалӣ

Тӯли ин солҳое, ки эълони истиқлолият кардааст, Ҷумҳурии Приднестрови Молдова ҳамоно як давлати худхонда боқӣ мемонанд ва аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ва ҳатто аз ҷониби Русия низ ба расмият шинохта нашудааст. Дар ягон кишвари олам сафорат надорад ва ягон мамлакати узви СММ робитаи дипломатӣ бо он барқарор накардааст. Ин кишвар худ бо худ зиндагӣ дорад, на равобити хориҷӣ дорад ва на ташвишу талошҳои дипломатӣ. Ҳамоно кишварҳои олам онро бахше аз Молдова медонанд.  

Танҳо ду кишвари қисман истиқлолияташон эътирофшуда ва як кишвари эътирофнашуда истиқлолияти Приднестровро расман шинохтаанд. Аз ҷумла, Осетияи Ҷанубӣ, Абхозистон ва Қаробоғи Куҳӣ истиқлолияти Приднестровро 17 ноябри соли 2006 шинохтаву намояндагии худро дар он боз кардаанд.  

Ҷумҳурии Приднестрови Молдова дар ягон созмони обрӯманди байналмилалӣ узвият надорад. Вале вай аъзои Иттиҳоди кишварҳои эътирофнашуда аст, ки соли 1992 ташкил шудааст ва дар оғоз он шомили Абхозистон, Приднестров ва Осетияи Ҷанубӣ буд. Соли 2000 дар базаи ин ташкилот Кишварҳои Муштаракулманофеъи ношинохта ташкил шуд. Онҳо борҳо талош кардаанд ба узвияти Иттиҳоди гумрукӣ, ЕАЭС, Ҷамъияти Авруосиёии иқтисодӣ ва ҳатто узви ИДМ шаванд. Вале ин талошҳо амалӣ нашудаанд.  

 

Муқовимати ҳарбӣ

Чун дар ҳамаи нукоти доғ дар Ҷумҳурии худхондаи Приднестров низ бархӯрдҳои ҳарбӣ буданд, ки сабабгори қатли бегуноҳон ҳам гаштаанд. Аммо ин бархӯрдҳо на ба ҳадде будааст, ки мо дар Тоҷикистон дидем. 

Соли 1992 миёни нерӯҳои ҳарбии Молдова (нерӯҳои мусаллаҳ, қувваҳои ВКД ва амният) ва гвардияи ҷонибдори истиқлолияти Приднестров задухӯрд сурат гирифтааст. 7-июли соли 1992 Молдова оташбас эълон кард ва ҷониби Приднестровро аз ин тасмим бо ҳуҷҷате хабардор кардаанд, ки миёни президентони Молдова ва Русия имзо шудааст.  Аммо бо вуҷуди ин бархӯрдҳо пароканда сурат мегирифтанд. 1 августи соли 1992 муоҳадаи сулҳ имзо шуд ва ин ба бархӯрди кӯтоҳмуддати ҳарбӣ поён дод...  

Таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 60
Якудз- созмони муташаккил ва табаҳкори ҷопонӣ.

Чаро мегӯянд шумори аъзои он коҳиш ёфтааст?

Якудзо номи гуруҳе аз табаҳкорони ҷопонӣ аст. Ин гуруҳи замоне хеле муташаккил имрӯз дар саросари олам пароканда аст. Ва муаллифи мақолае, ки мо аз он нақли қавл мекунем, менависад, ки он дар садади маҳви комил ва сартосарист. Ин гуруҳ дар гузашта корҳои зиёдеро анҷом додааст ва имрӯз ҳам тибқи тавону қудраташ ба он идома медиҳад. Аз ҷумла тиҷорати маводи мухаддир, силоҳ ва задухӯрдҳои хиёбонӣ номгӯи бахше аз фаъолиятҳои ин созмон аст. Теъдоди шинохташудаи онҳо дар олам 103 ҳазор нафар рақам зада мешавад. Ин гуруҳи табаҳкор ҳамеша бо холкӯбиҳо дар бадани худ аз дигар гуруҳҳои олами ҷиноӣ фарқ мекард ва боз ин ки қонуне доштанд басо шадид, қотеъ ва фаъолиятҳое ғайрирасмӣ, ки на ҳамеша расонаӣ мешудааст.  

Аммо имрӯз ин паймону ин созмон дар остонаи пошхӯрии комил аст: теъдодашон ба маротиб коҳиш ёфтааст ва мушкилоти молие, ки домангири онҳо шуда дигар гумон аст мисли пешина ба по истод шавад. Имрӯз ба ҷойи сарлавҳаҳои ҳангомабарангез аз фаъолияти гузаштаи ин созмон дар расонаҳои хабарӣ иттилоеро бо номҳои “Замони мушкил барои якудзоҳои фақир: онҳо харбуза медузданд” ва ғайраро метавон вохӯрд. 

Ахиран сомонаи интернетии “Лента.ру” матлабе дар ин замина нашр кард ва ба ин суол посух ҷустааст, ки то куҷо ин гуруҳ ба қаъри нобудии ҳамешагӣ фурӯ меравад ва оё ин воқеъият дорад ё на? Ин пойгоҳи интернетӣ бештар рӯйи баъзе гӯмагӯҳо ва мақолоти ахиран интишоршудаву хабарҳо такя мекунад ва бештари далоил барои касоне, ки бо ин созмон ва таърихи он ошно нестанд, камтар ҷолиб аст. Аз ҷумла нашрияи интернетӣ менависад, ки «Якудзо, ки имрӯз гирифтори мушкилоти молиявӣ шудааст, акнун танҳо дар шаҳрҳои бузурге чун Токио ва Осаки дида мешавад. Дар русто дигар касоневу гуруҳҳое надорад, ки бо пулу мол ёрӣ расонад ва ман ҳатто дар тааҷҷуб ҳам шудам, вақте як шиносам мегуфт, ки ҳоло онҳо ҳатто аз фермаҳо дуздӣ мекунанд. Ва ин суҳбати чопшуда муҷиби вокуниши сарвари яке аз дастаҳои ин созмон дар маркази Ҷопон шуд, чун тибқи қоидаи дар умум эътирофшудаву қабулшуда якудзоҳо ба ин ҳадди пастӣ набояд раванд. Кодекси баъзе гуруҳҳо ҳатто дуздӣ, ғорат, фурӯши кӯча ба кӯчаи маводи мухаддир, таҷовуз ба номус ва кушторро манъ мекунад. Албатта, дар гузашта ҳам баъзеҳо ин қонунҳои дохилиро нақз ҳам кардаанд, вале дуздӣ аз ферма хеле аъмоли пастест ва номи ин созмонро ба замин мезанад.  

Ба назар мерасад баъди он ки дар ин кишвар ҳамкорӣ бо мафияро ғайриқонунӣ эълон карданд, корашон ба мусибат рӯ ба рӯ шуд. Ва агар дар гузашта якудзоҳо дар деҳот озодона бо савмаъаҳои маҳаллӣ кор мебурданд ва вақтҳои баргузории фестивалҳо аз ин гуна фаъолиятҳо истифода мекарданд, пас акнун барояшон лозим меояд манбаъҳои дигари таъминоти молӣ ҷустуҷӯ кунанд.  

Ин чӣ созмонеаст?

Ҳамчуноне дар аввал ёдовар шудем, як созмони табаҳкори хеле маъруфест, ки дар саросари олам аз вуҷудаш дарак дода буд. Ба эҳтимоли зиёд аввалин аъзои ин созмон аз миёни қиморбозон пайдо шуданд. Аъзои ин созмон бо номи  “гокудо” низ маъруфият доранд. Якудзо ба арзишҳои патриархалии оила такя мекунад ва равиши фаъолияти он итоати ҳатмӣ аз сарвар ва риояи бечунучарои қоидаҳои дохилии он аст. 

Якудзо бо ҳаёти сиёсӣ ва иқтисодии Ҷопон сахт пайванд хӯрдааст. Дар қиёс ба дигар гуруҳҳои маъруфи ҷиноии олам якудзо макони дақиқу воҳиди идорӣ ва будубош надорад, дорои ҳеч қаламраве нест ва бештар ба робитаҳои хонаводагиву хешутаборӣ такя мекунад ва талош менамояд ҳамеша дараҷаҳои мансубияти иҷтимоии худ ва шумори роҳбарони созмонро комил пинҳон нигоҳ дорад. Аз аввали солҳои 1950 мақомоти ҳифзи ҳуқуқи Ҷопон теъдоди гуруҳҳо ва аъзои якудзоро ба қайд мегиранд. Агар солҳои то ҷанги дуюми ҷаҳон шумори аъзои гуруҳҳо аз сарвар ва 50 тан узви он иборат буд, пас солҳои баъдиҷангӣ ин теъдод ба маротиб афзуд ва ҳар гуруҳ акнун  аз садҳо ва ҳатто ҳазорҳо гангстерон иборат буд. Соли 1958 бори аввал пулиси Ҷопон теъдоди аъзои якудзоро  70 ҳазор нафар эълон кард. Аммо соли  1963 он аллакай 184 ҳазор нафар буд, ки дар  5,2 ҳазор гуруҳ муттаҳид мешуд. Соли 1982 теъдоди аъзои якудзо  103,3 ҳазор нафар эълон гардид, вале соли 1988 рақами 86,3 ҳазор нафар узви ин гуруҳ эълон градид. Дар миёни солҳои охир то ба ин шабу рӯз оморҳо калаванда буданд, гоҳ афзун ва гоҳ кам мешуданд. Вале омори ғайрирасмӣ ҳамоно теъдоди онҳоро дар Ҷопон бештар аз 110 ҳазор медонад. 

Сохтор ва анъанаву қонунҳои якудзо дар замони Эдо (сулолаи ҳокимони Токугава, ки аз соли 1603 то 1868 ҳокимият кардааст) шакл гирифтааст. Вале саромадони он асри 17 бо номи гуруҳҳои текия ва  бакуто аз худ дарак доданд. 

Аъзои гуруҳи бакуто асосан ононе мешуданд, ки заминҳои худро дар авҷи ҳокимияти сёгунҳо аз даст дода буданд, ҳамчунин ронинҳо (самурайҳои беарбоб монда дар замони феодализм. Инҳо тадриҷан ба гуруҳҳои ошӯбгар табдил шуда буданд) ҷалб мегардиданд. Баъдтар бакутоҳо ба оворагардон ва унсурҳои дигари кӯчагӣ пайвастанд. Охири асри 18 ба муҷарради дар Ҷопон ҳам густариш ёфтани бозиҳои қиморӣ нахусти поягузорони он ба ташкили ин гуна хонаҳои қимор пардохта буданд. Гуруҳи текия аз ҳисоби ғоратгарону роҳзанҳо пайдо шуд.

Аввалин сарвари якудзо  собиқ самурай  Бандзуйин Тёбэй, ки дар асри XVII мезист, интихоб шуда будааст. Вай яке аз муассисони хонаи қимор будаву аввалин гуруҳи худро аз миёни қиморбозонаи хонаи худ гирд оварда ва муттаҳид кардааст. Дзирёте ном сарвари дигар ба ин гуруҳ бо шашсад нафар ҳамла кардаву онро торумор кардааст. Ин суханонро ба ӯ нисбат медиҳанд: “Туфангча сард аст, вай беш аз механизме нест, шахсиятбахшӣ дар он дида намешавад. Аммо шамшер давоми даст аст, ман метавонам бо ворид кардани шамшерам ба ҷисми душманам нафрати амиқи худро изҳор кунам. Ҳеч лаззате гуворотару форамтар аз ин нест, ки даст-шамшерро ба ҷисми душман халонда, ба забон орӣ: “аз шумо хоҳиш мекунам бимиред”. 

 Ин гуруҳ аз хунхортарину табаҳкортарин гуруҳҳои он замон буд ва ҳатто ба ҳадде, ки Тэссю Ямаока-императори вақт борҳа аз хизмати каллабуррони Дзирёте истифода кардааст.  

Аммо бӯҳрони иқтисодии солҳои 1930 дар Ҷопон муҷиби бекории сартосарӣ, ошӯби коргарону деҳқонон шуд. Барои роҳ надодан ба ғазаби мардум ҳукуматдорон тасмим гирифтанд ба ҳама бебандубориҳое, ки гуруҳҳои ҷиноӣ созмон медиҳанд, чашм пӯшанд. Дар натиҷа фасодхонаҳову қиморхонаҳои зиёде ва фоҳишахонаҳо ва ҳамаи толорҳои синемо, ки филмҳои овоздор намоиш дода мешуданд, зери назорати якудзоҳо гузаштанд. Гангстерҳо ҳамаи бар ва клубҳоро аз худ карданд, ҳатто таъсири худро дар системаи хариди боркашон ва кормандони сохтмон пурзӯр намуданд.   

Тобистони соли 1934 якудзоҳои маҳаллӣ аз Ямагути бо хоҳиши соҳибкорон ва ҳукуматдорон коршиканҳои бандарҳоро бо қатли пешвоёни иттиҳодияҳои синфӣ ва фаъолони докерҳо ором карданд. Вақте гангстерҳо фирор карданд ва даст ба пинҳонкорӣ заданд, сарварони онҳо бо пулиси шаҳр ба мувофиқа расиданд ва кину қасосро ҳамчун як сӯитафоҳуми сарироҳӣ унвон карданд. Барои ин ҷиноёташон онҳо рамзӣ зиндон шуданд, вале дар асл дар озодӣ буданд ва ба фаъолияти худ идома медоданд.  

Гангстерҳои баъдиҷангӣ

Баъди анҷоми ҷанг якудзоҳо рӯ ба таназзул оварданд, бисёре аз гангстерҳо ба сафи артиши императорӣ даъват шуда буданд ва дар ҷангҳо ё асир шуданд ва ё ба ҳалокат расиданд. Дар бандарҳо сарбозону жандармҳо хӯҷаинӣ мекарданд. Аҳолӣ дар гуруснагӣ ба сар мебурд ва аз шаҳрҳо дар ҷустуҷӯи сарпаноҳ берун мешуд. Беш аз 180 ҳазор гангстерҳо ба 5,2 ҳазор дастаҳо тақсим шуда буданд ва онҳо пайваста ба қаламрави ҳамсоягон ҳамла мебурданд. Аввали соли 1946 ҳукуматдорон аз якудзоҳо хоҳиш кард, ки куриёиҳо ва чиниҳоро, ки ба ғуломӣ оварда шуда буданд, ором созанд. Гангстерҳои Ямагути-гуми ҳатто идораи пулис дар Кобэро, ки аз беназмиҳои чиниҳо ва куриёиҳо худро беҳимоя медонист, таҳти ҳифозат гирифтанд. Моҳи феврали соли 1946 сардори пулиси яке аз ноҳияҳо кушта шуд, моҳи апрел афсари олирутбаи идораи дигари пулис ба ҳалокат расид ва баъди ин шӯришгарони чиниву куриёӣ ҳама постгоҳҳои пулиси минтақа ва маҳбасҳроро ишғол намуданд.  

Тирамоҳи соли 1946 Кадзуо Таока сарвари якудзоҳои Ямагути-гуми таъин шуд ва дар замон  сарварии ӯ ин гуруҳ аз гуруҳҳои пешраву пештоз дар олами ҷинояти ин кишвар эътирфо шуд. Ва худи Таоку шоҳи олами ҷинояти Ҷопон унвон гирифт.  

Вақте бераҳмтарин ва қотилтарин мард бо номи Юкио Дзидо, ки дар ваҳшонияташ дар қаламрави Чини ишғолӣ ном бароварда буд, сарвари ҷангиёни ин гуруҳ таъин гардид, Таока дар охири солҳои 40 калонтарин гуруҳи ҷиноии бакуто Кобэ Хонда- кайро фурӯ бурд ва назорати комили Ямагути- гумиро ба даст овард. Ҳамчунин ситораи тобноки санъати Ҷопон Ҳибарӣ Мисору, ки як сарояндаи ояндадор ва машҳуртарин чеҳраи фарҳангии Ҷопон дар ҳама давру замонҳо маҳсуб мешавад, ба сарпарастӣ гирифт. Мисору аввалин зан- бонуи ҷопонӣ буда, ки барандаи ҷоизаи ифтихории мардум шуда ва ин унвонро пас аз маргаш ба вай инъом кардаанд. Аз нигоҳи пурфурӯшии таронаҳояш низ дар ҷаҳон аз беҳтарин ҳунармандони олам шинохта шудааст. 

Ва Таока боз корҳои зиёдеро дар рушди фарҳанг кардааст, вай филмҳоеро ҳам тарҳрезӣ намуда, ки чеҳраи мусбати якудзоҳоро намоиш медиҳанд, ба болоравии обрӯи дӯсти сарояндааш Бунта Сугавара нақш доштааст ва гангстерҳои гуруҳи вай барои тақсим кардану фурӯхтани билети барномаҳои консертии ӯ саҳм доштаанд. Ва боз ҳунармандони зиёди дигарро дастгирӣ кардааст.   

Якудзо дар хориҷ аз Ҷопон 

Дар ҷанги ду Куриё Ҷопон ба кишвари ақибгоҳ барои неруҳои амрикоӣ табдил шуд. Якудзо аз ин низ хуб истифода кард ва барои сарбозону афсарони амрикоӣ маводи мухаддиру фоҳишаҳоро меовард ва пул кор мекард ва дар як муддати кутоҳ ҳама бандарҳоро дар ихтиёри худ гирифт. Баъди ҷанги дуввуми ҷаҳон дар Ҷопон шакли нави ҷиноятҳои муташаккилона ба вуҷуд омад. 

Якудзо ҳама роҳҳои вуруду хуруҷи маводи мухаддир ва доруҳои таскиндиҳандаву стимуляторҳоро аз Чин, Куриёи Шимоливу Ҷанубӣ, Тайван, Ҳонконг, Филиппин зери назорат доранд. Аввали солҳои 1980 70% мухаддирот ба Ҷопон аз Куриёи Ҷанубӣ, 10% аз Ҳонконг ва боқӣ аз Филиппин, Тайван ва Таиланд ворид мешуд. Мошинҳои дуздии якудзоҳо ба Шарқи дури Русия интиқол меёбад ва боз духтарони фоҳишаҳо аз тариқи ин паймон ба бару тарабхонаҳои зери назораташ эъзом мешаванд.   

Гангстерҳои ҷопонӣ дар истихдоми духтарон дар Филиппин, Таиланд, Вйетнам, Индонезия ва интиқоли онҳо ба Ҷопон барои фоҳишагарӣ  ширкат мекунанд, ҳамчунин роҳҳои муҳоҷирати ғайриқонунӣ аз Чин ва Куриёро зери назорат доранд. Онҳо ҳамчунин дар Аврупои Ғарбӣ (Британияи Кабир, Олмон, Фаронса) аз соҳибкорони ҳамватанонашон пул меситонанд, дар “шустушӯи пулҳо” ширкат мекунанд. Дар шаҳрҳои амрикоии Лос-Анджелес, Сан-Франциско, Сан-Хосе, Сиэттл, Гонолулу, Ванкувер, Ню-Йорк ва Сан-Паулу  марказҳои сукунати ҷопониён вуҷуд дорад. Дар ин ҷо низ гангстерҳои ҷопонӣ дар интиқоли маводи мухаддир, амфетаминҳо, метамфитаминҳо, героин аз “Секунҷаи тиллоӣ” (Таиланд, Мянмор ва Лаос) машғуланд. Дар иёлоти Калифорния якудзоҳои ҷопонӣ бо гурӯҳҳои ҷиноии чинӣ, ветнамӣ ва куриёи иртиботи хеле наздик ва ҳамкориҳо доранд.  

Дар бисёр кишварҳо якудзо ширкатҳои расмии давлатиро зери назорат доранд. Чунончӣ, дар Филиппин гангстерҳои ҷопонӣ даҳҳо ширкатҳои тиҷоративу гардишгариро назорат мекунанд, дар ҷазираҳои Гавай ва Куриёи Ҷанубӣ меҳмонхонаҳо ва дигар амволи ғайриманқул таҳти назари онҳост. Танҳо соли 1981 якудзоҳои ҷопонӣ пинҳону ошкор 16,5 ҳазор занонро аз минтақаҳои осиёӣ ба Ҷопон бурдаанд ва онҳоро ба фоҳишаҳо табдил додаанд. Аз ҷумла аз Филиппин 12 ҳазор, аз Куриёи Ҷанубӣ 2,3, аз Тайван 1,7 ҳазор нафар. Аммо пулиси Ҷопон тӯли ин муддат дар ин кишвар ҳамагӣ 319 ғуломони шаҳвониро ошкор ва ба ватанашон ихроҷ кардааст. Сар аз аввали солҳои 1990 дар Ҷопон вуруди занон аз Русия, Чин, Амрикои Лотин (аз Колумбия) ва ҳатто ИМА афзуд... 

Мубориза бо якудзо

Мубориза бо якудзоҳо мушкилоти худро дорад чун аксари ин гуруҳҳо дар хадамоти пулис ва дигар ниҳодҳои ҳифзи ҳуқуқ одамони худро доранд, ки онҳо узви ин паймонанд ва ба ормонҳои он содиқ мебошанд. Дар умум сатҳи фасод дар мақомоти ҳифзи ҳуқуқи Ҷопон хеле поин аст ва қувваҳои мусаллаҳи он сари чанд вақт амалиётҳои густардаеро зидди ин гуруҳҳо роҳандозӣ мекунанд. Дар ин муборизаҳо бештар на худи коррупсия ташвишовар аст, балки ҳамкориҳои дуҷонибаи мансабдорони сатҳи поёнии пулис бо якудзоҳо дар самти мубориза бо ҷиноятҳои хиёбонӣ мебошад. Аз ин рӯ бисёре аз кормандони пулис ба хотири ҳифзи ҳайсияту мақоми корӣ талош мекунанд тибқи қонунҳои якудзоҳро амал намоянд, аз баъзе ҷиноятҳои хиёбонӣ чашм мепӯшанд, сарварони онҳоро аз боздоштҳои тарҳрезишуда огоҳ мекунанд... 

Моҳи июни соли 1982 пулис дар як амалиёт 53 узви гуруҳии машҳури Ямагути-гумиро боздошт кард, 52 гангстери дигар дар ҷустуҷӯ эълон шуданд, ки яке аз онҳо вакили парлумон Сигэмаса Камода буд. Мавсуф яке аз сарварони таъсиргузори синдикат буд ва даҳҳо гуруҳи ҷиноӣ аз вай итоат мекарданд ва чанд доғи судӣ ҳам барои тиҷорати мухаддирот ва куштор дошт.  

Солҳои 1992-1993 Ҷопон қонуни зиддимафиозиро қабул кард, ки он тақрибан ҳама амалҳои қонуниву ошкорои якудзоро барҳам зад. Сард шудани муносибати якудзо бо ҳукумат боис гардид, ки ин созмон рӯ ба пинҳонкорӣ орад. 

Моҳи августи соли 2003 гангстери басо обрӯманд Сусуму Кадзияма, ки бо лақаби “Шоҳи судхӯрон” машҳур буд, боздошт шуд. Вай наздик ба 1 ҳазор сӯдхӯрҳоро зери назорат дошт ва ба шустушӯи пулҳои ғайриқонунӣ аз тариқи бонкҳои хориҷӣ машғул буд.  

Дар нимаи дуюми солҳои 2000 ҳукуматдорони Ҷопон қонунҳои худро сахттар карданд. Тибқи баъзе қонунҳо на танҳо гангстерҳои боздоштшуда барои қонуншиканиҳо ба ҷавобгарӣ кашида мешуданд, балки сарварони онҳо низ ба курсии ҷавобгарӣ менишастанд.  

Моҳи феврали соли 2012 ҳукумати ИМА ба муқобили Ямагути-гуми таҳрим ҷорӣ намуд ва моҳи сентябри ҳамон сол Симиёси-кай низ шомили ин таҳримҳо шуд, сармоя ва суратҳисобҳои созмон масдуд гардид ва ба намояндагони он ки номашон ба рӯйхат афтодааст, вуруд ба ИМА манъ гардид.  Моҳи марти соли 2003 Киёси Такаяма– сарваре, ки шомили синдикати Ямагути-гуми буд, ба муҳлати шаш сол аз озодӣ маҳрум шуд. 

Ва ин гуна мисолҳое, ки фаъолияти якузоҳоро маҳдуд ва майдони фаъолияти онҳоро танг кардааст ва тадриҷан шумораи онҳо коҳиш ёфтаву имконоти молиявиашон аз даст рафтаст, зиёд аст. 

Аммо ин созмон ҳамоно чун як шабакаи машҳури ҷиноии олам боқӣ мондааст ва ҳоло ҳам миёни мардум маъруфият дорад, ҳоло ҳам баъзеҳо ба он чун ба наҷотбахш менигарнад ва ин афрод аз зумраи касонеанд, ки гузаштаи якудзоро намедонанд...

 

Бо истифода аз маводи Интернет,

 таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 82

Садамаҳои ҳавопаймоии олам

Нояб 10, 2018
Хонданд: 170
Садамаҳои ҳавопаймоии олам

Бузургтарин ва пурқурбонитарин садамаҳои ҳавопаймоии олам дар солҳои 2009-2018

Суқути маргбори ҳавопаймои мусофирбари Boeing 737-8 MAX мансуб ба ширкати ҳавонавардии Lion Air маро водор кард, ки ба садамаҳои ҳавопаймоии даҳ соли охир муруре дошта бошем. Ин ҳавопаймо баъди парвоз аз фурудгоҳи Ҷакартаи Индонезия дучори садама шуд. Он бо 189 мусофир ба ҳаво хеста буд ва даҳ дақиқа пас аз парвоз аз назари радарҳо ғайб зад.

 

Оғози сухан

Бино ба гузориши нашрияи Straits Times ҳавопаймои Boeing 737-8 MAX бо хатсайри JT-610 аз Ҷакарта ба самти шаҳри индонезии Панкалпинанг воқеъ дар ҷазираи Банка равон шуда буд. Соати 6.20 бо вақти маҳаллӣ парвоз кард ва соати 6.33 аз назари радарҳо ғайб зад. Аз 189 нафар саворагони ин ҳавопаймо, ки 3 нафарашон тифлон буданд, касе ҷон ба саломат набуд.  

Lion Air-калонтарин ширкати ҳавопаймоии Индонезия буда, ба 126 фурудгоҳҳои азими олам парвозҳо ба роҳ мондааст. Аммо ин ва ширкати ба он наздики Wings Air аз парвоз ба кишварҳои Иттиҳодияи Аврупо манъ шудаанд. 

Моҳи апрели соли 2013 Boeing 737-800-и ин ширкат дар тункобҳои наздикии Денпасар ба замин нишаст ва ба ду қисм тақсим шуд. Ҳамаи 108 мусофири он зинда монда буданд.  

 

Соли 2018

18 май Boeing 737-200, ки бо хатсайри Гавана-Олгин дар ҳоли парвоз буд, миёни фурудгоҳи ба номи Зосе Марти ва наздикии пойтахти Куба сарнагун шуд. Дар ҳавопаймо 110 нафар савор буданд. Аз миён се нафар зинда монданд, ки ҳарсе зан буданд. Яке дар роҳи интиқол ба бемористон ҷон дод, дуюмӣ дар касалхона ҳалок шуд ва сеюмӣ ҷон ба саломат бурд.  

18 феврал ҳавопаймоии мусофирбарии эронии ATR-72 мансуб ба ширкати ҳавопаймоии Iran Aseman Airlines, ки аз Теҳрон ба самти Ёсуҷ парвоз мекард, аз назари радарҳо ғайб зад. Агентии ISNA истинодан ба Iran Aseman Airlines хабар дод, ки ҳавопаймо суқут кард ва ҳамаи 66 мусофир ва сарнишинони он ҳалок шуданд. Ин ҳавопаймо каме дуртар аз шаҳри Семири вилояти Исфаҳон сарнагун шуд.  

11 феврал тайёраи мусофиркашии Ан-148 мансуб ба ширкати ҳавопаймоии Саратов, ки аз Маскав ба шаҳри Орск парвоз карда буд, ҳамагӣ баъд аз чанд дақиқаи аз фурудгоҳи Домодедово аз замин хестан аз назари радарҳо нопадид шуд. Шикастпораҳои ин киштии ҳавоӣ дар деҳаи Степановскии ноҳияи Рамени назди Маскав пайдо шуд. Ин ҳавопаймо якҷо бо халабонҳояш бо 71 нафар парвоз карда буд, ки ҳамаи онҳо ба ҳалокат расиданд.  

 

Соли 2017

20 март дар Судони Ҷанубӣ ҳавопаймои ширкати ҳавонавардии  South Supreme Airlines, ик ба шаҳри Вау аз пойтахти ин кишвар шаҳри Ҷуба омада буд, ба хати парвоз бархӯрд ва баъди як ҷаҳиши ғайриинтизор суқут кард ва оташ гирифт. Дари ҳавопаймо дар ин ҳангом боз буд ва ба наҷотдиҳандагон муяссар шуд, ки ҳамаи мусофиронро берун кашанд. Аз 40 мусофир ва 5 халабон 37 нафар захм бардоштанд ва ҳамагӣ зинда монданд.  

 

Соли 2016  

7 декабр ҳавопаймо бо 47 нафар (42 мусофир ва панҷ халабон) дар наздикии шаҳри Хавелиани Покистон суқут кард. Ин ҳавопаймо аз Читрол парвоз карда буд ва мебоист дар Исломобод ба замин менишаст. Халабони тайёра хеле пештар аз он ки ҳавопаймо аз назари радарҳо гум шавад,  аз хатар ба замин иттило дод. Дар ин садама ҳамаи мусофирон ва сарнишинон ба ҳалокат расиданд. 31 нафари онҳо мардон, 9 нафар занон ва ду тани дигар тифлон буданд.  

29 ноябр дар Колумбия 50 км дуртар аз Меделин як ҳавопаймо бо 77 нафар, ки 68 тани онҳо мусофирон буданд, суқут кард. Зумрае аз онҳо футболбозони дастаи "Шапекоэнсе" буданд, ки барои бозии финалии ҷоизаи Амрикои Ҷанубӣ мерафатанд. Сабаби ин садамаи маргбор мавҷуд набудани сӯзишвории кофӣ барои парвоз буд. Дар ин садама 71 нафар кушта шуданд, шаш нафар, аз ҷумла се бозингари дастаи футболи "Шапекоэнсе" зинда монданд. Президенти клуби футболи “Напекоэнс” Сандро Палаоро, мураббии даста Кайо Жуниор, сарвари даста Клебер Сантана дар ин садама ҳалок шуданд. 

29 ноябри соли 2016 президенти Бразилия Мишел Темер дар кишвараш се рӯзи мотам эълон намуд.  

Ва боз: Дастаи футболи «Атлетико Насонал», ки «Шапекоэнсе» бояд бо вай мебозид, ба Конфедератсияи футболи Амрикои Ҷанубӣ пешниҳод кард, ки ин бозиро баргузоршуда ва «Шапекоэнсе»-ро ғолиб эълон кунад. Пешниҳод пазируфта шуд. Он сол ҳамаи бозиҳои даври 17-уми Украина бо дақиқаи хомӯшӣ ба поси хотири футболбозони дастаи “Шапекоэнсе” оғоз мешуд.  

19 май ҳавопаймои мулкии Airbus A320 мутааллиқ ба ширкати ҳавопаймоии Egyptair, ки аз Париж ба Қоҳира бо хатсайти MS804 парвоз мекард, аз назари радарҳо попадид шуд. Ин ҳавопаймо баъди 20 дақиқаи вурудаш ба қаламрави Юнон бо 66 мусофир ва сарнишин нопадид шуд. Ҳавопаймо тақрибан 290 км ба самти шимоли шаҳри Александрияи Миср ба замин хӯрд. 2 июни соли 2016 воситаҳои ахбори Франсия, аз ҷумла ширкати телевизионии «France 3» ва рӯзномаи «Le Parisien» дар ҳошияи шарҳи ҷузъиёти хабари суқути ҳавопаймо хабар доданд, ки рӯзе қабл аз садама аз ҳавопаймо сигналҳо дар мавриди ноҷӯриҳо мерасиданд. Пеш аз фоҷеа ҳамин ҳавпаймо ба Асмэр, Қоҳира, Тунис ва Париж шаш парвоз анҷом дода буд. Ҳар бор аз мавҷудияи кадом як мушкили техникӣ хабар дода мешуд ва ҳар бор баъди нишаст онро аз назар мегузарониданд. Вале дар охирин парвоз он дучораи садама гардид.  

19 март тайёраи мусофиркашии Boeing 737-800, ки аз Дубай парвоз карда буд, дар Ростови лаби Дон ба садама дучор шуд. 55 мусофир ва ҳафт сарнишини он ба ҳалокат расиданд. Иллати суқути ҳавопаймо ҳавои тира ва надидани хати нишаст аз ҷониби халабонҳо эълон гардид. 

24 феврал ҳавопаймои ширкати Tara Airlines дар куҳҳои Непал аз назари радарҳо ғоиб гардид. Ин тайёра аз шаҳри Покхар ба самти шаҳри Ҷомс парвоз карда буд. Баъдан онро дар наздикии рустои Дана пайдо карданд. Ҳамаи 23 нафар. Аз ҷумла, 20 мусофир, ки ду тани онҳо кӯдакон буданд ва се халабон кушта шуданд. Дар ҳавопаймо як шаҳрванди Непал, як нафар аз Ҳонконг ва нафари дигар аз Кувейт буданд. 

3 август дар фурудгоҳи Дубай Boeing 777 дучори садама шуд. Ин ҳавопаймо мансуб ба ширкати Emirates буд ва бо хатсайри EK521 Тируванантапурам-Дубай парвоз мекард. Дар фурудгоҳи Дубай нишасти садамавӣ анҷом дод ва оташ гирифт. Ҳамаи мусофирон ва сарнишинони он беосеб аз ҳавопаймо ба макони амн интиқол дода шуданд. Вале ҳангоми хомӯш кардани сӯхтор он таркид ва як сӯхторхомӯшкун куштаву 8 нафари дигар захмӣ шуданд. Ҳамчунин аз ҷумлаи мусофирон низ 24 нафар захм бардоштанд.  

Boeing 777-31H соли 2003 истеҳсол шуда буд ва аввалин парвози худро 7 марти ҳамон сол анҷом дод. 28 марти ҳамон сол ба ширкати Emirates супурда шуд.  

 

Соли 2015

31 октябр тайёраи Airbus-321 мансуб ба ширкати "Когалымавиа", ки бо хатсайри 9268 Шарм-эл-Шайх-Санкт-Петербург аз Миср парвоз карда буд, дар 23-умин дақиқаи парвоз бо 217 мусофир ва ҳафт ҳайати идории он аз назари радарҳо нопадид шуд. Шикастапораҳои ҳавопаймои мулкии Русияро дастаи ковишгарони ҳукуматӣ дар маркази нимҷазираи Сино (минтақае дар Миср) пайдо карданд. 

Гуруҳи террористии “Давлати Исломӣ” фавран масъулияти ин фоҷеаро бар душ гирифт. Вале сарвазири Миср саросемавор эълон кард, ки ин ҳодиса амали террористӣ нест, балки ба эҳтимоли нуқси фаннӣ рух дода бошад. 

Аввали моҳи ноябр хадамоти иктишофӣ ва амниятии Русия эълон кард, ки суқути ҳавопаймо амали террористӣ буд ва он бар асари коргузории бомб дар ҳавопаймо рух додааст. 

Ба дунболи ин хадамоти ҷосусӣ ва амниятии Британия ва ИМА низ амали террористӣ будани суқути ҳавопаймои Русияро тайид карданд. 

Дар ин ҳодиса касе зинда намонд.  

24 март дар ҷануби Франсия, дар департаменти Алпи Прованси Боло ҳавопаймои Airbus A320, ки мансуб ба ширкати Germanwings буд, суқут кард. Ин тайёра аз Барселонаи Испания ба Дюсселдорфи Олмон дар ҳоли парвоз буд ва 142 мусофир ва ҳашт сарнишин дошт. Касе аз ин 150 нафар зинда намонданд. 

Тафтиши “қуттии сиёҳ”-и ҳавопаймо нишон дод, ки садама ба иллати амали барқасдонаи халабони дуввуми тайёра-шаҳрванди Олмон Андреас Лубитс рух додааст. 

4 феврал дар Тайван ҳавопаймои ATR 72, ки аз фурудгоҳи Taipei Songshan Airport ба самти галаҷазираҳои Сзинмэн парвоз карда буд, ба пул бархӯрд ва аз он ба дарёи Сзилун сарозер шуд. Дар он 53 нафар сафар доштанд, ки 31 тани онҳо гардишгарони чинӣ буданд. Дар натиҷаи ин ҳодиса 43 тан ба ҳалокат расиданд ва 15 тани дигар зинда монданд. Ду нафар аз зиндамондагон ҳангоми фуруд аз тайёра захмӣ шуданд.

Гуфтанист, ки ATR 72-212A соли 2014 истеҳсол шудааст ва аввалин парвози худро 28 март анҷом додаву 15 апрел ба ширкати TransAsia Airways супурда шудааст.

Сабаби суқути ҳавопаймо иштибоҳи сарвари парвоз эълон шуд. 

Баъди садамаи хатсайрҳои GE235 ва GE222 , ки ҳарду бо иштибоҳи халабонҳо рух доданд, ширкати ҳавопаймоии TransAsia Airways фаъолияти худро қатъ кард. 

 

Соли 2014

28 декабр ҳавопаймои ширкати малайзиёии Air Asia, ки аз шаҳри индонезии Суробоё (дуюмин шаҳри бузурги Индонезия ва маркази вилояти Ҷоваи Шарқӣ мебошад, ки дар соҳили шимолии Ҷоваи Шарқӣ ҷойгир аст) ба Сингапур парвоз мекард, бо 160 мусофир ва сарнишинонаш дучори садама шуд. Сабаби ин садама иллати техникии Airbus эълон шуд.

Шаби 21 декабр дар фурудгоҳи Внуковои Маскав ҳангоми ба ҳаво хестан тайёраи Falcon 50EX (ҳавопаймои реактивии маъмурие, ки ба масофаҳои дур парвоз мекунад. Ин тайёра ҳоло аз истеҳсол боздошта шудааст) мансуб ба ширкати Unijet ба мошини барфрӯбӣ бархӯрд. Дар ин ҳодиса чор нафар-президенти консерни фаронсавии Total Кристоф де Маржери ва се тани дигар ба ҳалокат расиданд.  

 

Соли 2013

6 июл дар фурудгоҳи Сан-Франсиско (ИМА) ҳангоми ба замин нишастан ҳавопаймои ширкати Asiana Airlines-и Кореяи Ҷанубӣ, ки аз Сеул парвоз карда буд, суқут кард. Аз 291 мусофир ва 16 сарнишини он ду донишҷӯдухтари Чин ҳалок шуданд ва зиёд аз 180 нафар захм бардоштанд. Дар дуюмин шабонарӯзи ҳодиса беш аз 70 захмишудагон аз бемористон ҷавоб дода шуданд.  

Ин Boeing 777-28EER соли 2006 истеҳсол шудааст ва аввалин парвози худро 25 феврал анҷом додааст. 7 марти ҳамон сол ба ширкати ҳавопаймоии Кореяи Ҷанубӣ Asiana Airlines супурда шудааст. 

Моҳи ноябри соли 2014 баъди ин садамаи мудҳиш Вазорати замин, инфраструктура ва нақлиёти Корея ба ширкати Asiana Airlines дастур дод, ки ба муҳлати 45 рӯз парвозҳои пайваста ба Сан-Франсискоро қатъ кунад. Сабаби инро омодагии комил надоштани халабонҳо ба ин гуна парвозҳо ва бозомӯзии онҳо буд.   

13 апрел тайёраи Boeing-737-900 мансуб ба ширкати индонезии Lion Air, ки аз шаҳри Бандунг, маркази вилояти Яваи Ғарбии Индонезия буд, пеш аз он ки ба фурудгоҳи ҷазираи Бали биншинад, ба баҳр уфтод. Ҳамаи мусофирон ва сарнишинони ҳавопаймо зинда наҷот ёфтанд. 50 нафар захм бардоштанд, ки чор тани онҳо бо чароҳати сангин бистарӣ шуданд.  

 

Соли 2012

20 апрел ҳавопаймои мулкии Boeing-737 мансуб ба ширкати Bhoja Airline, ки аз шаҳри покистонии Карочӣ парвоз карда буд, дучори садама шуд. Он дар наздикии пойгоҳи ҳарбии ҳавоии Чаклала, ки дар наздикии пойтахти Покистон шаҳри Исломобод ҷойгир аст, ба замин зад. Ҳамаи 127 нафаре, ки дар он савор буданд, ҳалок шуданд.  

Бино ба хабари ВАО истинодан ба манобеи расмӣ хабар доданд, ки иллати ин суқут шароити бади ҳаво буд, ҳавопаймо иртибот бо маркази идориро гум кард ва дар натиҷа ба рустое сарнагун шуд, ки метавонист муҷиби хисороти бештар шавад.

3 июн тайёраи MD-83 (ҳавопаймои реактивие, ки ҳанӯз солҳои 1970 дар ИМА истеҳсол мешуд ва онро барои иваз кардани модели куҳнашудаи DC-9 сохта буданд) мансуб ба ширкати нигериёии Dana Air буд ва аз шаҳри Абудҷӣ ба Лагос парвоз мекард, ба минтақаи сераҳолии шимоли фурудгоҳи Лагос ба замин зад ва ба қисмҳо тақсим шуда, оташ гирифт. Ҳангоми садама ҳавопаймо ба бинои дуошёна, ки дар он на камтар аз 40 нафар мезистанд, расид. Ин ҳавопаймо аз Абудҷӣ бо 153 нафар парвоз карда буд. Сарвари Раёсати миллии авиатсияи шаҳрвандии ин кишвар Гаролд Демюрен эълон крад, ки дар ин садама касе зинда намонд. Дар миёни мусофирон шаш шаҳрванди Чин, 7 шаҳрванди ИМА буданд. Дар миёни ҳалокшудагон ҳамчунин чанд тан шахсони воломақом, аз ҷумла ду генерал, чанд тан аз узви раёсат ва кормандони бонки марказии Нигерия низ буданд.  

Бар асари суқути ин ҳавопаймо ду хонаи истиқоматӣ, калисо ва чопхона валангор шуданд. Баъди ин ҳодиса ба маҳалли офат ғоратгарон ворид шуданд ва на танҳо биноҳои зарардида ва амволи мусофирони тайёраи харобшуда, балки хонаҳои ободи сокинон ва дӯкону мағозаҳо низ ғорат гардиданд. Дар натиҷаи воҳимаи умум муддати тӯлонӣ мошинҳои зидди сӯхтор ва корвони мошинҳои ёрии таъҷилӣ натавонистанд аз миёни анбуҳи мардум гузаранд. Ноилоҷ пулис вориди амал шуд ва то субҳи дигар дар ҷойи ҳодиса низому тартибот ҷорӣ гардид.  

Президенти Нигерия дар кишвараш мотами серӯза эълон кард.  

 

Соли 2011

8 июл ҳавопаймои Boeing 727 муталлиқ ба ширкати ҳавонавардии Hewa Bora дар фурудгоҳи байналмилалии шаҳри Кисангани Ҷумҳурии Демократии Конго дучори садама шуд. Аз 178 нафаре, ки дар он сафар карда буданд, 127 нафар ба ҳалокат расиданд. Ин тайёра бар асари ҳавои тира ҳангоми фуруд ба фурудгоҳ дучори садама шуд. Халабон талош кард онро беосеб ба замин нишонад, вале хати нишастро дида натавонист.  

Дар оғоз аз ҳалокати 53 нафар хабар дода шуд ва баъдан мақомот ин рақамро такзиб карданд ва эълон шуд, ки 127 нафар ҳалок шудаву 51 нафар зинда мондаанд. Субҳи 10-уми июл созмони ҷаҳонии Салиби Сурх хабар дод, ки аз 112 мусофир ва 6 сарнишини он танҳо бештар аз 40 нафар бо захмҳои гуногун дар бемористонҳо бистарианд ва боқӣ фавтиданд.  

Маврид ба ёдоварист, ки ширкати ҳавпаймоии Hewa Bora дар «рӯйхати сиёҳ»-и Иттиҳодияи Аврупо буда, тайёраҳои он ҳақи интиқоли мусофирин ба ин кишварҳо надоранд. Зеро ин ширкат меъёрҳои байналмилалии бехатариро риоя намекунад.

9 январ ҳавопаймои Boeing-727 муталлиқ ба ширкати IranAir дар қисмати шимолу ғарбии Эрон, дар ноҳияи Урмияи вилояти Озарбойҷони Ғарбӣ, 700 км дуртар аз шаҳри Теҳрон ба замин зад. Аз 94 мусофир ва 11 халабони он 77 кушта шуданд ва наздик ба 26 тани дигар бо захмҳои гуногун зинда монданд.  

 

Соли 2010

28 июл ҳавопймои А-321, мансуб ба ширкати хусусии ҳавонавардии Airblue, ки аз шаҳри Карочӣ ба самти пойтахти Покистон шаҳри Исломобод равона буд, дар теппае воқеъ дар шимоли нуқтаи охири парвоз ногаҳон ба замин хӯрд. 

Дар гузориши фурудгоҳ гуфта мешавад, ки баъди он ки ҳавопаймо иҷозаи нишаст пайдо кард, ба сабаби тирагии ҳаво ва борони шадид ба силсилатеппаҳои Маргаллаи шимоли Исломобод бархӯрд. Ҳамаи 152 нафаре, ки савори он буданд, ба ҳалокат расиданд.  

22 май ҳавопаймои ширкати Air India Express, ки аз Дубай ба шаҳри Мангалори Ҳинд ҳаракат мекард, ҳамагӣ дар чанд км аз фурудгоҳи Мангалор дуртар дучори садама шуд. Аз 166 мусофири он 158 нафар кушта шуданд.  

12 май дар фурудгоҳи пойтахти Либия шаҳри Трипол ҳавопаймои А-330, ки мутааллиқ ба ширкати Al Afriqiyah буд, суқут кард. Ин тайёра аз шаҳри Йоханнесбург омада буд ва ҳангоми вуруд ба хати нишаст дучори садама шуд.

Ҳавопаймо бо 93 мусофир ва 11 ҳайати сарнишин парвоз карда буд. Дар ин садамаи мудҳиш танҳо як писарбачаи ҳаштсола зинда монд. 

25 январ ҳавопаймои мусофиркаши Boeing-737 мутааллиқ ба ширкати ҳавопаймоии Ethiopian Airlines, ки бо хатсайри Бейрут- Аддис-Абеба дар парвоз буд, дар баҳри Миёназамин, дар наздикии соҳилҳои Лубнон ҳамагӣ баъди чанд дақиқаи парвозаш аз Бейрут сарнагун шуд. Ҳамаи 90 нафар, аз ҷумла 83 мусофир ва ҳафт сарнишини он кушта шуданд.  

Ин Boeing 737-8AS соли 2002 истеҳсол шудааст ва аввалин парвозашро 18 январи ҳамон сол анҷом додааст. 4 феврали он сол ба ширкати ҳавопаймоии буҷавии Ryanair супурда шуда, 12 сентябри соли 2009 ба ширкати Ethiopian Airlines фурӯхта шудааст. 

Президенти Лубнон Мишел Сулаймон фарзияи амали террористӣ будани фоҷеаро рад кард. Рӯзи дигари ҳодиса эълон шуд, ки халабони ҳавопаймо дастури заминро ба инобат нагирифт ва ба парвоз дар минтақаи тӯфонӣ идома дод.  

 

Соли 2009 

15 июл дар Эрон ҳавопаймои Ту-154, ки аз Теҳрон ба Ереван дар ҳоли парвоз буд, суқут кард. Ин тайёра мутааллиқ ба ширкати Caspian Airlines буд. Ҳамаи 168 мусофир ва халабонҳои он ба ҳалокат расиданд. 

Ин Ту-154М дар корхонаи авиатсионии Куйбишев моҳи апрели соли 1987 истеҳсол шудааст ва 20 апрели ҳамон сол ба ширкати Bakhtar Afghan Airlines супурда шудааст. Соли 1998 онро ширкати Caspian Airlines харидааст. Баъди як соли ин фоҷеаи мудҳиш ҳукумати Эрон истифодаи ҳавопаймои Ту-154М-ро манъ кард.  

Шаби 30 июн дар ҷазираҳои Комор тайёраи А-130, ки мансуб ба ширкати Yemenia буд ва аз пойтахти Комор шаҳри Морони ба ҳаво хеста буд, суқут кард. Аз 142 мусофир ва 11 ҳайати хадама танҳо як духтарчаи 12-сола Байя Бакари зинда монд.  

1 июн Аэробуси A-330 мансуб ба ширкати Air France дар уқёнуси Атлантик дучори садама шуд. Ин ҳавопаймо аз фурудгоҳи Рио-де-Жанейро парвоз карда буд ва мебоист ба фурудгоҳи ба номи Шарл де Голи Париж фуруд меомад. Баъди чор соати парвоз иртибот бо ҳавопаймо қатъ гардид. Ҳамаи 228 нафаре, ки дар он савор буданд, ба ҳалокат расиданд. 

 Таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 170

ЗЕЛАНДИЯИ НАВ

Нояб 03, 2018
Хонданд: 148
ЗЕЛАНДИЯИ НАВ

Дар бораи ин кишвар мо шояд камтар аз дигарон донем. Ба масофа аз мо дур аст, мамлакатест, ки иртиботе бо Тоҷикистон надорад. Вале оё ин метавонад сабаб бошад, ки мо бояд ҳатман надонем?

Замоне Зеландияи нав макони будубоши бузургтарин парандаи олам бо номи Моа буд. Аммо ҳоло онро касе намебинад, чун наслаш мурдааст. Мегӯянд он 3,6 метр қад дошт ва 230 кило вазн.

Зеландияи Нав дар миёни кишварҳои Аврупо аввалин мамлакате дониста мешавад, ки занонро эҳтиром кардааст ва дар қонунгузории худ аз аввалинҳо шуда ҳуқуқи онҳоро баробар ба мардон донистааст.

Зеландияи Навро биҳиште барои дӯстдорони табиат медонанд. Он мамлакати силсилакуҳҳо ва кӯлҳои зебост.  Маконест, ки сокинонаш дар олам аз аввалинҳо шуда субҳро истиқбол мегиранд.

Ва кишварест, ки гӯсфандонаш даҳ баробар бештар аз одамонанд. Дар Зеландияи Нав 31,1 миллион гӯсфанд парвариш мешавад, аҳолии он бошад аз 4,4 миллион нафар беш нест. Ва боз аҷоиботи дигар ҳам дорад, ки метавон дар борааш сухан ронд.

Зеландияи Нав (анг. New Zealand) кишваре дар ҷанубу ғарбии уқёнуси Ором аст. Он аз ду ҷазираи бузург ва теъдоди зиёди ҷазираҳои хурд (ҳудудан 700 адад) тақсим шудааст. Пойтахти ин кишвар Веллингтон ном дорад

Зеландияи Нав дар кураи замин як гӯшаест, ки хеле дер одамон макони зист қарор додаанд. Бостоншиносон ва муаррихон муайян кардаанд, ки таърихи пайдоиши одам дар ин нукоти кураи арз ба 1250-1300 сол бармегардад. Одамон ба ин макон баъди саргардониҳову сайру гардишҳо дар ҷазираҳои уқёнуси Ором омадаанд. Тадриҷан соҳиби забон ва фарҳанги худ шуданд ва онҳо ба қабилаҳои иви (номи қабила, ки дар тарҷума аз забони маорӣ “устухон” мешавад) ва хапу (чанд хапу як қабиларо ташкил медиҳад) ҷудо мешуданд. Забони бумиёни Зеландияи Нав дар гузашта маорӣ будааст.

Мавқеъи ҷойгиршавӣ, мушаххасоти ҷуғрофӣ

Зеландияи Нав др қисмати ҷанубу ғарбии уқёнуси Ором дар секунҷаи полинезий ва минтақаи нимкураи об ҷой гирифтааст. Асоси қаламраи ин кишварро ду ҷазираи бузург – ҷазираҳои Ҷанубӣ ва Шимолӣ, ки бо гулӯгоҳи Кук аз ҳам ҷудо шудаанд, ташкил медиҳанд. Дарозии ин гулӯгоҳ дар тангтарин мавзеъи ин 22,5 км мебошад.  Соҳили ғарбии ҷазираҳо бо обҳои баҳри Тасманов иҳота шудаанд. 

Зеландияи Нав ҳамчунин дорои қариб 700 ҷазираи андозаашон гуногун мебошад, ки дар аксари онҳо касе зиндагонӣ намекунад. Ин кишвар 268 680 км². масоҳат дорад, дарозии хати соҳилии Зеландияи Нав 15 ҳазору 134 км мебошад. 

Ҷазираи Ҷанубӣ калонтарин ҷазираи Зеландияи Нав ва 12-мини ҷазираи бузург дар Сайёра ба ҳисоб меравад. Он дар майдони 150 437  км² доман паҳн кардааст. Дар ин ҷазира тахминан аз чаҳор як ҳиссаи аҳолии мамлакат зиндагонӣ мекунанд. Дар имтидоди ин ҷазира силсилакуҳҳои Алпи Ҷанубӣ дида мешавад, ки бузургтарин қуллаи он  куҳи Кук (3754 метр) мебошад. Калонтарин кӯли ҷазира Те-Анау ном дорад ва он дар Зеландияи Нав ҳам ба вусъату масоҳат дуюмин кӯли калон мебошад.  

Ҷазираи Шимолӣ 113 729 км² масоҳат дорад ва 14-умин ҷазираи ҳаҷман бузурги Сайёра мебошад. Ин ҷазира дар қиёс ба ҷазираи Ҷанубӣ камкуҳтар аст ва барои зисту зиндагонии одамон муносибтар мебошад. Дар ин ҷазира қисмати бештари аҳолии мамлакат зиндагонӣ мекунанд ва шаҳрҳои бузурги он низ дар ҳамин ҷазира бунёд шудаанд. Ҷазираи Шимолӣ бо оташфишонҳои (вулкан-оташфион-зуҳуроти ҷуғрофӣ дар сатҳи замин аст, ки сангҳои гудохта, хокистар ва газҳои даруни замин аз он берун мешаванд. Фаъолияти оташфишонҳо бо гузашти замон боиси пайдо шудани куҳҳои оташфишонӣ дар сатҳи замин шудаанд) фаъолаш фарқ мекунад: аз шаш минтақаи оташфишонии мамлакат панҷ аз он дар қаламрави ҳамин ҷазира ҷойгир шудааст. Дар маркази ҷазираи Шимолӣ кӯли Таупо ҷой гирифтааст, ки калонтарин кӯли Зеландияи Нав маҳсуб мешавад. Дарёи Уаикато, ки 425 км дарозӣ дорад ва дарозтарин дарёи ин кишвар мебошад, низ оғози худро аз ҳамин кӯл мегирад. 

Ба он нигоҳ накарда, ки Зеландияи Нав сарзамини конҳои бузург аст, вале танҳо чашмаҳои нафтӣ, газӣ, тилло, нуқра, ангиштсанг коркард мешаванд. Дар ин кишвар боз захираҳои зиёди оҳаксанг, гилхок, арзиз, мис, сурма, руҳ, манган, симоб, волфрам, платина ва дигар захираҳои фоиданок мавҷуданд, вале онҳо хеле кам истихроҷ карда мешаванд.  

Аврупоиён дар Зеландияи Нав

Сокинони Полинезия бори аввал дар асрҳои XI-XIV ба ҷазираҳои беодами Зеландияи Нав сокит шуданд. Аввалин бор аврупоиён ба Зеландияи Нав соли 1642 дар киштӣ бо Абел Тасмани нидерландӣ омаданд. Дар натиҷаи бархӯрд бо сокинони бумӣ чор тан аз ҳайати ин киштӣ ҳалок шуданд, як маорӣ захм бардошт. Соли 1769 муҳаққиқи британиёӣ Ҷеймс Кук ба ин сарзамин қадам монд ва ҳама манотиқи соҳилии онро ба харита дохил кард. Баъди вай аврупоиёни зиёде омаданд ва аксари онҳо шикорчиёни тюленҳо ва наҳангони баҳрӣ буданд. Бозаргонҳои аврупоӣ ба сокинони бумӣ мушкет (навъе силоҳи оташфишони қадима), картошка ва дигар ҳосили зироатҳои кишоварзӣ оварданд. Аммо сокинони бумиву аврупоиён пайваста барои касби қудрат дар набард буданд. Бар асари бештар аз 600 муҳориба миёни солҳои 1801-1840 аз 30 то 40 ҳазор маорӣ кушта шуд.  Аз солҳои аввали асри 19 мубаллиғони масеҳӣ вориди ин сарзамин шуданд ва бисёре аз бимиёнро масеҳӣ карданд. 

Аз 26-уми сентябри соли 1907 эълони истиқлолият кард. Давлати шоҳии конститутсионӣ ва парлумонӣ аст. Парлумони он якпалатаӣ буда, мақоми қонунбарор маҳсуб мешавад. Замоне парлумони ин кишвар дорои ду палата буд ва палатаи дуюми он Шӯрои қонунгузорӣ соли 1951 барҳам дода шуд. Ба палатаи намояндагон ҳизбҳо ва иттиҳодияҳо афроди худро пешниҳод мекунанд ва дар интихоботи демократӣ интихоб мешаванд. 

Сарвари ҳукумати Зеландияи Нав сарвазир аст ва он аз ҷумлаи касоне хоҳад буд, ки фраксияи ҳизбиаш дар интихобот овози бештар гирифта бошад. Сарвазир генерал-губернаторҳоро таъин мекунад.  

Неруҳои мусаллаҳ, ширкат дар ҷангҳо...

Неруҳи мусаллаҳи Зеландияи нав аз ҳарбии баҳрӣ, Артиши Зеландияи Нав ва Неруҳои шоҳаншоҳии ҳавоӣ иборат аст. Хадамоти амниятии ин кишвар масрафоти зиёд надорад, чун аз мавқеъи ҷойгиршавӣ хатари ҳамлаи мустақим ба он хеле кам аст. Ҷамъи масрафоти ҳарбии Зеландияи нав ҳамагӣ 1 дарсади тавлиди нохолиси кишвар мебошад. 

Зеландияи нав дар Ҷанги ҷаҳонӣ ҳам ширкати мустақим дошт. Тибқи навиштаи Мэри Эдмонд-Пол «Ҷанги якуми ҷаҳон дар ҷомеаи Зеландияи нав осори худро гузошт: наздик ба 18 500 нафар фавтиданд, беш аз 41 ҳазор тан захмӣ, хеле инсонҳо руҳан бемор шуданд”.    

Зеландияи Нав дар ҷанги баҳрии Ла-Плат (бузургтарин бархӯрди баҳрии Ҷанги дуюми ҷаҳон. Киштии олмонии “Адмирал граф Шпее”, ки саргарми амалиёти рейдерӣ буд, аз ҷониби эскадраи киштиҳои британиёии HMS Exeter, HMS Ajax ва киштии Заландияи Нав HMNZS Achilles мушоҳида шуд. Ва дар ҷанг муттаҳидон пирӯз омаданд. Аҳамияти ин ҷанг ба ҳадде буд, ки сарвазири Британия Черчил дар китобаш “Ҷанги дуюми ҷаҳон” навишт: “Ҷараён ва натиҷаи ҷанг дар Ла-Плата обрӯи моро дар арсаи байналмилал боло бурд, мардуми Британияро руҳбаланд сохт”. 

Ҳамчунин дар соли Ҷанги дуюми ҷаҳон ИМА дар қаламрави Зеландияи Нав неруҳои худро ҷобаҷо карда буд.  

Ғайр аз ин Зеландияи Нав дар ҷангҳои Корея (муқовимати ҳарбӣ миёни Кореяи Шимолӣ ва Ҷанубӣ, ки аз 25 июни соли 1950 то 27 июли соли 1953 идома дошт), Бури дуюм, Афғонистон, Халиҷи Форс ширкат кардааст. Неруҳои посдори сулҳи ин кишвар дар муқовиматҳои ҳарбии Қибрис, Сомалӣ, Босни ва Ҳерзоговин, Синай, Ангола, Кампучи, марзи Эрону Ироқ ва ҷазираҳои Сулаймон иштирок кардаанд.   

Як кишвар ва ду суруди миллӣ

Дар Зеландияи Нав ду суруди миллӣ маъруфият дорад: «Худоё, Зеландияи Навро ҳифз кун» (анг. God, Defend New Zealand) ва «Худоё маликаро ҳифз кун» (анг. God, Save the Queen). Ҳарчанд ин ду суруд мақоми баробар доранд, вале «Худоё, Зеландияи Навро ҳифз кун» серистифода аст.  

Матни суруди «Худоё, Зеландияи Навро ҳифз кун»-ро соли 1870 бастакор Томас Бракен навиштааст. Соли 1940 ин суруд маъруфияти бештар пайдо кард. Аммо танҳо соли 1977 ин суруд чун суруди миллӣ расман қонунӣ шуд. 

Матни суруди «Худоё Зеландияи Навро ҳифз кун» аслан ба забони англисӣ навишта шуда, нусхаи расмии он тарҷума ба забони маорӣ дорад. Тибқи анъана дар чорабиниҳои расмии давлатӣ танҳо банди аввал хонда мешавад: аввал ба забони маорӣ ва баъд бо англисӣ.  

Аҳолӣ, қавҳо ва оморҳои дигар

Аҳолии Зеландияи нав тибқи оморгирии соли 2013 4 миллиону 242 нафар ва бино ба омори соли 2016 4 миллиону 742 ҳазор нафар мебошад. Қисмати асоси аҳолии ин кишвар (74%)-ро аврупоитаборон ташкил медиҳанд. Ва аксари онҳо англисҳои Британияи Кабир мебошанд. Сокинони бумӣ, маориҳо ҳамагӣ наздик ба 14,9% аҳолии ин кишваранд. Осиёитаборон ва полинезийҳо 11,8 % ва 7,4 % аҳолии Зелландияи Навро ташкил медиҳанд, 2,9% арабҳо, амрикоилотиниҳо, африқоиҳо ва дигар халқияту миллатҳо мебошанд.  

Синни миёнаи сокинони ин кишвар 38 буда, соли 2006 бештар аз 500 нафар афроде ба қайд гирифта шуда буданд, ки аз 100 сол беш доштанд. Як қисмати бештари сокинони Зеландияи Нав ба муддатҳои дурудароз дар хориҷи кишварашон зиндагӣ мекунанд ва калонтарин диаспораи ин кишвар дар Австралия (тибқи омори соли 2014 шумораи сокинони Зеландияи Нав дар Австралия наздик ба 567 ҳазор эълон шуда буд) ва Британияи Кабир (наздик ба 50 000 нафар  бино ба омори соли 2001) зиндагӣ мекунанд.  

47,65 дарсади (тибқи омори соли 2013 ва бо омори соли 2001 58,92%) аҳолии он пайравони оини масеҳият мебошанд. Буддоиҳо 1,50%, исломиён 1,18 фоиз мебошанд. Дар оморгирии соли 2013 наздик ба 41,92 % аҳолии ин кишвар дини худро нишон надодаанд.  

Муомилоти тиҷоратӣ, рағбат ба силоҳ ва мусибатҳо аз он

Маориҳо дар гузашта муносибатҳои моливу пулӣ ва тиҷоратӣ надоштанд, вале табодули колоро таҷриба мекарданд. Ва ин анъанаро онҳо бо маллоҳон ва шикорчиёни наҳангҳо низ роҳандозӣ карданд. Ва як моле, ки маориҳо ба он рағбати бештар пайдо карданд, ин силоҳи оташфишон буд ва ин сабаб ҳам шуд, ки дар аввали асри XIX дар ин кишвар бархӯрдҳои шадиди хунӣ ба вуқуъ пайвастанд, ки дар таърих бо номи Ҷанги мушкетӣ машҳур аст ва он бо танаффусҳои кӯтоҳ то соли 1840 идома кард. Ҷангҳои қавмӣ, ошноии маориҳо бо нӯшокиҳои алкулӣ, бемориҳое аз қабили вараҷа, сурхча, сармохӯрдагӣ, пӯст, ки пештар барои ин қабилаҳо шинос набуданд, сабабгори коҳиши бесобиқаи маориҳо шуданд. Ва соли 1896 теъдоди онҳо дар Зеландияи Нав каме бештар аз 42 ҳазорро ташкил дод.

Соли 1840 Британияи Кабир бо пешвоёни қабилаҳои маорӣ муоҳадаи Вайтангро имзо кард, ки тибқи он маориҳо Зеландияи Навро ба васояти Британия месупурданд, вале ҳуқуқ ба моликияти худро ҳифз мекарданд. Британиёиҳо ҳаққи харидани заминро пайдо мекарданд. Ва дар ҳамин давра ба ҳам омадани маориҳову аврупоиён шуруъ гардид. Объекти тиҷорат ҳамоно замин буд. 

Таърихан маориҳо замин намефурӯхтанд, вале пешвоёнии онҳо ҳақ доштанд онро ба истифода ба ин ё он касе диҳанд. Табиист, ки ин қонуни авлодӣ ба ниятҳои аврупоиён мухолиф буд ва ҳамин ихтилофи назарҳо муҷиби сар задании бархӯрдҳои мусаллаҳона миёни муҳоҷирони британиёӣ ва бумиҳои Зеландияи Нав дар солҳои 1845 ва 1872 шуда буд, ки дар таърих номи Ҷангҳои замин дар Зеландияи Навро гирифт. Дар ин бархӯрдҳо қариб 2 ҳазор маорӣ кушта шуд ва англисҳо 14 000 км² замини маориҳоро чун ҷазо барои саркашиву ошӯб аз онҳо кашида гирифтанд.  

Солҳои баъдӣ теъдоди аврупоиён пайваста меафзуд ва мориҳо рӯ ба коҳиш меоварданд. Соли 1921 дар Зеландияи Нав 1 миллиону 200 ҳазор аврупоитаборон зиндагӣ мекарданд. Ба ҳамаи ин нигоҳ накарда маориҳо истиқлолияти иҷтимоӣ доштанд, ҳарчанд ба шароитҳои аврупоии зиндагӣ хеле суст мутобиқ мешуданд. Аз миёни маориҳо сиёсатмадрону тоҷирони хуб ҳам пайдо шуданд, мактабҳо барои бачаҳои маорӣ дарҳои худро боз мекарданд.   

Аз соли 1867 маориҳо ҷойи доимӣ дар парлумони кишвар доранд. Соли 2008 онҳо дар Парлумон аз 69 ҷой 7 курсӣ доштанд.

Соли 1900 ин кишвар аз роҳандозии як барномаи густардаи беҳбуди тандурустӣ миёни аҳолии маорӣ қарор қабул кард. Соли 1928 дар ҳукумати Зеландияи Нав аввалин вазири маорӣ ба фаъолият пардохт. 

Тибқи омори расонаишуда 14,6 % аҳолии ин кишвар маориёнанд. Миёни солҳои 1991-2006 шумори онҳо 30 дарсад афзудааст. Наздик ба 47% ҳосили издивоҷҳои омехтаанд (асосан бо аврупоиён). 51% маориёни Зеландияи Нав мардон ва 49% онҳо занонанд. 23 дарсад маориҳо метавонанд бо забони аҷдодии худ озод суҳбат кунанд ва 25% аслан ин забонро намедонанд.  

Забони муошират дар Зеландияи Нав англисӣ ва аз он 96 дарсади аҳолӣ истифода мекунанд. Аксари китоб, рӯзномаву маҷаллаҳо, барномаҳои радио ва телевизион бо забони англисӣ мебошанд. Забони маорӣ дуюмин забони давлатӣ дар ин кишвар мебошад.

Маориҳо то омадани аврупоиён хат надоштанд, аз ин рӯ адабиёти Зеландияи Нав хеле баъдҳо рушд кард. Аммо маориҳо хеле ба зудӣ хату савод омӯхтанд ва ҳама фолклори худро дар шакли китобҳо чоп карданд. Аммо адабиёт дар ин кишвар танҳо дар миёнаҳои асри ХХ рӯ ба рушд овард. Жанрҳои анъанавии адабиёти ин кишвар новелла ва ҳикоя буданд. Нависандагоне чун Кэтрин Мэнсфилд ва Ҷаннат Фрейм машҳуранд. Шаҳри Данидин чун шаҳри адабии ЮНЕСКО дониста шудааст.  

Ва боз:

Тибқи омори мақомоти ҳифзи ҳуқуқ наздик ба 50 дарсади зиндониён дар Зеландияи Нав маориҳо мебошанд ва 42%-и ҷиноятҳо дар ин кишвар бо ширкати маориҳо сурат мегиранд. Дар миёни аҳолии ин кишвар маориҳо бешуғланд ва поинтарин сатҳи зиндагӣ ва болотарин сатҳи маргумир низ ба маориҳо рост меояд.

То соли 1840 дар ин кишвар пули ягонаву воҳид вуҷуд надошт. Асосан банкнотҳои британиёӣ дар муомилот буданд. Соли 1881 48 нафар бозаргонҳои хусусӣ муштаракан пули ягонаи худро ба муомилот бароварданд. Соли 1897 пули асосии ин мамлакат асъори Британия таъин шуд. Аз соли 1930 пулҳое, ки Бонки Зеландияи Нав ба муомилот бароварда буд, чун пули воҳид вориди муомилот шуд. 

Зеландияи Нав дорои 3280 кӯл аст ва калонтарини он Таупо мебошад, ки 623 км² масоҳат дорад. Жарфтарин кӯли он Хаурока (қаъраш 462 м) мебошад. Аксари кӯлҳои ҷазираҳои Шимолӣ бар асари оташфишонҳо ва кӯлҳои ҷазираҳои Ҷанубӣ дар натиҷаи об шудани пиряхҳо пайдо шудаанд.  

Бешаҳои Зеландияи Нав ду навъанд: омехтаи субтропикӣ ва ҳамешасабз. Дар ин кишвар ҷангалҳои сунъӣ сохташуда низ зиёданд, ки майдони умумии онҳо наздик ба 2 миллион гектар аст.

Заминларзаҳои харобиовар

Сахттарин заминларза бо қувваи 7,1 дар дар ноҳияи Кентербери, воқеъ дар ҷазираи Ҷанубӣ 4 сентябри соли 2011 рух дод.  

Заминларза бо қувваи 6,3 балл 22 феврали соли 2011 соҳилҳои Зеландияи Навро такон дод. Дар он 147 нафар ба ҳалокат расиданд. Тибқи иттилои J.P. Morgan заминларзаҳо дар Зеландияи Нав барои ширкатҳои суғурта 12 млрд. доллар зарар хоҳанд овард.  

Силсилаи заминларзаҳои аз 6,2 то 7,4 балл 13 ноябри соли 2016 дар ҷазираи Ҷанубӣ рух доданд, ки дар он ду нафар ҳалок шуданд.  

Ба ҷойи охирсухан

Зеландияи Нав кишварест, ки метавон дар бораи он соатҳо ҳарф зад ва баҳси он анҷом наёбад. Мусибати сокинони бумӣ худ як китоби ҳанӯз иншонашуда аст ва адибони маорӣ ҳоло ин сарнавиштро тавре боястӣ нанавиштаанд. 

Аз сӯи дигар рушди кишоварзиву саноат, ҷаҳонгардиву ҳунарҳои мардумӣ, филмофариву нашри рӯзномаву маҷаллаҳо ва китобҳо аз ҷумлаи мавзуъоте мебошанд, ки хондану шуниданашон хуб аст. Аммо ҳадафи мо ироаи як маълумоти хеле мухтасар дар бораи ин қитъаи олам буд.

Таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 148

Хабари-рӯз

Календар

« Январ 2019 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31      

Минбари сардабир

  • ДАВоДАВ

    Масофаи роҳ бо машинае, ки 150 ҳазор доллар нарх дорад…

Нигоҳи хос

  • Баҳонаи зистан

    Мақсад доштан маънои баҳонае барои нафас гирифтанро дорад. Соли 2018…
  • МАСЛИҲАТ

    Аз дидаву шунида Салом, хонандагони гиромии ҳафтаномаи «Фараж»! Мо аз…

Парадокс

Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ба ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№3
Бег САБУР, раиси Хадамоти алоқа:- Ман қарорамро бекор накардаам.Танз: Офарин ба Шумо, оғои Бег ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№2
Аскар ҲАКИМ, Шоири халқии Тоҷикистон:- Дар замони шӯравӣ мо асареро пайдо намекунем, ки дар ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№1
Абдуалим ИСМОИЛЗОДА, раиси шаҳри Қӯрғонтеппа Хонандаи беҳтарин- Кӯшиш мекунам ҳар рӯз лоақал ...

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.