.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Ҷаҳон

Андешаҳои комиссари генералӣ, раиси Палатаи савдо ва саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон Шариф Саид оид ба натиҷа ва ҷамъбасти намоишгоҳи  “ЭКСПО-2017”

Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон барои иштирок намудан дар Намоишгоҳи байналмилалии махсусгардонидашудаи “ЭКСПО-2017” дар шаҳри Остонаи Ҷумҳурии Қазоқистон 1 октябри соли 2016, таҳти № 409 қарор “Дар бораи иштироки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Намоишгоҳи байналмилалии махсусгардонидашудаи “ЭКСПО-2017” дар шаҳри Остонаи Ҷумҳурии Қазоқистон” қабул намуда буд. Мутобиқи қарори мазкур дар назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон Кумитаи тадорукот оид ба омодагӣ ва иштироки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин Намоишгоҳ таъсис дода, Раиси Палатаи савдо ва саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон Шариф Саид Комиссари генералии экспозитсия дар Намоишгоҳ таъйин карда шуд ва дар як вақт Палата Оператори миллии Намоишгоҳ муайян шуд. 

Ҳамин тавр, Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти шиори “Истифодаи оқилонаи захираҳои об ва неру” дар Намоишгоҳ иштирок намуд ва дар ин самт корҳои омодагӣ оид ба иҷрои чорабиниҳои пешбинишуда оғоз гардид.

Бо мақсади дар ин чорабинии сатҳи ҷаҳонӣ ба комёбӣ ноил гардидан аз омилҳои асосӣ оқилона истифода бурда шуд. Вобаста ба ин, пеш аз ҳама бо истифода аз дастуру ҳидоятҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва омӯхтани таҷрибаи пешқадами ҷаҳонӣ, дар экспозитсияи Тоҷикистон намоиши раванди татбиқи пешниҳоди чор ташаббусҳои пурарзиши Сарвари давлат ба Созмони Милали Муттаҳид - дар соли 2003 таҳти унвони “Соли байналмилалии оби тоза”, солҳои 2005-2015 “Об барои ҳаёт”, соли 2013 “Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об” ва солҳои 2018-2028 “Об барои рушди устувор”, ки онро 200 давлати ҷаҳон дастгирӣ намуд, муаррифӣ карда шуд. Дар баробари ин, дар экспозитсия лаҳзаҳои суханронии Сарвари давлати Тоҷикистон дар аксар чорабиниҳои минтақавии ҷаҳон вобаста ба мавзӯи Намоишгоҳ оро дода шуд.

Корҳои меъморию сохтмонӣ дар ороиш додани экспозитсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо макетҳои (намуна) захираи об, иқтидори гидроэнергетикӣ, Неругоҳи барқи обии Норак, хатҳои баландшиддати энергетикии “Лолазор-Хатлон”, “Ҷануб - Шимол”, харитаи захираҳои об ва гидроэнергетикӣ,  харитаи “CASA-1000”, истифодаи технологияи нави 3D фарши замини павилон “Оби равон”, ба воситаи экран мунтазам намоиш додани захираҳо, экспонатҳо, маводҳои иттилоотӣ доир ба мавзӯъ, нашри китоб ва китобчаю буклетҳо, инчунин СД-диск таҳти унвони “Раҳнамои тиҷоратӣ”-и аз ҷониби Палатаи савдо ва саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон ба табъ расонида шуда амалӣ гардид. Инчунин павилон самтҳои афзалиятнок, қонуниятҳо оид ба ҳимояи манфиати сармоягузорон ва маълумотҳои муфассал,  тарҳҳои гуногун, гӯшаи таърих ва илму фарҳанги Тоҷикистон, макетҳои “Ҳулбук” ва “Аҷинатеппа”, аксҳо аз захираҳои боигарии кӯҳӣ, табиат, ҳайвоноту наботот, бунёди дарахти баландиаш 4,5 метраи бо сангҳои гаронбаҳои кӯҳистон оро дода шуда, беҳтарин гӯшаи намоиш ва фурӯши армуғонҳо дар доираи мавзӯъ муаррифӣ карда шуд.

Дар  баробари ин, дар павилони Тоҷикистон доир ба мавзӯъи экспозитсия ба воситаи экран филми доимоамалкунанда пай дар пай намоиш дода шуд. Дар форуму семинарҳои дар рафти кори Намоишгоҳ баргузор шуда иштирок намуда,  дар ин лаҳзаҳо имкониятҳои Тоҷикистонро ба таври васеъ нишон дода тавонистем. Дар оғози Намоишгоҳ - 12 июни соли 2017 “Рӯзи миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон” баргузор гардид.

Аз тарафи дигар дар баррасии корҳо имкониятҳои мо як қадар маҳдуд буданд, зеро масоҳати павилони Тоҷикистон ҳамагӣ ба 60 метри мураббаъ баробар буд. Ҳол он, ки масоҳати павилонҳои як қатор мамлакатҳо  аз 0,5 то 5,0 ҳазор метри мураббаъро ташкил менамуд. Баъзе мамлакатҳои тараққикарда – иштироккунандагони Намоишгоҳ барои корҳои меъморию сохтмон, дизайнерию ороишӣ аз мутахассисони дигар давлатҳо бо хароҷоти маблағи калон истифода мекарданд.

Хулоса, заҳматҳои зиёди шабонарӯзӣ ва масъулияти баланди гурӯҳи кории мо дар тайёр намудани павилони Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин Намоишгоҳ, ки он се моҳ – аз 10 июн то 10 сентябри соли 2017 давом кард мусбатан натиҷа дод.

Барои ба мукофотҳои фахрии Намоишгоҳ сазовор шудан 115 мамлакатҳои ҷаҳон ва 22 ташкилотҳои байналхалқӣ ба монанди Созмони Милали Муттаҳид, Созмони Ҳамкории Шанхай ва ғайра довталабӣ намуданд. Аз гурӯҳи нуҳнафараи экспертҳои байналмилалӣ барои ба павилони мо баҳои арзанда додан ҳафт нафарашон Ҷумҳурии Тоҷикистонро дастгирӣ намуда, овоз доданд. Аз ҷониби Бюрои Байналхалқии Намоишгоҳ 9 сентябри соли 2017 дар толори “Энергия ЭКСПО-2017” беҳтарин мамлакатҳо – иштироккунандагони Намоишгоҳ бо мукофотҳо сарфароз гардонида шуданд. Пеш аз ҳама, Президенти Ҷумҳурии Қазоқистон Нурсултон Назарбоев барои иштироки шахсӣ дар баргузории Намоишгоҳи “ЭКСПО-2017” бо якумин “Медали тилло” сарфароз гардиданд.

Дар ҳамин рӯз, дар рӯзи ҷашни 26-умин солгарди Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон Павилони Ҷумҳурии Тоҷикистон ба унвони беҳтарин павилон мушарраф гашта, дар номинатсияи “Кушодани мавзӯи Намоишгоҳ” бо Ҷоизаи тилло сарфароз гардид ва ҷоӣи якумро ишғол намуд .

Дар Намоишгоҳи “ЭКСПО-2017” Тоҷикистон на танҳо барои иртибот бо мавзӯи Намоишгоҳ, балки барои таассуроти неки бештар аз 400 ҳазор нафар намояндагони кишварҳои олам, ки аз павилони мо дидан карданд, мавриди ситоиш қарор гирифт.

Дар ин комёбӣ васеъии масоҳати павилон, таҷҳизоту технологияи пешқадам, хароҷотҳои калони молиявӣ ва ташкили чорабиниҳои гуногуни фарҳангӣ барои баъзе мамлакатҳо мақоме набозид. Дар ин ҷо барои Тоҷикистон танҳо зеҳн (интеллект) мақоми асосӣ бозид гуфт Шариф Саид – Комиссари генералии экспозитсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Намоишгоҳи байналмилалии махсусгардонидашудаи  ЭКСПО-2017, Раиси Палатаи савдо ва саноати Ҷумҳурии Тоҷикистон. Вобаста ба ин, Комиссари генералӣ бо хушнудӣ ва сарфарозӣ  иброз намуд, ки дар байни чорабиниҳои ҷаҳонӣ ду чорабинӣ бузургтарин аст. Яке “Олимпиада”, ки он зуриро нишон медиҳад ва дигаре “Намоишгоҳи байналмилалии ЭКСПО” буда, он чорабинии зеҳнӣ мебошад.

Бо Ҷоизаи тиллоии Намоишгоҳи байналмилалии махсусгардонидашудаи “ЭКСПО-2017” сазовор гардидани Ҷумҳурии Тоҷикистон ғалабаи бузург буда, дар боз ҳам баланд гаштани обрӯю эътибори Ватани азизамон дар арсаи ҷаҳонӣ мусоидат мекунад.     

Хонданд 517

 

ва хомӯшии ҷомеаи байналмилалӣ

Баъди тасвири фоҷеавии Олони курдиву Фархундаи афғонӣ ёд надорам, ки ҷомеаи тоҷик ба рӯйдоди дигари ҷаҳонӣ, аниқтараш ба фоҷеаи мудҳиши қавмеву миллате ба ин ҳад, ки ба Мянмар мутаваҷҷеҳ шуд, мутаваҷҷеҳ шуда бошад. Расмҳои пурдаҳшате, ки аз ин фоҷеа ин шабу рӯз дар фазои маҷозии Интернет мечарханд, дили сангро об мекунанд. Аммо дили ҷомеаи башарӣ, бахусус ҳомиёни ҳуқуқи башар ва кишварҳои муддаии демократия ва озодии инсонро об накард. Ҷомеаи башарӣ, дар назар дорам қудратҳои ҷаҳонӣ ва исломиро, то ба ҳадде боястӣ вокуниш нишон надод. Фоҷеаи мусалмонони Мянмар, наслкушии бутпарастони ин кишвар ҳамоно баҳои ҳуқуқӣ нагирифтааст.
Дар баҳсҳои шабакаҳои иҷтимоӣ аз ин рӯйдод ёд шуд, ки вақте “Шарли эбдо” - маҷаллаи исломситези фаронсавӣ террор шуд, на танҳо аврупоиён, балки шарқиён ҳам хун гиристанд, мотам доштанд, маҳкум карданд, тадбир андешиданд. Ҳамла ба “Шарли эбдо” ҳамла ба ҳар хонадони марду зани аврупоӣ қаламдод шуд. Ҳол он ки, дар он террори ҳамоно пурасрор ҳамагӣ чанд нафар кушта шуда буданд. Касе касеро сар набурид, тавҳин накард, сари мурдаи вай бавл накард. Ду террорист онҳоро парронданд ва рафтанду боздошт шуданд. Аммо дар Мянмар ҳазорон нафарро сар буриданд, тифлаконро ба дор кашиданд, қатл карданд, сӯзониданд. Ин даҳшат пинаки аксари ҳомиёни ҳуқуқи башарро вайрон накард.
Қишри озоду зиёиёни бохабар ва мазҳабиён дар Тоҷикистон ба ин наслкушӣ шадидан вокуниш нишон доданд. Ман сар аз ин ҳафта кам дидам, ки касе акси худро бо акси фоҷеи Мянмар оро надода бошад. Шоирони хубамон шеър гуфтанд ва ҳамвора ин мисраи Шоираи Раҳимҷон, шоираи хушнависи тоҷик вирди забонҳост: “Ман меравам Мянмар, роҳи маро набандед...”. Ва пинҳон намедорам, ин мисраъро шояд то кунун ҳазор бор ба забон овардам.
Ва ҳатто Манижаи Давлат, ин сарояндаи пурҳунар ва дӯстдоштанӣ аз ин ҳол дар ғам печид ва дар саҳифаи худ дар «Фейсбук» навишт, ки "имрӯз ман ҳам бо вайрониҳои Бирма баробари кулли мусалмонони дунё мотам дорам. Ба ободиҳо фикр мекунам, ба ободиҳои дунё... Ҳар қадар саъю фикрашро кунем, бозам пур аз вайронист, мисли нотамомию нимкорагияш ободиҳо обод намемонанд. Ҳамеша ҳар ҷое агар обод шавад, паҳлуяш як ҷои дигар вайрон мегардад. Ҳамин хел дунё бо вайрониҳо обод аст, бо вайрониҳои тамомнашуданӣ...
Имрӯз ман ҳам бо вайрониҳои Бирма баробари кулли мусалмонони дунё мотам дорам... Магар ҳамаи одамони курраи заминро Як Холиқ наофаридааст? Аз куҷост ин ваҳшоният?!”.

Инҳо чӣ мехоҳанд?
Фоҷеаи Мянмар ба тозагӣ шуруъ нашудааст, балки ҳудудан даҳ сол пеш аз ин дар шакли ҷунбишҳои ифротӣ оғоз шуд ва дар аввал масоиле аз қабили таҳрими мусалмонон ва пешниҳодҳои берун рондани онҳо аз шаҳрҳоро дар миён мегузошт. Ин гуна созмонҳо дар Мянмар зиёданд, вале муҳимтарину ифротитарини онҳо “Ҷунбиши 969” аст, ки ба он роҳиби будпараст Ошин Вироту сарварӣ мекунад.
Ошин Вироту 45 сол дорад ва дар зиндагиномааш омада, ки 9 сол ба ҷурми ширкат дар амалиётҳои террористӣ дар зиндон нишаста буд. Вай худро ҳоло “Бен Лодани Бирма” унвон кардааст ва мегӯянд поягузори аслии хушунат алайҳи мусалмонони Роҳинҷа ҳамин Ошин аст.
Ин роҳиб ҳатто ҳоло ба Далай-Лама, сарвари буддоиёни олам итоат намекунад ва якҷо бо низомиёни хунтаи Мянмар ба оташи ин низоъи мазҳабӣ равған мерезад. Ошин хеле шахсияти иртиҷоӣ ва ифротист. Вай мусалмононро “сагҳои ваҳшӣ” меномад ва ҳатто мегӯяд, ки «агар мо дар баробари онҳо кӯтоҳ оем, ба зудӣ кишварамонро исломӣ мекунанд».

Fortify Rights: Роҳинҷагиҳоро зинда ба зинда месӯзонанд
Созмони ҳифзи ҳуқуқи Fortify Rights, мансуб ба кишвари Бангкок ахиран хабар дод, ки неруҳои амниятии Мянмар дар рустое бо номи Чут-Пиин занону мардон ва тифлони мусалмонро сар заданд, иддаеро зинда ба зинда сӯзониданд. Дар ин амал террористони гуруҳи буддоии 969 даст доранд. Ҳамин гуна ҳолатро дар шаҳри Мейттиляр низ мушоҳида кардаанд.
Тибқи иттилое, ки ахиран Раёсати СММ дар умури паноҳандагон расонаӣ кард, танҳо дар иёлоти Ракҳайн беш аз 400 мусалмон кушта шуда ва 58 ҳазору 600 нафари онҳо ба Бангладеш паноҳанда шудаанд. Ҳукумати Мянмар рӯзи шанбеи гузашта расман эълон кард, ки беш аз 2600 хонаҳои мусалмонон дар иёлоти Ракҳайн ба оташ кашида шудааст. Ҳукумати Мянмар ҳамзамон мегӯяд ин кори дасти “Артиши наҷоти Аракан” (ARSA) аст.
Ҳукумати Мянмар аз интиқоли 11 ҳазору 700 “сокини бумӣ” ба минтақаи амн хабар дод ва зери ин мафҳум бошандагони ғайримусалмон фаҳмида мешаванд. Давлати Мянмар мусалмононро муҳоҷирони бангладешӣ меномад ва аз додани ҳақи шаҳрвандӣ ба онҳо аз қадим мухолифат дошт. Бо интиқоли буддоиҳои муқим ба ҷойи амн дасти террористонро бозтар кард ва акнун ҳар касе рост ояд, мекушанд, чун медонанд, ки мусалмон аст.
Созмони Global New Light of Myanmar, ки мутааллиқ ба давлат аст, мегӯяд дар маҷмуъ дар рустоҳои Котандук, Мейнлут, Кийканпин ва Маунттау 2625 хонаи мусалмонон оташ зада шудааст.
Human Rights Watch иттилои давлатро дар мавриди хонасӯзиву қатлу куштори гуруҳҳои террористӣ нодида гирифт ва неруҳои амниятии Мянмарро масъули ин кушторҳо донист. Фил Робертсон - ҷонишини раиси ин созмон дар Осиё мегӯяд, расмҳои аз кайҳон бардошташуда шаҳодат аз он медиҳанд, ки деҳаҳои мусалмонон пурра оташ зада шудаву сокинонашон ё фирор кардаанд ва ё ба дасти низомиёни Мянмар кушта шудаанд.

Мянмар дар куҷост?
Шояд барои бисёриҳо маълум набошад, ки Мянмар дар кадом гӯшаи олам аст. Ин мамлакатро аксаран ҳоло ҳам бо номи қадимиаш - Бирма мешиносанд. Он дар Осиёи ҷанубу шарқӣ ҷойгир аст. Аз ғарб бо Бангландеш, аз ҷануб бо Таиланд ва аз Шарқ бо Чин ва Лаос ҳаммарз аст. Ҳудудан 60 миллион аҳолӣ дорад, аксари онҳо бутпарастонанд ва мусалмонон ақаллияти мазҳабӣ ҳисобида шуда, ҳамаи 4 дарсади аҳолии кишварро ташкил медиҳанд. Аз ин миқдор ҳудудан 800 ҳазорашон аз қабилаи роҳинҷа мебошанд. Роҳинҷа худро аз насли араб медонанд, ки дар асрҳои миёна соҳилҳои уқёнуси Ҳиндро забт карда буданд. Ва дар забонашон низ калимаҳои форсиву арабиву португалӣ доранд. Солҳои Ҷанги дуюми ҷаҳон, ки артиши Ҷопон Бирмаи Британиёро ишғол кард, роҳинҷа ҷонибдори инглисҳо боқӣ монд, аммо буддоиҳо ҷопониҳоро тарафдорӣ карданд, чун артиши Ҷопон ба ивази он барояшон истиқлолият ваъда карда буд. Буддоиҳои ҷонибдори Ҷопон ба “Артиши миллии Бирма” шомил шуданд ва онро падари ҳамин Аун Сан Су Чжи - генерал Аун Сан сарварӣ мекард.
Дар бораи ин зиддият ахбори дақиқу мувассақ камтар аст, чун ҳар ҷониб мекӯшад вазъро ба гунае таҳлил кунад, ки ба манфиаташ бошад. Аммо он ки муддати даҳсолаҳо ин хушунат идома дорад, ҷойи баҳс нест. Охири солҳои 40-уми асри гузашта Британияи Кабир мустаъамараи худ Бирмаро раҳо кард ва ин кишвар эълони истиқлолият намуд. Тибқи муоҳадаи британиёиҳо ва ҳукуматҳои маҳаллии минтақа қарор буд ҳамаи ақаллиятҳои милливу мазҳабӣ соҳиби замин ва истиқлолият мешаванд, аз ҷумла сокинони Аракан ва Рокҳайн низ. Ва чун ҳафт иёлот соҳиби истиқлолияти ваъдагӣ нашуданд, давлати Мянмарро қабул накарданд. Роҳинҷиҳо, ки ба теъдод беш аз якуним миллион нафаранд, Рокҳайнро ватани бумии худ медонанд, вале давлати Мянмар, чуноне ишора рафт, онҳоро муҳоҷирони ғайриқонунии бангландешӣ медонад. Тобистони соли 2016 вазъ миёни роҳинҷиҳо ва ҳукумати Мянмар тезутунд шуд. Моҳи августи имсол “Артиши наҷотбахши Аракан роҳинҷа” дар як ҳамла ба 30 иншооти ҳарбӣ ва пулис 15 нафарро куштанд. Ва эълон карданд, ки ин посухи онҳо ба таъқиби роҳинҷиҳо аз ҷониби неруҳои ҳукуматист. Ва ҳукумат ҳам вокуниш нишон дод ва натиҷаи он ҳамин аст, ки гуфтем: қатлу куштори бегунаҳон, сарбурии атфолу занону духтарон, ба оташ кашидани хонаҳо, зинда сӯзонидани мусалмонон ва ғайра.

Эътирозҳо
Эътирозоти мусалмонон дар робита ба рӯйдодҳои Мянмар тавре боястӣ сартосарӣ нашудааст. Ҳоло ҳам тазоҳуроту раҳпаймоиҳо парокандаанд. Дар гӯшаву канори олам, дар баъзе кишварҳои Аврупо, Русия, иддае аз мамолики исломӣ гуруҳҳо ва дастаҳо назди сафорати Мянмар гирд меоянд, эътироз мекунанд ва пароканда мешаванд. Дар ягон кишвари олам ҳам пулис, мақомоти давлатӣ садди роҳи ин гуна эътирозҳо нашудаанд. Ягона сарваре, ки шадидан садои эътироз баланд кард, Рамазон Қодиров буд. Вай ҳатто Вазорати умури хориҷаи Русияро ба боди интиқод кашид, ки то ҳол ин наслкуширо маҳкум накардааст. “Агар Русия ин шайтонҳоро пуштибонӣ кунад, ман зидди мавқеи Русия хоҳам буд. Ман дидгоҳи худ, биниши худро дорам”,- гуфт ӯ.
Аз кишварҳо танҳо Туркия ва Эрон изҳороти муштарак ва шадидуллаҳн паҳн карданд ва хостори дахолати бедиранги ҷомеаи ҷаҳонӣ, фишори байналмилалӣ ба Мянмар шуданд. Раҷаб Тайип Эрдуғон, президенти Туркия гуфт: “Он ҷо табъиди нажодист ва ҳар касе ба ин чашм мепӯшад, иштирокчии он аст”.
Дар ҳамин ҳол, Малола Юсуфзай, барандаи ҷоизаи сулҳи Нобел аз Покистон аз наслкушӣ дар Мянмар дар ғазаб шуд ва аз барандаи дигари ҷоизаи сулҳи Нобел Аун Сан Су Ҷӣ талаб кард, ки ин фоҷеаи башариро расман маҳкум кунад.
Садои аъроб дар ин фоҷеа шунида нашуд. На Толибону на “Ал-қоида” ва на “Давлати исломӣ” (ДОИШ) садо баланд накарданд. Бори дигар исбот шуд, ки иддаои ин созмонҳои дар асл террористӣ дар мавриди ислом ва пуштибонии мустаъзафини исломӣ ҳарфи хоме беш нест. Ин созмонҳо дунболи ҳимоя аз Ислом набуда, пайи қудрату салтанат мегарданд ва касоне, ки ба хотири дифоъ аз муслимин бо ин гуруҳҳо мепайванданд, ҳамон гумороҳону раҳгумзадагонанд.

Мушкили паноҳандагони роҳинҷа
Аммо мушкили мусалмонони Мянмар он аст, ки то ҳол на Ҳинд, на Бангландеш ва на Малайзия ҳозир нашудаанд паноҳандагонро ҷову макон диҳанд. Ҳинд Конвенсия оид ба паноҳандагони СММ-ро имзо накардааст ва мегӯяд 40 ҳазор роҳинҷаро аз хокаш берун мекунад. Бангладеш пешниҳод кардааст, ки овораҳоро дар ҷазираи Тенгар Чар ҷобаҷо кунанд. Ин ҷазираест, ки ягон кишвар онро назорат намекунад ва гоҳу ногоҳ ба он роҳзанҳои баҳрӣ ҳамла мекунанд. Аммо ҷомеаи байналмилалӣ аз ин пешниҳод пуштибонӣ намекунад. Зеро он як ҷазираи нообод аст ва гузашта аз ин, фасли баҳор ниме аз он зери об мемонад.
Нуктаи дигар ва хеле ҳам муҳим: Роҳинҷа пуштибонии байналмилалӣ надорад. Британияи Кабир ахиран хостори ҷаласаи вижаи Шӯрои амнияти СММ шуд, вале Чин зидди ин ибтикор баромад. Сафири ИМА дар СММ Никки Ҳейли аз Мянмар интиқод кард. Аммо мушовири давлатии Мянмар Аун Сан Чу Чжи, ки пештар ба хотири муборизаҳояш барои арзишҳои демократӣ ҷоизаи Нобелро гирифта буд ва амалан кишварро идора мекунад, зидди баррасии масаъала дар СММ аст. Ҳатто дар суханрониҳояш ҳамеша ин масъаларо ёдрас ҳам намекунад, гӯё мушкили мусалмонон дар Мянмар вуҷуд надорад.

Ду ҳушдори журналистӣ
Тавре ишора шуд, фоҷеаи Мянмар бозтоби густарда дар шабакаҳои иҷтимоӣ дошт. Аз миёни даҳҳо навиштаи ҳамқаламон ин ду ҳушдорро аз ду Исфандиёр лозим донистем ёдрас кунем. Исфандиёр Халилов навишт: «Имрӯз ки аз ҳуқуқи башар дар Мянмар дифоъ намекунем, фардо агар ин мардум мусаллаҳ шуданду ба ҳимояти ҷону моли хеш бархостанд, ҳама иддао мекунем, ки исломгароёни террорист ба ҷони мардум дарафтоданд. Ҷанбаи инсонии инсонҳо заифтар мешавад ва ғаразҳову кудуратҳову мавзеъгириҳои сиёсӣ пардаи чашми гуманизми башарият шудааст. Ин парда дорад чашмони инсонҳоро кӯр мекунад».
Ва Исфандиёри Одина дар мавриди истифодаи расмҳо ҳушдор дод: «Бисёре аз ин аксҳои ваҳшатноке, ки дар фазои маҷозӣ ҳамрасонӣ мешаванд, ба ҳаводиси Мянмар ва сарнивишти мусалмонон кӯчактарин рабте надоранд. Ҳатто бархе аз ин аксҳо дарвоқеъ ба хушунатҳои Буку Ҳаром алайҳи масеҳиён дар Ниҷерия муртабит ҳастанд, ки аз онҳо сӯйистифода сурат мегирад. Ҳадафи тақаллубкорон фақат таҳрики эҳсосот аст. Пас бояд барои ончӣ ҳамрасонӣ мекунем, масъул бошем ва аз нашри дурӯғ ва акозиб бипарҳезем! Мардум ба иттилоърасонии дурусту саҳеҳ дар ин маврид сахт ниёз доранд”.

Ба ҷойи хулоса
Ба ин мақола нуқта мегузорам. Фоҷеа дар Мянмар идома дорад. Ҳар рӯз ва ҳатто ҳар соат гузориши тоза мерасад. Аммо гузоришҳо низ зидду нақизанд. Аз миёни хабарҳои фаровон наметавон ҷудо кард, ки кадоме аз он ба воқеият наздиктар аст. Ҳатто таҳлилгарон назари воҳид надоранд ва дидгоҳашон зиёдтар мазҳабист, аз нигоҳи мазҳабу дин арзёбӣ мекунанд. Шояд сабаб он аст, ки ҷомеаи байналмилалӣ ба асли масъала то ҳол сарфаҳм нарафата ва таҳлили фарогири ҳаводис аз ҷониби ягон ниҳоди муътабари байналмилалӣ ва ё хабаргзории бетараф интишор нашудааст. Ҳар чизе мурур кардем, ҳамин мазмунро дошт, ки мухтасаран овардем. Аз овардани баъзе шарҳҳое, ки ҳадди печидагии авзоъро дучанд мекунанд, низ худдорӣ кардем.

Б. ШАФЕЪ

Хонданд 1852

ТОҶИКОНИ ГУМШУДАИ ПОКИСТОН

Сен 02, 2017
Хонданд: 1747

Матлаби ҳангомавӣ дар бораи тоҷикони Покистон, ки дар маҷаллаи инглисизабони ҳафтагии The Friday times (Покистон), №4, 3 августи соли 2017) чоп шуд

Мамлакати асримиёнагии Гибар (Gibari, Габр) дар шимолу шарқи Афғонистону манотиқи шимолии Покистон ба масобаи як салтанати мусалмони тоҷик дар соли 1190 – и тарсоӣ бунёдгузорӣ шуд, ки ду бародар зимомдори он будаанд. Султон Баҳром ва Султон Пакҳал (ё Фаҳкал) - и Гибарӣ шохаҳое аз як дудмони шаҳзодагони тоҷики зардуштии гаравида ба ислом будаанд, ки бар соҳаи дараи маъруфи Печ дар Кунари Афғонистон фармон меронданд. Ин хонавода ба гунае суннати худро аз бозмондагони Искандари Зулқарнайн ё Куруши Кабир – бунёдгузори императории Ҳахоманишии Порс дар 2600 сол пеш медонанд. Салтанати Гибарӣ ба хотири Султон Ҷаҳонгир, узви пасине аз ин дудмон, бо номи “Салтанати Ҷаҳонгирӣ” ва ба хотире, ки пойтахташон дар Мангловури Свот буд, номи дигари ин султонҳо “Свотӣ” буд.
Давлати Гибар хироҷгузори умдаи императории Ғурӣ ва ҷонишинаш Салтанати Деҳлӣ буд. Ин давлат дар асл аз Кобулу Ҳиндукуш дар як тараф ва Қарақуруму дарёи Ҷайламу Баромуло (дар Кашмир – м.) дар сӯи дигар густарда буд. Дар Покистон қаламрави он шомили Баҷаур, Муҳманд, Хайбар, Куррам, Дир, Читрол, Балор (Гилгит), Куҳистон, Свот, Бунир, Малаканд ва манотиқи водии Пешовар дар ғарби дарёи Синд (Пешовар, Чаҳорсада, Мардон, Савобӣ) ҳамроҳ бо минтақаи Ҳазора дар канори дарёи Синд буд. Қаламрави давлати Гибар дар Афғонистон – дар куҳҳои Сулаймон ва атрофи он иборат буд аз Кобул, Кописо, Лағмон, Кунар, Бадахшон, Нангарҳор ва Лугар, ки ҳама имрӯз вилоятҳои Афғонистонанд, ҳамроҳ бо Хайбару Куррам, ки пасонҳо аз ин салтанат буридаву то замони ишғоли минтақа тавассути Темури Ланг зери фармони шаҳзодаҳои дигари гибарӣ идора мешудаанд.
Дар оғози салтанат Баҳром пойтахти худро дар рустои Папин дар доманаи силсилаи куҳҳои Сапедкуҳ (Спинғар) дар Нангарҳори имрӯзӣ бунёд гузошт, дар ҳоле ки бародараш Пакҳал ба фатҳи манотиқи шарқӣ то дарёи Ҷайлам пардохт ва Мангловур дар дараи Свотро маркази худ сохт. Ин дар ҳоле буд, ки Султон Баҳром пеш аз вақт даргузашт ва писаронаш барои ба даст овардани тоҷу тахт даргир ва саргарми куштани якдигар шуданд. Амакашон Султон Пакҳал водор шуд, то ба Папин биравад ва дар он ҷо барои баргардондани назм дар баробари бародарзодаҳо биҷангад, ки чунон шуд ва бад-ин тартиб, ӯ чун фармонравои ягона сар кашид ва Мангловур пойтахти ҳамешагии салтанат шуд, ки баъдҳо ба номи онҳо шинохта гардид.
Дар соли 1342 Кашмир, ки зери фармони ҳиндуҳо буд, низ ба дасти шоҳи гибарии дигаре – Шоҳ Мир (баъдан Султон Шамсуддин) афтид, ки пешопеш ба он ҷо рафта ва ҷобаҷо шуда буд. Ӯ буд, ки пасонтар салтанати бузурги исломии дигареро ба миён овард. Салтанати аслии Гибар пасонтар ба Саркор Пакҳалӣ (Давлати Пакҳалӣ – м.) табдил ёфт, ки ба номи Подшоҳии Свот ёд мешуд ва бахше аз салтанати бузурги Кашмир гардид. Ин ном ба ифтихори Султон Пакҳал ба ӯ дода шуда буд. Сипас дар соли 1386 – и тарсоӣ султони Кашмир қаламрави худро бо афзудани соҳоти бузурге аз сутуҳи муртафеъи Путуҳор дар ҷанубу шарқ истеҳкоми бештар бахшид. Бо он ки савобиқи мушаххасе дар дастрас нест, чунин ангошта мешавад, ки шаҳри деворшудаи Прушовар (Пешовар) зери назари салотини ҷаҳонгирӣ (тоҷикон) ва валинеъматашон Салтанати Деҳлӣ сохта шуда бошад.
Маҳаллоти пешини давлати аслии Гибарӣ, ки дар ғарби куҳҳои Сулаймон дар Афғонистон қарор дошт, иборат буданд аз Кобул, Кописо, Лағмон, Кунар, Бадахшон, Нангарҳор ва Лугар пасонҳо аз ин салтанат буридаву зери фармони шаҳзодаҳои ҷудогонаи Гибарӣ идора мешудааст. Давлати аслии Гибарӣ дақиқан ҳамон марзҳоро дошт, ки Гандаҳори бостонӣ аз он ҷо шуруъ мешуд. Тасодуфи шигифт ин, ки марзи ғарбии Саркор Пакҳалӣ ҳаммонандии бисёре ба Хатти Дюранд дошт, ки ҳоло ҷояшро гирифтааст. Зикри гузари Чингизхон аз сарзамини Гибарӣ дар он замон ба гунаи муътабаре мустанад шудааст, ки 28 сол пас аз он ташкил шудааст.
Ба истиснои Кашмир ва Ҳазора аксарияти нуфуси тамомии соҳоти миёни дарёи Синд ва дарёи Кобул (Гандҳара) дар он бурҳаи замон муташаккил аз тоҷикҳои шалмониву тироҳӣ ва деҳгонҳо – табақаи ашрофии фармонравояшон буд. Ҳамаи инҳо аз бошандагони бумии ин сарзаминҳо аз замони императории бузурги порсии пеш аз ислом пиндошта мешавад. Ба ҳамин гуна дардҳо (куҳистониҳо) дар ин ҷо вуҷуд доштанд. Гӯяндагони забони пракрит (гӯяндагони нахустини ҳиндкуш) дар манотиқи шаҳрӣ дар ҳамсоягии инҳо зиндагӣ мекарданд. Ба хубӣ рӯшан аст, ки тоҷикҳо (ақвоми порсӣ ё форсивон дар Шарқ) дар он замон дар соҳоти бамаротиб дуртар аз марзҳои суннатии қавмии кунуниашон дар Вахону Ҳиндукуш зиндагӣ мекарданд. Ин ҳақиқат собит шудааст, ки Гандҳара барои ҳазор сол яке аз сатрапиҳо (вилоёт) – и императории порси пеш аз ислом будааст. Лаҳҷаи форсие, ки онҳо суҳбат мекарданд, имрӯз аз байн рафтааст.
Дар он замон як қабилаи паштун – ягона қабилаи паштун, ки дар минтақа вуҷуд дошт, дилазок номида мешуд, ки ба гунаи бисёр пароканда дар нуқоти мухталиф зиндагӣ мекарданд. Гуфта мешавад, ки онҳо бисёр пасон ва бо нахустин фотеҳи мусалмони шимоли Ҳинд Маҳмуди Ғазнавӣ дар қарни 11 – и исавӣ ба ин минтақа омаданд. Бисёре аз афғонҳои дилазок баъдҳо тавассути ишғолгарони юсуфзай ва муттаҳидинашон ба он сӯи дарёи Синд дар Ҳазора ва Чачҳ ронда шуданд, ки то кунун ҳамон ҷоанд. Бисёрии онҳое, ки боқӣ монданд, гумон бурда мешавад, ки ҳуввияти худро тағйир дода ва ҳуввияти ақвоми наздики худ – хатакҳоро гирифтаанд, ки бештар ба самти ҷануб дар ҳумаи водии Пешовар қарор доранд.
Ислом барои нахустин бор тавассути Маҳмуди Ғазнавӣ ба Гандҳара омад, аммо истеҳкомашро дар даврони ҳокимияти тоҷикони свотии гибарӣ ба даст овард. Бо ин ҳама, шумори ҳиндуҳо ва номусулмонҳои дигар низ дар минтақа боқӣ монда буданд. Мир Сайид Алии Ҳамадонӣ, руҳонии порсӣ, ки исломро дар Кашмир муаррифӣ кард, яке аз афроди боэътимоди Салтанати Ҷаҳонгирии Свот буд. Ӯ дар қалъаи фармондори гибарии Боҷавур Малик Хизралии Гибарӣ ҷон дод. Бо он, ки гибариҳо аз ҳар ҷиҳате мусалмонони сарсахте шуда буданд, аммо ҷавомеъи маҳаллии мусалмон ҳанӯз дар ҳоли ташкил буд.
Дар соли 1398 Амир Темур (Темури Ланг) бахши ҳазораи ҳукумати пакҳалӣ дар он сӯи рӯди Синдро ба футуҳоти худ мулҳақ кард. Пасонтар ӯ сарбозони туркро дар он ҷо мустақар кард, ки қаламрави кӯчаки туркии “Пакҳалӣ – Ҳазора” – и худро ташкил карданд, ки барои 323 сол идома дошт. Бад-ин тартиб, ҳукумати пешини Пакҳалӣ ё Салтанати Свот ба манотиқи Боҷавур, Дир, Читрол, Гилгит, Свот, Бунир, Малаканд, Куҳистон ва водии Пешовар хурд шуд, ки ба гунаи чаҳор вилоят - Боҷавур, Свот, Бунир ва Ҳаштнагар (Иштинғар) идора мешуд.
Аксарияти бошандагони рустоии ин минтақа то рӯди Синд ва болои дарёи Кобул машмул буд бар тоҷикҳои шалмонӣ ва тироҳӣ, ки гуфта мешавад, аз замони императориҳои бузурги Порс дар ин минтақа будаанд.
Салтанати тоҷики свотии Пакҳалӣ саранҷом ба ду иллат ба поён расид. Муҳоҷиратҳои гуруҳие, ки минтақаро дарнавардид, ки аз ҷануби Афғонистон сар кашида буданд ва шомили қабоили мухталифи паштун аз бахшҳои Сарабонии Шарқӣ ба раҳбарии юсуфзайҳо буд ва онро ҳаракатҳои сиёсии Темури Ланг барангехта буд. Дар айни замон, шаҳзодаи дигари темурӣ аз Фарғона – Заҳируддин Бобур низ Ҳиндро ишғол кард. Ӯ дар 1519 дар ростои истротежиаш барои сарнагун кардани Салтанати Деҳлӣ ва бунёнгузории императории муғулӣ, бар қаламрави Свот, ҳукумати Пакҳалӣ ҳамла кард ва онро ишғол кард. Сипас дар соли 1586 Кашмир низ ба дасти Акбар – наберааш афтид. Қабоили сарабонии паштун, ки бо фаро расидани гуруҳияшон манотиқи ғарби рӯди Синдро ҳамзамон бо расидани Бобур дарнавардида буданд, оҳиста – оҳиста дар заминҳои Салтанати Свот ҷо гирифтанд ва сипас дар минтақа мусаллат шуданд. Пасонтар Бобур дар бадали мадади онҳо барои гирифтани Ҳинд юсуфзойиҳоро мадад кард. Бо он ки Салтанати Свот дар соли 1519 сарнагун шуд, аммо ғасби заминҳои он тавассути юсуфзойиҳо ва муттаҳидинашон ҳафтод солро дарбар гирифт. Ин раванд бо қатли оми бузургони қавмии онҳо тавассути Улуғбек, яке аз шаҳзодагони темурӣ, дар Кобул оғоз шуд, ки сабаби муҳоҷирати ҷамъиашон ба сӯи шарқ гардид. Улуғбек тағои Бобур ва волии Кобул буд. Бахши бузурге аз ҷамъияти тоҷикҳои шалмониву тироҳӣ ва деҳқон (ашроф) – ашон, ки нагурехта ва ё ба қатл нарасида буданд, маҷбур ба пазириши ҳуввияти қабоили паштун шуданд. Бисёре аз тоҷикҳо маҷбур ба бардагӣ шуданд. Вожаи форсии “деҳқон”, ки замоне маънии аристократ (ашроф) – и заминдорро дошт, дар забони маҳаллӣ муродифи кишткорони иҷорадор ё сарф шуд. Бахши бузурге аз тоҷикон ба ҳазора рӯй оварданд ва дар он ҷо ватан гузиданд, ки ҳоло ба забони ҳиндку суҳбат мекунанд ва ба номи “свотӣ” ёд мешаванд. Номи “шалмон” ё “тироҳ” ҳанӯз дар Хайбар Аҷенсӣ вуҷуд дорад, ки дар он қабоили афридӣ, ки дар он вақт дар он манотиқ набуданд, зиндагӣ мекунанд.
Бобур дар нахуст қалъаи бузурги ҷангии гибариро дар Боҷавур мавриди ҳамла қарор дод ва Малик Ҳайдар Алии Гибарӣ, фармондори свотии вилояти Боҷавурро ба қатл расонд. Ӯ се ҳазор бошандаи шаҳрро, ки дар дохили қалъа буданд, қатли ом кард. Муғулҳо болодастии чашмгири тактикӣ доштанд. Онҳо дар ин ҷанг аз силоҳи оташӣ, ки барои нахустин бор ба кор рафт, баҳра бурданд. Пирӯзии Бобур ба хотире тазмин гардид, ки қувваҳои тоҷикони шалмонӣ аз садову дуди ин аслиҳаи ношинохта даррафтанд. Бобур ин рӯйдодро бо тамоми ҷузъиёти хунини он ба рӯшанӣ дар хотироти худ – “Бобурнома” – дарҷ кардааст. Ҷанги водии Свот низ тавассути юсуфзойиҳо дар поёни ҳамон сол сурат гирифт ва андаке мутафовит буд. Онҳо бо бакоргирии омезае аз хадъа (интрига), найранг ва ҳамла фармондори манотиқи ҳамвори Ҳаштнагар (Аштинғар (Чаҳорсада ва Мардон) – ро, ки Мири Ҳинд Деҳқон ном дошт, берун ронданд. Ақибнишинии шитоболуди ӯ ба Таҳна, рустояш дар Малаканд ва ҳаракатҳои мубҳами артиши Своту охирин набарди нокомашон дар он ҷо инро тасбит кард, ки юсуфзойиҳо ба наздиктарин неъмати замон – водии сарсабзи Свот даст ёбанд. Юсуфзойиҳо дар ин минтақа барои 35 то 40 сол ба гунаи муҳоҷиру коргар зиндагӣ карда буданд ва бо ганҷинаҳову зебоии Свот ошно буданд, зеро онҳо гоҳ ба гоҳ барои фурӯши буриё ба ин ҷо меомаданд. Свотиҳо ба куллӣ ғофилгир шуданд. Ва дере нагузашт, ки юсуфзойиҳо Султон Увайс, охирин фармондори Свотро, ки пойтахташро раҳо карда ба Ниҳокдара дар Дир дар миёни “кофарҳо” паноҳанда шуд, шикаст доданд.

Бад-ин тартиб, бо фурӯпошии салтанати муштараки Своту Кашмир ва валинеъматашон – Салтанати Деҳлӣ дар гардунаи фармонравоии Турк – Тоҷики Ғурӣ – Хилҷӣ/Ғилҷӣ – Афғон давраи фармонравоӣ ба Темуриҳо (Муғул) расид. Давраи Темуриҳо низ ба навбаи худ тавассути Афшориҳо – Абдолиҳо дар Ғарби Синд (дар Афғонистон) дар соли 1747 сарнагун гардид – дар ҳоле ки дар Ҳиндустон ба гунаи қаҳқароӣ барои 110 соли дигар то таслим дар баробари ҳокимияти Инглис идома ёфт.
Ин мақола барои бисёрӣ шигифтовар хоҳад буд, барои ин ки ҳеҷ гуна ёде аз кадом давлати Гибар ва ё ҳукумати Пакҳалу ё кадом ҷамъияти тоҷик дар гуфтумони омма вуҷуд надорад. Минҳайси як мавзӯи таърихӣ ин мавзуъ ба ҳеч сурате беаҳамият ё масъалае, ки ба таърих пайваста бошад, нест. Аммо ғайбати куллии ин мавзуъ аз таърихнигории расмӣ ва миллии мо ниҳоят шигифтзо менамояд – ба вижа замоне, ки пайваста аз омадани ислом ба нимқораву фароҳамоварии бунёдӣ барои ташкили Покистон ёдоварӣ мешавад. Ғуриҳо ҳар аз гоҳе дар ин иртибот ёдоварӣ мешаванд. Аммо ҳич кас чизе дар мавриди салтанати хироҷгузори тоҷики онҳо, ки дар саросари манотиқи шимолии Покистону ҳамчунон шимолу шарқи Афғонистон густарда буд, намедонад. Салтанати Гибару салотини он дар чандин матни меъёрӣ ва муътабари солҳои оғозини қуруни вустоии исломӣ ёфт мешавад, монанди “Табақоти Носирӣ”, “Тузуки темурӣ”, “Бобурнома”, “Айни Акбарӣ”, “Ҷаҳонгирнома”, “Шоҳҷаҳоннома”, “Оламгирнома” ва “Соиралмутахирин”. Салотини Ҷаҳонгирӣ ва асрашон ба гунаи муфассале тавассути нависандагони инглисии давраи истеъмор, монанди Меҷор Эйч Ҷи Раверти (Major H. G. Raverty ) омадааст. Аммо дар муқоиса бо корҳои дигар таҳқиқоти муосир вазъият дар ин маврид гунгу норӯшан аст.
Бад-ин тартиб, бо фурӯпошии салтанати муштараки Своту Кашмир ва валинеъматашон – Салтанати Деҳлӣ дар гардунаи фармонравоии Турк – Тоҷики Ғурӣ – Хилҷӣ/Ғилҷӣ – Афғон давраи фармонравоӣ ба Темуриҳо (Муғул) расид. Давраи Темуриҳо низ ба навбаи худ тавассути Афшориҳо – Абдолиҳо дар Ғарби Синд (дар Афғонистон) дар соли 1747 сарнагун гардид – дар ҳоле ки дар Ҳиндустон ба гунаи қаҳқароӣ барои 110 соли дигар то таслим дар баробари ҳокимияти Инглис идома ёфт.
Ин мақола барои бисёрӣ шигифтовар хоҳад буд, барои ин ки ҳеҷ гуна ёде аз кадом давлати Гибар ва ё ҳукумати Пакҳалу ё кадом ҷамъияти тоҷик дар гуфтумони омма вуҷуд надорад. Минҳайси як мавзӯи таърихӣ ин мавзуъ ба ҳеч сурате беаҳамият ё масъалае, ки ба таърих пайваста бошад, нест. Аммо ғайбати куллии ин мавзуъ аз таърихнигории расмӣ ва миллии мо ниҳоят шигифтзо менамояд – ба вижа замоне, ки пайваста аз омадани ислом ба нимқораву фароҳамоварии бунёдӣ барои ташкили Покистон ёдоварӣ мешавад. Ғуриҳо ҳар аз гоҳе дар ин иртибот ёдоварӣ мешаванд. Аммо ҳич кас чизе дар мавриди салтанати хироҷгузори тоҷики онҳо, ки дар саросари манотиқи шимолии Покистону ҳамчунон шимолу шарқи Афғонистон густарда буд, намедонад. Салтанати Гибару салотини он дар чандин матни меъёрӣ ва муътабари солҳои оғозини қуруни вустоии исломӣ ёфт мешавад, монанди “Табақоти Носирӣ”, “Тузуки темурӣ”, “Бобурнома”, “Айни Акбарӣ”, “Ҷаҳонгирнома”, “Шоҳҷаҳоннома”, “Оламгирнома” ва “Соиралмутахирин”. Салотини Ҷаҳонгирӣ ва асрашон ба гунаи муфассале тавассути нависандагони инглисии давраи истеъмор, монанди Меҷор Эйч Ҷи Раверти (Major H. G. Raverty ) омадааст. Аммо дар муқоиса бо корҳои дигар таҳқиқоти муосир вазъият дар ин маврид гунгу норӯшан аст.
Чунин менамояд, ки дар мавриди ин аср ва давра, сар кашидану сарнагуниаш, як тавтиаи пинҳонкорӣ барои қарнҳо идома доштааст. Бархӯрди Улоф Каро (Sir Olaf Caroe) дар қиболи ин мавзуъ метавонад намунаи хубе аз ин тавтиа бошад. Ӯ фарҷомин фармондори истеъмории Субасарҳад (ҳоло Хайбар Паштунхво) ва яке аз маъмурини аршади истеъморӣ ва барномарези роҳбурдӣ буд. Китобаш “Патанҳо” (Тhe Pathans) ҳанӯз ҳам аз сӯи бисёрӣ ба масобаи беҳтарин асари ҷаҳонӣ дар мавриди табору таърихи паштунҳо ба ҳисоб меояд. Ҳамзамон донишманди бузургу огоҳе чун Каро, ки ҳамеша аз дилбастагиву тааҳудаш ба умури илмӣ бо нигарониву васвос тазоҳур мекард, тавонистааст танҳо се бор аз салотини гибарии Свот дар маҷмӯаи осори пурному нишонаш ёдоварӣ кунад ва онро низ чунон нишон додааст, ки гӯё аз ҳақиқати мутаорифе суҳбат мекунад – ҳақиқате, ки шоистагии тавзеҳ ва тафсири бештари академик ё шиносонданро надошта бошад.
Аммо дар ҳақиқат ин кори ӯ аз рӯи як барномаи ҳилагарона будааст, на аз рӯи маъсумият, бад – ин тартиб, ки ин кор ба манзури ба бероҳа кашонидани ҳилагарона таваҷҷуҳ аз як ҳақиқати калидии таърихӣ ва кӯчаксозии он дар он вақт буд. Аммо ҷои шигифтзадагӣ нест, чаро ки бо зери заррабин қарор додани китоби ӯ “Патанҳо” чун рӯз равшан мегардад, ки ҳамгироии ин маъмури истеъмор ва низоме, ки ба онҳо кор мекардааст, дар чӣ нуктае бастагӣ дорад. Ӯ китобашро ба гунаи тавтиаомезе ба юсуфзойиҳо эҳдо мекунад ва мехоҳад ба гунаи ифтихорӣ “юсуфзай” хонда шавад. Юсуфзойиҳо ҳамон шохае аз паштунҳоанд, ки монанди сойири ақвоми сарабании паштун тири пушти истеъмори инглисро месохтанд. Аз сӯи дигар, шахсиятҳои саршиноси илмии Покистон чун марҳум Ҳасан Донӣ бо он, ки ӯ худ мутааллиқ ба манотиқи шимолӣ буд, аз ёдоварии Салтанати Свот сар боз задааст – ба истиснои чанд нақли қавл аз як нависандаи инглисӣ. Ӯ ба гунаи гузаро аз Салтанат (Гибарӣ) – и Кашмир ёдоварӣ мекунад, аммо на ба гунае, ки ба гузаштаву таърихи онҳо ва ё пайвандашон бо Свот бошад. Ба ҳамин тартиб, огоҳӣ аз ин ҳақиқати таърихӣ пайваста дар ҳофизаву гуфтумони ғайрирасмии мардумони маҳал дар атрофу акнофи кишвару фолклори нонавишташудаи онҳо ба ҷо мондааст. Ва ё ин ки ҳамчу розе дар миёни нухбагони маҳал сина ба сина интиқол меёфт ва дар хафо (хилват) дар мавриди он суҳбат мешуд. Ин рӯйдодҳо ҳамчунон ба гунаи густарда дар ривоёти таърихии суннатии худи юсуфзойиҳо сабт шудааст – дар китобҳое чун “Таворихи Ҳофиз Раҳматхонӣ” ва ҳам дар китобҳое аз руҳонии муосир Охунд Дарвиза – “Тазкират-ул аброр ва ашрор”. Аммо бо вуҷуди аҳамияти ин масоил муҳтавиёти ин китобҳо ба равандҳои мусаллат, ошкоро ва дастёфтанӣ барои мухотабин ва донишпажуҳони кишвари худамон (Покистон) табдил нашудааст, чӣ расад ба ин, ки ба гӯши ҷаҳониён бирасад.
Агар ҳамин пинҳонкории таърихӣ набошад, метавонад таърих, фарҳанги онҳову таърифи дақиқу академики он, ки то кунун сурат нагирифтаву ё ноқиз аст, бозкушуда шавад. Низомҳои ҳукуматӣ дигаргуншавандаанд ва назмҳои иҷтимоӣ меоянду мераванд. Ин яъне таърих. Аммо ҳолоти зиёде дар таърих вуҷуд надорад, ки чунин миражеро дар говсандуқҳои фаромӯшӣ биспоранд ва он ҳам барои чунон муддати дарозе аз таърих.
Прусаи таърихи фурӯпошии Салтанати Свот бо ҳаммонандиҳои нерӯманде, ки бо ишғоли Бритониё тавассути нурманҳо дар соли 1066 дорад, ин пруса тавассути дағалкорони маҳаллӣ ва ҳомиёни муғулу пасонтар инглисиашон мубҳам мондааст. Мо, метавон иддао кард, онҳое, ки шикаст хӯрданд низ, на танҳо аз тарс, ки ҳамчунон аз шарм, хомӯш мондем.
Афзун бар он, тамсили нурмониҳои бритониёӣ наметавонад дар ҳолоти кунунии мо ҳамхонӣ дошта бошад. Чунончи то соли 1566, яъне панҷсад сол пас аз ишғоли нурманҳо Бритониё дар роҳи тасаллут бар ҷаҳон қарор гирифт, аммо ҳамчу иддаоеро дар мавриди бошандагони сарзамине, ки аз он мегӯем, намешавад ба кор бурд. Ишғоли Британия тавассути норманҳо бо фурӯпошии Салтанати Свот тавассути иттиҳодияи темурӣ – сарабанӣ ва ё сарнагунии ҳукумати Пакҳал ҳаммонанд нест, балки ин ахириҳо тарсноктар ва табоҳкунандатар сурат гирифтааст, ки бархе аз паёмадҳояш то кунун, ҳатто қарнҳо баъд ба ҷо мондааст.
Омили дигари ёдоварикарданӣ, ки дар ошкоро сохтани ин роз мадад кардааст, дигаргуниҳои инқилобӣ дар арсаи генетик аст, ки дар понздаҳ соли ахир гомҳои бузурге, ки дар ин арса бардошта шудааст ва рӯшании зиёде бар масоили мавриди баҳси мо андохтааст, ки дигар ҳеч гуна тавтиаи пинҳонкорӣ тавони пӯшида нигаҳ доштани ҳақоиқро надорад. Чунончи мавзуъи ҷазби ҷабрӣ ва паштунсозии бошандагони асили тоҷики Пешовар ва дараи Свот дар вазъияте ошкор шуд, ки камтар касе таваққуъашро дошт.
Ба ҳамин тартиб, ҳақиқатҳои такондиҳандае дар мавриди асолати табории бахшҳои бузурге аз паштунҳои сарабанӣ, ки панҷсад сол пеш бошандагони аслии ин манотиқро саркӯб карда буданд ва дар натиҷа қавмияти афғонии худашон низ зери таъсир омад, ошкор гардид. Танҳо ҳамин набуд, балки таҳқиқоти генетикӣ, асолати тоҷикии ғурӣ бахши бузурге аз ақвоми патанӣ (ғилҷоӣ) – и паштунро собит сохтааст, ки ҳоло бузургтарин шохаи паштунҳоро месозанд ва аз нигоҳи таърихӣ бештар истиқрор ёфтаанд. Аммо ин баҳси дигарест...

Нависандаи ин мақола як муаллиф, пӯишгар ва пажуҳишгар дар масоили таърихӣ аст. Ӯ аз минтақаи Шабқадар дар ноҳияи Чаҳорсадаи Хайбар Пахтунхво мебошад.

Ориф Ҳасан Охундзода
Баргардонанда ба форсӣ: Сабур Раҳил

Бознашр аз нашрияи «Самак» №№ 34, 35 аз 23 ва 30-юми августи соли 2017

 

Хонданд 1747

Аз таърихи истихроҷи нефт

Сен 02, 2017
Хонданд: 796

150 сол пеш касе дар олам фикр ҳам намекард, ки ин моеъи сиёҳи равғанӣ, ки нефт унвон мешавад, ба василае табдил меёбад, ки ҷаҳонхоҳону ҷаҳонгирон бо воситаи он оламро идора хоҳанд кард. Ва соли 1865, вақте ки дар Кубан чашмаи нафт кашф ва истихроҷ шуд, касе гумон намекард, ки аз ҳамин лаҳзаҳо Русия низ ба таърихи мубориза барои ин захираи энержии сайёра ворид шуд. Журналист ва сиёсатшинос Леонид Крутаков як таҳқиқоти пурарзиши таърихиеро роҳандозӣ кардааст, ки ба тақдири нефт дар Русия бахшида шудааст. Маҷмуъи мақолоти вай саранҷом дар китобе бо номи “Нефт: ҷанг ва сулҳ” мураттаб ва чоп мешавад.

Нефт аввалин ва ягона моли ҷаҳонист. Агар ҳамаи молҳои дигар ҳаммонандони худро дошта бошанд, нефт надорад. Ин як колои универсалист. Ҷон Рокфеллер-созандаи аввалин импературии нефтии “Стандарт ойл” дар кораш тибқи ин қоида амал мекард: нефт муҳимтар аз пул аст. 

Иқтисоди имрӯзаи олам куллан бар пояи ҳамин нефт пойдор шудааст, ҳатто механизмҳои сармоягузорӣ, ки низоми бехатариро пуштибонӣ мекунанд, бар пояи арзишҳои нефтӣ пойдоранд. Арзиши нефт дар ягон замоне бо арзиши истихроҷи он муайян нашудааст, аммо омилҳое, ки қобилияти комилан дигаргун кардани онро доранд, берун аз қоидаҳои талабот ва пешниҳод аст. Ҳатто дар минтақаест, ки пешгӯӣ ҳам намешавад. То ба имрӯз ба ягон таҳлилгар муяссар нашудааст, ки болоравӣ ва коҳиши арзиши нефтро дақиқан пешгӯӣ кунад, ҳамеша нархҳо ғайримунтазира болову поён мешаванд.
Арзиши нефт дар ҳама давру замон натиҷаи созиши сиёсӣ будааст. Ин аст, ки таърихи нефт ин таърихи ҷангҳост, табаддулотҳо ва инқилобҳост. Таърихи олами мост. Нефт дар Русия ва барои Русия низ ҳамин нақшро ифо кардаву мекунад.

Аввалин фармоишоти давлатӣ ва монополияи давлатии нефт

Дар китоби савдои Маскав дар солҳои 1575-1610 навиштаҷоте дар бораи арзиши як сатил нефти Боку дида мешавад, ки аз нархи шароб се-чор баробар болост. Ин навишта аввалин санади хаттӣ дар мавриди вуруди нефти нимҷазираҳои Апшерон ба Маскав аст.
Кӯшишҳо дар мавриди пайдо кардани чашмаҳои нефтӣ дар қаламрави Русия зиёд буданд. Ин гуна ҷусторҳо дар Печор, Қавқози Шимолӣ, Сахалин, Сибир, Поволже буданд. Аммо аввалин натиҷа танҳо соли 1721 ба даст омад. Григорий Черепанов Рудознатест дар Ухта нефтро кашф кард ва намунаи онро ба Петербург фиристод.
8 шиша нефти Ухтин муддати се сол ба пойтахти онвақтаи Русия расид. Соли 1723 онро барои таҳқиқи ҳамаҷониба ба Ҳоланд бурданд. Пётри I Черепановро 6 рубл ҷоиза дод ва фармон содир кард, ки корхонаи тавлиди нефтро роҳандозӣ кунад.
Корхонаи Ухтин ҳар сол наздик ба ҳазор пуд нефт тавлид мекард. Соли 1748 корхона аз обхезии баҳорӣ зарар дид ва истихроҷи нефт қатъ шуд.
Таърихи нефт дар Русия чун соҳаи саноати он аз соли 1806 оғоз мешавад. Он сол хонигарии Боку ба Русия пайваст. Ва ҳамон сол чоҳҳои нефтии Апшерон ба ихтиёри шоҳи рус гузаштанд. Он замон аз 117 чоҳ дар нимҷазираи Апшерон солона 150 ҳазор пуд нефт ҳосил мекарданд.
Нефтро дар шакли ибтидоии он истихроҷ менамуданд. Қисмати бештари нефти тавлидмешуда ба Форс ва Туркия бурда мешуд ва он ҷо онро ба ҷойи равғани рустанӣ ва ҳайвонот барои чароғон кардани манзилу кӯчаҳо истифода менамуданд. Ҳангоми сӯхтан нефт дуд мекард ва бӯйи заҳромез аз худ хориҷ менамуд. Дар Русия ва Аврупо он замон барои рӯшан кардани манзилҳо аз шамъи кӯчак истифода мекарднд, аз ин рӯ ниёз ба истифодаи нефт набуд.
Соли 1823 дар Қафқози Шимолӣ аввалин бор дар ҷаҳон як нуқтаи муҳими истеҳсоли нефт ба кор оғоз кард. Деҳқонони оброккор (деҳқони андоздиҳанда) Василий, Герасим ва Макар Дубининҳо аз губернияи Владимир дар наздикии Моздоки ноҳияи авули Акки-Юрт як сатили оҳаниро болои печи хиштӣ гузоштанд, дар сарпӯши он найчаи мисиро пайваст карданд ва онро аз миёни зарфи чӯбии обдор гузарониданд. Аз 40 сатил нефти “сиёҳ” ин дастгоҳ 16 сатил нефти “сафед” ҳосил мекард.
Маҳсулоти Дубининҳо на танҳо дар Моздок, балки дар дигар манотиқи кишвар талабгорони зиёд пайдо кард. Ин дастгоҳ ва ин корхонаи Дубининҳо муддати бист сол фаъол буд. Баъдан ба он куҳистониён ҳамла оварданд ва вайрону валангор карданд.
Бо вуҷуди ихтироҳои бародарон Дубининҳо ва аз ҷониби Игнат Лукасевич ва Ян Зех тавлид шудани лампаҳои керосинӣ ҳамоно соҳаи тавлидоти нефт дар Русия ақибмондатарин дар миёни ҳамаи кишварҳои ҳамсоя буд. Аз он ки Русия як кишвари ақибмонда дар саноат маҳсуб мешуд, талабот ба керосин кам буд ва он ки ин кишвар роҳи баҳрии вуруд ба олами тиҷорати ҷаҳонӣ надошт, наметавонист маҳсулоташро ба хориҷ интиқол диҳад.
Бозори асосии фурӯши керосин он замон Англияи саноатӣ ва Аврупо буд, баъдан кишварҳои Осиёи Шимолӣ. Маҳдудиятҳои қонунии Русия ва мушкилоти вуруд ба бозорҳои ҷаҳонӣ ширкати амрикоии “Стандарт ойл” имкон дод, ки ҳама бозорҳои тиҷорати нефтро дар олам аз худ кунад. Ҳатто дар Русия ҳиссаи керосини амрикоӣ 80 % аз ҳаҷми умумии тиҷорати ин навъи маводи сӯхт буд.

Хусусисозии аввал

Аз 1-уми январи соли 1873 дар Русия қоидаҳои нави ташкили саноати нефткашӣ ба ҳукми иҷро даромаданд. Корхонаҳои давлатии тавлиди нефт ба озмуни тиҷоратӣ гузошта шуданд. Дар натиҷа минотиқи нефтрасони нимҷазираи Апшерон дар масоҳати 500 гектар, ки 552 ҳазор рубли нуқра арзёбӣ шуда буданд, қариб ба 3 миллион рубл фурӯхта шуданд, ки қариб 5 баробар ба арзиши аввал эълоншуда буданд.
Ин аввалин азхудкунии амволи давлатӣ дар Русия буд. Дар натиҷа баъди як сол истихроҷи нефт дар Русия аз 25 то 66 тонна расид. Баъди чор сол ҳиссаи керосини амрикоӣ дар бозорҳои Русия аз 80% то 45% коҳиш ёфт. Ба забони имрӯз муҳайё кардани заминаҳои сармоягузорӣ муҷиби афзоиши истихроҷи нефт гардид. Шумори корхонаҳои тавлидкунандаи нефт аз 49 ба 140 адад расид.
Баъди ин, муддате коҳиши суръати истихроҷ ба қайд гирифта шуд ва ҳиссаи керосини амрикоӣ дар бозорҳои Русия бори дигар каме боло рафт. Аммо ҳукумати шоҳаншоҳӣ дигар намехост аз ниятҳояш гардад. Соли 1876 қонуне ба тасвиб расид, ки тибқи он андози гумрукӣ барои молҳои воридмешуда бо пули тиллоӣ ҳисобӣ мешуд ва дар соли аввал ин тадбир имкон дод, ки арзиши он 48 дарсад афзоиш ёбад. Хулоса, ин тадбирҳо натиҷаҳои аввалини худро доданд. Зарфи панҷ соли баъдӣ истеҳсоли керосин дар Русия 3,5 баробар афзуд ва тавлиди солонаи он ба 190 ҳазор тонна расид. Арзиши фурӯш 4,5 баробар поин рафт. Русия аз воридоти керосин пурра даст кашид ва дар бозори дохилӣ аллакай керсосин зиёд шуда буд.
Ҳамаи шароитҳо барои ба бозори ҷаҳонӣ баровардани керосини русӣ фароҳам омаданд, аммо мушкили ягона ва асосӣ ин набудани роҳи вуруд ба обҳои озод буд.
Русия дар Закавказия, ки оби баҳри Хазар вуруд ба роҳҳои обии байналмилалиро осон мекард, бандари баҳрӣ надошт. Ин ҳам дар ҳолест, ки дар гулугоҳҳои Баҳри Сиёҳ ва резишгоҳи Дунай Туркия ҳоким буд.

РАХНА БА БОЗОРИ АВРУПО

Ҳоким шудани Туркия дар баҳри Сиёҳ натиҷаи ҷанги Қрим дар солҳои 1853-1856 буд, ки Фаронса ва Англия кафили ин кишвар буданд ва аз ҷониби туркҳои усмонӣ дар ҷанг зидди Русия ширкат карданд. Баъди 20 сол вазъ комилан дигаргун шуд. Англия ва қораи Аврупо, ки аз муҳосираи нефтии амрикоӣ ба дод омада буданд, манфиатдори он шуданд, ки Русия аз инҳисори баҳрӣ раҳо карда шавад, то керосини русӣ ба бозори ҷаҳонӣ ворид шавад. Ин гузаштҳо ҳукумати подшоҳиро ҳам водор кард, ки барои ҳузури густардааш дар бозорҳои ҷаҳонӣ даст ба баъзе навовариҳо дар низоми тавлиду истихроҷи нефт дар кишвараш занад. Дар натиҷа соли 1873 ҳамаи монеъаҳо дар роҳи сармоягузории соҳаи нефт лағв карда шуданд. Ба истихроҷи нефт ҳама ҷалб шуданд, дигар дин, эътиқод, забон, миллат ва ҳуввият фарқе надошт.
Ба Боку сармояи хориҷӣ сарозер шуд. Инҳо: бародарон Нобел аз Шветсия, Ротшилдҳо аз Фаронса, бародарон Самуэл аз Англия буданд. Як навоварии русӣ тавонист ояндаи иқтисодӣ ва сиёсии ҷаҳонро муайян кунад.
Соли 1877 ҷанги дуюми Русия ва Туркия оғоз шуд. Аслан ин ёрии Русия ба бародарони булғораш буд, ки барои озодӣ аз юғи туркҳо мубориза мебурд. Ва ғайриинтизори ҳама матбуоти Аврупо ба ҷонибдорӣ аз булғорҳо садо баланд кард, ба назар мерасид ин мушкилро то ин замон касе дарк намекард ва ин Русия буд, ки таваҷҷуҳи ҷаҳониёнро ба мушкилоти Булғористон ҷалб намуд. Ва ин дар навбати худ ҷанги масеҳият бо ислом ҳам буд.
Баъди ин ҷанг Русия назорати худро дар резишгоҳи Дунай ба роҳ монд. Фаронса ва Англия муоҳадаи сулҳ миёни Русия ва Туркияро дастгирӣ карданд. Аммо шарт ин буд, ки дар Балкан бояд давлати муқтадири православӣ сохта намешуд. Ин буд, ки на ҳамаи ин давлатҳо аз зери тасарруфи мусалмонон хориҷ карда шуданд, танҳо як қисми Булғористон соҳиби мухторият шуд.
Соли 1878 баъди имзои муоҳадаи сулҳ сохтмони роҳи оҳани Закавказия (Боку-Тифлис-Батумӣ) оғоз шуд, сармоягузори ин тарҳ хонаи бонкии Роштилдҳо шуд ва шарт он буд, ки дар нимҷазираҳои Апшерон барои истихроҷи чашмаҳои нефтӣ имтиёз дода мешуд.
Ротшилдҳо хеле ба зудӣ сармоягузории худ дар соҳаи нефти Русияро афзоиш доданд. Арзиши қарз дар дохили Русия 20%-ро ташкил дод, аммо хонаи бонкии Ротшилдҳо сармоягузории нефтиро бо 6%-и солона имзо кард.
Баъди ифтитоҳи роҳи оҳани Боку-Батумӣ содироти Русия рӯ ба афзоиш овард. Дар соли аввал 25 ҳазор тонна керосин, соли 1890 620 ҳазор тонна (афзоиши 25 каратӣ) истеҳсол ва хориҷ бурда шуд. Наздик ба 70%-и ин содирот ба бозорҳои Аврупо ва боқӣ ба Осиёи Шарқӣ бурда мешуд.
Дар кӯтоҳтарин муддат монополияи «Стандарт Ойл» дар Аврупо шикаста шуд. Ҳиссаи Ротшилдҳо дар содироти Русия то 60%-ро ташкил дод. Аммо ҳиссаи керосини Русия дар ҳаҷми умумии бозори ҷаҳонӣ қариб ба 30% расид. Ва ин танҳо оғози кор буд.

Самараи сармоягузорӣ

Соли 1873 тоҷирони аштархонӣ бародарон Николай ва Дмитрий Артёмовҳо усули нави интиқоли керосинро кашф карданд. Аз ин пештар воситаи ягонаи интиқоли керосин дар дохили Русия бушкаи чӯбии оддӣ буд, содироти он бошад дар банкаҳои герметикӣ сурат мегирифт. Омодасозии банкаҳо ва бушкаҳо, бастабандӣ ва барору фарори онҳо ҳазинаи зиёд мехостанд. Кӯшишҳо барои рехтани керосин дар таҳхонаи киштӣ борҳо нобарор анҷом ёфтааст. Аксар вақт муҷиби сӯхтор, таркиш шуда, сабабгори аз байн рафтани киштиҳо низ шудааст. Керосини таҳхонаи киштӣ онро ба як бомби шинокунанда табдил медод, ки то расидан ба макон ҷони ҳамаро зери хатар мегузошт. Бародарон Артёмовҳо хостанд ин мушкилро бо усули термос ҳал кунанд. Онҳо киштии бодбонии “Александр”-ро ба таври дигар муҷаҳҳаз карданд. Дар он зарфи иловагӣ ҷой доданд ва миёни деворҳо ва баданаи он табақаи ҳавоӣ гузоштанд.
Соли 1873 аввалин бор дар олам киштии моеъкашон (танкер) аз Боку хориҷ шуд ва бо муваффақият ба Аштархон расид. Ин навоварӣ имкон дод, ки киштии “Александр” ба ҷойи 6 бор, 10 маротиба рафтуомад кунад. Бар замми ин харҷи масрафи он назар ба усулҳои пешӣ фоидаовартар буд.
Ин ғояро Людвиг Нобел мавриди пазириш қарор дод ва дар Шветсия киштии пӯлодини нефткашро фармоиш дод. Ва ҳамин тариқ бо аввалин ихтироъҳо ва талошҳои оддиву сабук ва бехатар кардани интиқоли нефт ба бозорҳои олам инсоният тадриҷан усулу шеваҳои тозаро кашф кард.
Соли 1886 Нобел аввалин киштии нефткашони байниуқёнусиро бо номи “Петролеа” сохт. Аммо киштии нефткаши “Свет”, ки тибқи технологияи Василий Кокорев сохта шуда буд, худи ҳамон сол керосини Русияро мустақим аз Батумӣ ба Лондан интиқол дод.
Ҳамин тариқ барои берун бурдани нефти Русия имкониятҳои нав кашф шуданд...

Леонид КРУТАКОВ,

"Совершенно секретно", No.39/368

Таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 796

Хабари-рӯз

Календар

« Декабрь 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31            

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Нигоҳи хос

Парадокс

Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ба ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№3
Бег САБУР, раиси Хадамоти алоқа:- Ман қарорамро бекор накардаам.Танз: Офарин ба Шумо, оғои Бег ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№2
Аскар ҲАКИМ, Шоири халқии Тоҷикистон:- Дар замони шӯравӣ мо асареро пайдо намекунем, ки дар ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№1
Абдуалим ИСМОИЛЗОДА, раиси шаҳри Қӯрғонтеппа Хонандаи беҳтарин- Кӯшиш мекунам ҳар рӯз лоақал ...

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.