.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Ҷаҳон

Ҷосусии бесобиқаи чиниҳо дар Африқо

Дар чунин шароит ҳам маълум шуд, ки боз кишварҳое вуҷуд доранд, ки дар илми ҷуосусӣ русҳо ва амрикоиҳоро ба як нӯл мезананд. Сухан дар бораи ҳамсояи наздики мо Ҷумҳурии Халқии Чин аст.

Ҷосусони чинӣ яку якбора 55 роҳбари давлатҳои африқоиро дар як сол як бор дар як ҷо ҷамъ оварда, дар тӯли 5 сол суҳбатҳои онҳоро на танҳо гӯш мекардааст, балки тамоми иттилоотро аз компютерҳояшон ба таври махфӣ кашида мегирифтааст.

 

Заъфи роҳбарони ҷаҳони сеюм

Нахустин бор ин хабарро рӯзномаи маъруфи франсузии «Le Mond» дар моҳи январи соли 2017 чоп кард. Ба қавли ин нашрия, барои гӯш кардани суҳбатҳо ва мукотибаи сарони давлатҳои африқоӣ чиниҳо ба амале даст заданд, ки дар таърихи башар назир надошт.

Ҳол он ки вақте шӯравиҳо дар фикри гӯш кардани сафорати Амрико дар Маскав ва амрикоиҳо дар фикри гӯш кардани сафорати шӯравӣ дар Вашингтон шуданд, Чин ақибмонда буд ва “падар-“ и ислоҳоташ Дэн Сяо Пин акнун ба қудрат расида буд.

Он замон касе тасаввур карда наметавонист, ки Иттиҳоди Шӯравӣ аз байн меравад ва ҷояшро Чини ақибмонда пур карда, аз бархе ҷумҳуриҳои он замин гирифта, марзи худро васеътар мекунад ва ба захираҳои зиёди табиӣ дастрасӣ пайдо мекунад.

Аммо қабл аз он ки ба ин мавзуъ бипардозем, руҷуъ мекунем ба таърихи рақобати абарқудратҳои ҷаҳон дар ҷаҳони сеюм дар қарни 20 ва ибтидои қарни 21 дар кишварҳои Африқо ё ба қавле дар Қораи сиёҳ, ки соҳиби захираҳои бузурги табиӣ мебошад.

Суқути империяҳои аврупоӣ-Британияи Кабир, Фаронса ва ғ. баъди Ҷанги Дуюми ҷаҳонӣ  боиси пайдо шудани ду империяи нави ҷаҳонӣ –Иттиҳоди Шӯравӣ ва Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ва оғози ҷанги сард миёни онҳо дар тамоми кураи Замин гардид.

Ғайриихтиёр системаи мустамликадорӣ ва ё колониализм пош хӯрд ва дар ҷаҳони сеюм, аз ҷумла дар қораи Африқо кишварҳои нави мустақил пайдо шуданд ва Кремлу Кохи сафед кӯшиш карданд, ки ҷои империяҳои суқуткардаи аврупоиро пур кунанд.

Аммо раванди баъдии ҳодисаҳо нишон доданд, ки истиқлол барои аксар кишварҳои ҷаҳони сеюм хушбахтӣ наовард, зеро рақобати ду абарқудрати нав шиддат гирифт ва ҳар кадоме мақсад гузошт, ки ҳарчӣ бештар манфиатҳои худро пиёда кунад.

Аз ҷониби дигар, маълум шуд, ки сарони кишварҳои ҷаҳони сеюм, ки бархеашон тӯли солҳои зиёд барои истиқлол ҳатто муборизаи мусаллаҳона бурда буданд, барои идора кардани давлатҳои тоза ба истиқлолрасида на таҷриба доштанду на дониш.

Аз ин рӯ, ба зудӣ эйфория гузашту орзуи даст ёфтан ба зиндагии бошарофат, маошу нафақаи хуб, кору бор, истироҳату фароғат ва нафақаи кофӣ барои сокинони аксар кишварҳои ҷаҳони сеюм ба орзуву хаёл мубаддал гардид.

Гузашта аз ин, сарони ин кишварҳо баъди ба даст гирифтани зимоми қудрат ба дасти худ ваъдаҳои ба мардум додаи худро фаромӯш карда, сарватманд шудани худу хешу табори худро ба мадди аввал гузоштанд.

Аммо ба хотири он ки баъди рафтан аз сари қудрат ба додгоҳ кашида нашаванд, онҳо қудрати сиёсиро монополия карда, ба конститутсияҳо тағйирот ворид намуданд ва дар бархе кишварҳои ҷаҳони сеюм президентиро барои худ якумрӣ карданд.

Чунин амал атрофиёни эшонро руҳбаланд кард ва онҳо ба пропагандаи системаи шахсиятпарастии роҳбарони худ шуруъ карда, аз онҳо бутҳои муосирро сохтанд ва дар натиҷа, кор то ҷое расид, ки худи роҳбарон ба бузургии бебунёди худ бовар карданд.

Ҳамин тариқ, шахсиятпарасӣ аз як ҷониб ва ислоҳоти нокоми иқтисодиву сиёсӣ боиси ҳарчӣ бештар қашшоқтар шудани кишварҳои ҷаҳони сеюм гардид ва табиист, ки аз чунин шароити ба вуҷудомада абарқудратҳои ҷаҳонӣ ба хубӣ истифода карданд.

Дар ин рақобат Амрико ва Иттиҳоди Шӯравӣ аз тарғиби идеяҳои демократия ва коммунизм истифода мебурданд, вале дар асл мақсади ҳарду ин ин империяҳои тоза зуҳуркарда мустамлика кардани ҷаҳони сеюм буд, на хушбахт гардондани онҳо.

 

Рақиби нави Амрико 

Ҳамин тариқ, дар ибтидои солҳои 90-уми асри 20 Иттиҳоди Шӯравӣ пош хӯрду Иёлоти Муттаҳидаи Амрико бе рақиби бузург монд, алалхусус дар қораи Африқо, ки ба ҷонибдорон ва мухолифони ин ду абарқудрат тақсим шуда буданд.

Империяҳои собиқи аврупоӣ дар даврони ҷанги сард ва баъди он барои Кохи сафед аслан рақиб ҳисоб шуда наметавонистанд, зеро худи онҳоро дар хонаҳояшон аз хатари коммунизм Иёлоти Муттаҳидаи Амрико ҳимоя мекард.

Аммо чунон ки худи русҳо мегӯянд, «свято место пусто не бывает». Баъди 5 соли суқути империяи шӯравӣ кишваре омад, ки ба зудӣ ҳамчун абарқудрати нави ҷаҳонӣ эътироф гардид, ҳарчанд ки бархе инро чанд сол қабл пешгӯӣ карда буданд.

Чин аз рақобати Иттиҳоди Шӯравӣ ва Иёлоти Муттаҳидаи Амрико дар солҳои 70-80-уми асри 20, яъне дар даврони Дэн Сяо Пин босамар истифода бурд ва роҳро на танҳо барои абарқудрат шудан, балки барои ворид шудан ба ҷаҳони сеюм боз кард.

Аз ҷумла, дар ҳамон соли марги В.Асташин дар соли 1996 раиси Ҷумҳурии Халқии Чин Тсзян Тсземин ба қораи Африқо сафар карда, аз сарони 6 кишвари қора дидан кард ва ҳамин тариқ, роҳро барои ворид шудани кишвари худ ба ин қораи сарватманд кушод.

Дар тӯли 20 соли гузашта баъд аз сафари Тсзян Тсземин ба 6 кишвари африқоӣ 1 миллион шаҳрвандони Чин худро дар қораи Африқо ҷо карданд, хонаву дар сохтанд ва бизнеси худро ба роҳ монданд.

Дар тӯли ин муддат Пекин ба иқтисоди Африқо миллиардҳо доллар масраф карда, теъдоди зиёди биноҳо, пулҳо, туннелҳо ва ғ. сохт, гардиши мол ҳам миёни Пекин ва кишварҳои қора ба миллиардҳо доллар дакка хӯрд.

Аз ҷумла чиниҳо масҷиди калонтаринро бо арзиши 1,3 миллиард доллар, ки барои 120 ҳазор нафар пешбинӣ шудааст, дар Алҷазоир месозанд, дар Гана ба арзиши 700 миллион доллар НБО сохтанд, дар Гвинея ба маблағи 800 миллион доллар Конгресс –сентр бунёд карданд, дар Ангола ба маблағи 3 миллиард доллар шаҳри Киламбуро барои зисти 500 ҳазор нафар ба анҷом расонданд, дар Кения калонтарин роҳи Африқои шарқиро, ки пойтахти кишвар шаҳри Найробиро бо Тика пайваст мекунад, ба арзиши 300 миллион бунёд намуданд.

Дар навбати худ Чин аз Конго нафт ва чӯб барои сохтмон, аз Нигерия нафт, Гана марганетс, Намибия мис, Камерун чӯб барои сохтмон, Ангола нафт, Африқои ҷанубӣ оҳан, алмос, металҳои барои саноат хеле зарур, аз ҷумла платина, марганетс, мис, алюминий, Замбия мис ва дигар металҳои зарурӣ, Гвинеяи экваториалӣ нафту чӯб, Судон нафт, Габон чӯб, оҳан ва марганетс ворид мекунад.

Чунон ки аз маълумоти дар боло зикршуда дида мешавад, кишварҳои мазкур 90 % маводи барои Чин заруриро аз қораи Африқо содир менамоянд, аз ин рӯ, барои онҳо ҳифзи равобити хуб бо Пекин хеле муҳим аст.

Аммо мухолифони Чин ҳам Пекинро кишвари нави истеъморгар на танҳо дар инҷо, балки дар тамоми ҷаҳон ҳисоб карда, сарони кишварҳои ҷаҳони сеюмро ҳушдор медиҳанд, ки ҳангоми ба роҳ мондани равобити иқтисодӣ ба он хеле эҳтиёт кунанд.

Табиист, ки роҳбарони Чин ҳама гуна иттиҳомотро дар мавриди ниятҳои истеъморгаронаи худ комилан рад мекунанд ва дар бораи манфиатҳои мутақобилан судманд бо дигар давлатҳои ҷаҳони сеюм таъкид менамоянд.

Масалан, ожонсии Синхуа изҳор медорад, ки воридоти нафт, металҳо ва минералҳо аз қораи Африқо барои баланд бардоштани сатҳи зиндагонии чиниҳо мусоидат кард, аммо Чин низ кишварҳои африқоиро бо технологияи зарурӣ ва маводи ғизоӣ таъмин намуд.

«Чин дар мавриди афзоиши истеҳсолот дар кишварҳои қора андеша мекунад, барои рушди инфраструктура ва саноати он мусоидат менамояд, аз ин рӯ, ба истилоҳ «ба ғоарт кардани захираҳо» машғул намешавад, -зикр мекунад дар ин иртибот Синхуа.

Бинои 20 ошёнагиеро, ки Чин дар соли 2012 дар шаҳри Адис-Абеба, пойтахти Ҳабашистон (Эфиопия) ба маблағи 200 миллион доллар сохта, ба Иттиҳоди Африқо туҳфа карда буд, яке аз нишонаҳои муҳими «андешаву мусоидат» -и Пекин ҳисоб кардан мумкин аст.

90%  маводи сохтмонӣ барои бунёди ин бино аз Чин оварда шуд ва 800 нафар шаҳрвандони он кишвар дар сохтмон ҷалб шуда, сохтмонаш дар тӯли дуюним сол пурра ба анҷом расид ва бо компютеру дигар лавозимот муҷаҳҳаз гардид.

 

Ифшогарии нашрияи франсавӣ 

Дар моҳи январи соли 2012 Ҷумҳурии Мардумии Чин ин бинои нави  замонавиро ба Иттиҳоди Африқо туҳфа кард ва дар вазъияти тантанавӣ штаби он ифтитоҳ шуд.

Дар ин маросим раиси Кумитаи умумичини Шӯрои халқии сиёсӣ ва машваратӣ Тся Тсинлин суханронӣ намуда, биноро «рамзи равобити рушдёбанда» эълон кард.

Калиди «туҳфаи Чин ба дӯстони африқоӣ» -ро раиси ҳамонвақтаи Комиссияи Иттиҳоди Африқо Жан Пинг қабул кард.

Ҳамоҳангсози Комиссияи Иттиҳоди Африқо Майкл Фантахун изҳор дошт, ки ин шоҳкории меъморӣ туҳфаи сарони Ҷумҳурии Халқии Чин ва мардуми он аст. 

-Мо пеш ҳатто орзу карда наметавонистем, ки  дар ихтиёри худ чунин бинои ба тамоми талаботи техникӣ ҷавобгӯро дошта бошем, -гуфт дар фарҷоми суханронии худ М.Фантахун.

Ба қавли собиқ сарвазири Ҳабашистон Мелес Зенауи, ин бинои дар маркази Адис –Абеба қоматафрохта рамзи ояндаи дурахшони Африқо ва рушди босуръати он мебошад.

Бино ба иттилои Синхуа, 7-уми феврали соли 2018 президенти Бурунди Пер Нкурунзиза гуфт, ки маълумоти баъзе ВАО-и ғарбӣ дар бораи ““гӯш кардан”-и Иттифоқи Африқоӣ аз ҷониби Чин” асос надорад ва ин иттилои зидду нақиз ба он равона гардидааст, ки миёни Чину Африқо тухми душманӣ кошта шавад.

Сарвазири Ҳабашистон Хайлемариам Десален бо пахши изҳороте илова намуд, ки кишварҳои африқоӣ бо Чин муносиботи ҳамаҷониба ва стратегӣ доранд. 

Раиси Комиссияи Иттифоқи Африқоӣ Мусо Фақӣ Махамат низ худро канор нагирифта, зикр намуд, ки шахсан ягон нишонаи пайгирии пинҳонӣ шудани штаб-квартираи Иттифоқи Африқоӣ аз ҷониби Чинро мушоҳида накардааст ва бо ҶХЧ муносибатҳои хуб доранд. 

Сафири Серра-Леона дар Ҳабашистон Усмон Кех Камара иттилоъ дар бораи пайгирии пинҳониро зери шубҳа қарор дод ва илова намуд, ки Чин шарики Серра-Леона ба шумор рафта, ба кишвараш мадади зиёд мерасонад.

Тавре “Le Mond” дар тадқиқоти худ зикр мекунад, сарфи назар аз ҳамаи ин изҳоротҳо, баъди мушоҳидаи пайгирии пинҳонии электронӣ, шарҳи ҷониби чиниҳоро интизор нашуда, айтишникҳои Иттифоқи Африқоӣ сервер ва таҷҳизоти компютерии штаб-квартираро иваз кардаанд. Баъдан, аз ҷониби чиниҳо машғул шудан ба насби таҷҳизоти нав пешниҳод гардид, аммо намояндагони Иттифоқи Африқоӣ онро рад карданд.

Моҳи июли соли 2017 мутахассисони алҷазоирӣ оид ба амнияти киберӣ ҳамроҳ бо ҳамкорони ҳабашистонии худ дар ҷустуҷӯи микрофонҳои махфӣ ва таҷҳизоти ҷосусӣ биноро тоза карданд. Ҳарчанд ки беҳтарин роҳ барои кишварҳои африқоӣ ин буд, ки штабшонро иваз кунанд, зеро чиниҳо дар рушди технологияҳои иттилоотӣ он қадар пеш рафтаанд, ки гумон аст тамоми дастгоҳҳои наворгирии махфӣ ва гӯшкуниро дар бинои мазкур пайдо кунанд, албатта ба шарте ки онҳо воқеан насб шуда бошанд.

Аммо чунин ба назар мерасад, ки кишварҳои узви Иттиҳоди Африқо ҳозир нестанд барои сохтани чунин бинои боҳашамат маблағи ҳангуфт сарф кунанд, аз ин рӯ ҷои баргузор кардани саммитҳои солонаи худро тағйир надоданд.

 

Нуралӣ ДАВЛАТОВ

Хонданд 149
АНТАРКТИДА-ҚИТЪАЕ САРОПО ПӮШИДА БО ЯХУ БАРФ

“Дар канори сайёраи мо чун як шоҳдухтари хуфта дар пироҳани нилгун замине хобида. То ҷойе ҳавлангез, вале зебосту нозанин. Вай андаруни ҳамон сардии худ, андаруни барфҳои чинзада, ки шуои нилгун ва лоҷувардии яхҳо ҳувайдост, пинак рафтааст. Вай дар ҷилои ҳолаҳои яхии Моҳу Хуршед хуфтааст ва уфуқҳои он бо рангҳои гулгун, кабуд, тиллоӣ ва сабз ҳошиябандӣ шудаанд. Чунин аст манзараи ин қитъаи сарди олам, ки бо номи Антарктида ёд мешавад. Ин қора сардтарин нуқтаи Сайёраи Замин аст ва тамоми сатҳи он бо ях пӯшида шудааст. Масоҳати он қариб ба Амрикои Ҷанубӣ баробар аст, қисматҳои дохилии он барои мо дар қиёс ба тарафи торики Моҳ камтар маълум аст”. 

Ин иқтибос аз кадом як мақолаи ҳангомабарангез нест, ки дар рӯзномае нашр шуда бошад. Ин навиштаи ковишгар ва муҳаққиқи амрикоӣ Ричард Бэрд мебошад, ки соли 1947 нигоштааст. Ин замоне буд, ки олимони олам ба тозагӣ ба омӯзиши ин қисмати пурасрор, қитъаи шашуми ҷаҳон ва дунёи яхӣ оғоз карда буданд. Ҳар пажуҳиш тозагие дошт, ҳар сафар ёддоште. Ва баҳсҳои илмӣ ҳам дар ҷараён буданд. Аммо ин баҳсҳо ба ҳадде ҷолибанд, ки кас мехоҳад онро бихонад ва донад. Ин як қисмат аз шигифтангезтарин бахши олам аст. Омӯхтанд, меомӯзанд ва оянда низ хоҳанд омӯхт ва ин омӯзишҳоро поён нест, чун ҳар бор чизе пайдо мешавад, ки қаблан гуфта нашуда буд. Солҳои зиёд олимон аз гӯшаву канори олам барои омӯзиши ин қора ҳатто ҷони ширини худро ҳам аз даст додаанд. Вале ковишҳову таҳқиқот идома доштааст.  

 

КАШФИ АНТАРКТИДА

Роберт Скотт – аз ҷумлаи афсарони неруҳои дарёии салтанатӣ, фармондеҳи ду ҳайат дар сафари иктишофӣ дар фосилаи солҳои  1901-1904 ва сафари иктишофии нофарҷом дар фосилаи солҳои  1910-1913 дар Антарктидаро ба уҳда дошт. 

Дар яке аз ҷазираҳои Антарктида, ки аз он  Роберт Скотт роҳи фоҷеабори худ ба Қутби ҷанубро оғоз кард, ба поси хотири вай ва ҳамроҳони ҳалокшудааш чун лавҳаи хотира - як салиби одии чӯбӣ гузошта шудааст, ки бо гузашти солҳо ҳам дар ин чӯб ҳамоно ин суханонро метавон ба осонӣ хонд: “Мубориза бояд бурд, талош бояд кард, бояд ҷуст, пайдо кард ва набояд таслим шуд”. Ва ҳама таърихи омӯзиш ва азхудкунии арзҳои дур аз хати экватор маҳз зери ҳамин шиор сурат гирифтааст. 

Санаи муътамад ва ниҳоии кашфи Антарктидаро соли 1820 медонанд. Аз ин пештар ҳам медонистанд, вале то ин таърих танҳо тахмину фарзияҳо дар мавриди мавҷудияти он вуҷуд дошт. Аввалин фарзия дар бораи мавҷудияти қораи нав ба ширкаткунандагони экспедитсияи португалиҳо дар солҳои 1501-1502 марбут аст ва дар ин экспедитсия ахтаршиноси машҳур ва соҳибкори муваффақ Америго Веспуччи, ки ба номаш як қораи азим номгузорӣ шудааст, ширкат дошт. Аммо ин экспедитсия аз ҷазираи Георгияи Ҷанубӣ дуртар нарафт. “Ҳаво ба ҳадде сард буд, ки касе аз флотилияи мо натавонист онро таҳаммул кунад”,- баъдҳо шаҳодат дода буд Веспуччи. 

Ҷеймс Кук ҳам наздик рафт ва қариб буд онро кашф кунад. Ин дарёнаварди машҳур бо супориши шоҳи Англия “Замини ношинохтаи Ҷануб”-ро меҷуст. Вай назар ба дигарон ба дохилтари обҳои Антарктида шино кард. Вале Кук ин таҳқиқоташро бо як фарзия маҳдуд намуд ва фаротар аз он нарафт: “Ман наметавонам инро рад кунам, ки дар наздикии қутб қора ва ё замини азиме бошад. Баръакс, ман бовар мекунам, ки ин замин вуҷуд дорад ва мо қисме аз онро дидем. Сардиҳои бузург, теъдоди бас зиёди ҷазираҳои яхӣ ва яхҳои шиновар... ҳамаи инҳо шаҳодат аз он медиҳанд, ки замин дар ҷануб бояд бошад...”- навишт ӯ.  Вай ҳатто рисолаи вижае ҳам бо номи “Далелҳо ба фоидаи мавҷудияти замин дар наздикии Қутби Ҷануб”-ро ҳам иншо кард.  

Вале ин қонуни зиндагист ва асрҳо чунин будаву ҳаст, ки ҳар чизе соати худро дорад ва соати кашфи Антарктида ҳам баъди бештар аз чиҳил соли талошҳои Кук расид. Ин шараф насиби дарёнавардони рус шуд. Он вақте, ки Антарктида соати кашфи худро интизор буд, дар баробари по ба ин қора гузоштани Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен ва Михаил Петрович Лазарев - ду баҳрнаварди варзида шуруъ гардид. Таърих ҳам номи ин ду нафарро дар радифи бузургтарин кошифони география барои абад сабт кард.

Адмирал Фаддей Фаддеевич Беллинсгаузен (1778-1852). Исмаш ҳангоми валодат Фабиан Готтлиб Таддеус фон Беллинсгаузен (олмонии Fabian Gottlieb Thaddeus von Bellingshausen)-баҳрнаварди рус, кашшофи Антарктида. 

Адмирал Михаил Петрович Лазарев (1788-1851). Амирулбаҳр, дарёнавард, фармондеҳи флоти баҳри Сиёҳ, аз кашшофони аввалини Антарктида.

Сарнавишт Беллинсгаузен ва Лазаревро соли 1819 ба ҳам овард. Вазорати баҳр экспедитсия ба самти нимкураи Ҷанубро созмон дод. Ба ду киштии муҷаҳҳаз лозим меомад, ки ба ин сафари аз ҳар нигоҳ мушкил раҳсипор шаванд. Ба яке аз онҳо, ки “Восток” ном дошт, Беллинсгаузен ва ба дигараш, ки “Мирный» номида мешуд, Лазарев фармондеҳӣ мекард.   

Инак, 16 июли соли 1819. Дар ин рӯзи гарми тобистон экспедитсия ба сафари Қутби Ҷануб шуруъ мешавад. Киштиҳо ҳаракат мекунанд. Ҳадаф басо кӯтоҳу муъҷаз баён шудааст: “Кашфи имконпазири наздикиҳои қутби Антарктида”. Супориш шуда буд, ки аввал ҷазираҳои замоне кашфкардаи Кук Георгийи Ҷанубӣ ва Сэндвичаро таҳқиқ намоянд, сипас ҷустуҷуҳои худро дар арзҳои дуртарини то ҳадди имкон дастрас идома диҳанд. Матни ин супориш бо ибороти мутантан рӯи коғаз омадааст, вале ҳоло касе намедонист он чӣ гуна ва дар кадом сатҳ амалӣ мешавад. Пешомади номаълуме сарнишинони ду киштии ҳамсафарро интизор буд. Дар бораи ҷазираи Георгии Ҷанубӣ муфассал навишта шуда буд. Дар мавриди Сэндвича гуфта мешуд, ки он на ки як ҷазира, балки минтақаи иборат аз галаҷазираҳост. Ва аввалин дастури экспедитсия бо ҳамин пажуҳиш ба охир расид. Ва аз ин ҷазираҳо дар паҳнои як уқёнуси нопайдоканори пурях киштиҳо аз ғарб ба самти шарқ роҳ пеш гирифтанд. 

27 январи соли 1820 онҳо доираи қутби Ҷанубро гузаштанд ва рӯзи дигар ба як монеъаи бузурги яхӣ дар қораи Антарктида наздик шуданд. Баъди бештар аз сад сол ба ин минтақаҳо муҳаққиқони норвежии Антарктида меоянд ва онро Соҳили Шоҳдухтар Марта унвон мекунанд. Беллинсгаузен рӯзи 28 январ дар рӯзномааш менависад: “Роҳро ба самти ҷануб идома дода, нисфирӯзӣ дар арзи 69°21'28", тӯли  2°14'50" ба яхҳое дучор омадем, ки пеши назари мо абрҳои сафеди аз миёни барфҳо қадкашидаро падид овард”. 2 мили дигар ба самти ҷанубу шарқ ҳаракат намуда, менависад ӯ, ба мо муяссар шуд, ки минтақаи саропо пӯшида аз ях, “майдони яхии дорои теппаҳоро” мушоҳида кунем.  

Киштии Лазерев дар мавқеъи хуби дидашаванда қарор дошт. Капитан аз дур яхи хеле баландеро мушоҳида кард, вале он дар масофаи дур буд ва барои пурра ба мушоҳида гирифтан қувваи биноӣ кифоят намекард. Ва ҳамин ях бахше аз сипари яхии Антарктида буд. 28 январи соли 1820 чун рӯзи кашфи Антарктида дар таърих ворид шуд. Боз ду маротибаи дигар (2 ва 17 феврал) «Восток» ва «Мирный» ба соҳилҳои Антарктида наздик шуданд. Дар нимкураи Ҷануб зимистон фаро мерасид. Киштиҳои экспедитсия рӯ ба самти шимол меоранд, обҳои тропикӣ ва муътадили арзи уқёнуси Ором мегузаранд. Сол мегузарад «Восток» ва «Мирный» дубора ба Антарктида мераванд, се маротиба доираи Қутби Ҷанубро тай мекунанд. 22 январи соли 1821 пеши чашми ҷаҳонгардон ҷазираи номаълуме падид меояд. Беллинсгаузен онро ҷазираи Пётри якум – поягузори флоти баҳрӣ дар Империяи Русия ном мекунад. 28 январ бошад, дар рӯзи беабру офтобӣ сарнишинони киштӣ соҳили куҳиеро мушоҳида мекунанд, ки ба ҷануб, ба самти ба чашмҳо диданашаванда тӯл мекашид. Ва дар харитаи ояндаи географӣ Замини Александри якум пайдо мешавад. Акнун баҳрнавардонро дигар шаку шубҳае боқӣ намемонад: Антарктида на танҳо як минтақаи азими яхист, балки қораи бузурги замин, на ки “қораи ях” чуноне Беллинсгау¬зен дар ҳисоботи худ зикр карда буд.   

Экспедитсия ҷазираҳои Шетланди Ҷанубиро, ки соли 1818 В. Смити англис мушоҳида карда буд, муфассал меомӯзад. Ин ҷазираҳо вориди харита карда шуданд. Бисёре аз ҳамсафарони Беллинсгау¬зен иштирокдорони Ҷанги ватании соли 1812 буданд. Ба поси хотири он ҷанги пурталафот ҷазираҳое аз ин галаҷазира ба лаҳзаҳои он номгузорӣ шуданд. Аз ҷумла: Бородино, Ярославетси Хурд, Смоленск, Березина, Лейпсиг, Ватерлоо. Аммо баҳрнавардони англис баъдҳо номи ин мавзеъҳоро ноадолатона дигар карданд. Зимнан, дар “Ветерлоо” (ҳоло Кинг-Ҷорҷ) соли 1968 як ниҳоди илмии Шӯравӣ дар Антарктидаи- Беллинсгаузен  поягузорӣ шуда буд. Киштиҳои Русия муддати 751 рӯз дар ин обҳои сард шино карданд ва масофаи камтар аз 100 ҳазор км-ро тай намуданд, 29 ҷазираи навро вориди харита карданд. Солномаи омӯзиш ва азхудкунии Антарктида, ки дар он номи муҳаққиқону пажуҳишгарони кишварҳои зиёде навишта шудааст, аз ҳамин оғоз шуда буд.   

Бори аввал инсон ба соҳилҳои Антарктида соли 1894 қадам гузошт. Ин рӯйдодест, ки метавон чанд сатре дар борааш навишт. Киштии моҳигирии норвежии “Антарктида” ба соҳили баҳри Росса расид ва аз ин ҷо сафари қаҳрамононаи худро ба қутби Ҷануб Роберт Скотт оғоз мекунад. Дар роҳи бозгашт капитан Л. Кристенсен ба димоғаи Адэр расида, ба қароре меояд, ки ба замини қора фуруд ояд. Маллоҳ Карстен Борхгревинк дар хотироташ ин лаҳзаро чунин ба қалам меорад: “Аз киштӣ заврақе берун партов шуд ва мо бояд бо он аз миёни яхпораҳои убур намуда, ба соҳил фуруд меомадем. Дар заврақ капитан Кристенсен, ман ва се маллоҳи дигар ҳузур доштанд. Заврақро аз болову байни яхҳо кашида ба мо муяссар гардид, ки ба соҳили беодами қораи номаълум, ки то ин замон қадами инсон нарасида буд, фуруд оем. Мушкил аст бигӯям, ки кадоме аз мо аввалин шуда пой ба замини ин қора гузоштем. Ман аз заврақ пештар аз он ки синҷи қаиқ ба ях расад, ҷаҳидам ва бароям лозим омад, ки соҳилро убур кунам. Капитан Кристенсен аз нӯги заврақ ба соҳил ҷаҳид ва ҳатто пояш тар нашуд. Ва замин зери пои мо ду нафар қарор дошт...” 

Суханони ситорашиноси амрикоӣ Нейл Армстронтро ба ёд оред, ки вақте пояш ба сатҳи Моҳ расид, гуфт: “Қадами хурдакаки як одам ин қадами бузургу азим барои кулли башар аст”. Ва метавон ин ҳарфҳоро ҳам дар мавриди иқдомҳои гуруҳи кӯчаки аввалин фурудомадагон ба замини Антарктида ҳам гуфт. Аввалин русҳое, ки барояшон шарафи рафтану будан дар ин қора насиб шуд Дмитрий Семёнович Гирёв, Антон Лукич Омелченко ва Александр Степанович Кучин буданд. Ду нафари аввал ҳамсафарони Скотт ба Қутби Ҷануб буданд ва ёварони вай маҳсуб мешуданд. Кучин бошад, штурмани киштии норвежии «Фраме» дар эеспедитсияи Руал Амундсен буд ва дар бунёди пойгоҳи он дар қора ширкат намуд. Ин одамон ҳар кадом бо сарнавишти гуногун ба пажуҳишҳои худ поён доданд, аммо номи онҳо дар харитаҳои географии Антарктида барои ҳамеша ва ҷовидонӣ сабт шуд... 

 

Ҳарорати Антарктида

Ҳамчуноне ишора рафт Антарктида сардтарин қитъаи олам аст. 21 июли соли 1983 ҳарорати ҳаво дар қисмати Шарқии он пастарин ҳароратро дошт: -89,2 дараҷа зери сифр. Моҳи августи соли 2010 ҳарорати ҳаво дар яке аз нуқтаҳои Антарктида ҳарорати ҳаво то −93,2 °С (-135,8 F) поин рафта буд ва ин маълумотро НАСА ироа карда буд. Умуман ҳарорати миёнаи ҳаво зимистон  аз −75 то −60 °С буда, тобистон аз 50 то −30 °С поин меравад. Аммо солҳои охир бар асари гармшавии ҷаҳонӣ ва тағйири иқлим дар олам дар нимҷазираи Антарктида низ ба таври фаъол тундра ба вуҷуд омад ва олимон бар ин назаранд, ки баъд аз 100 сол дар ин қитъаи сардтарини олам аввалин дарахтон сабз хоҳанд шуд.   

Олами ҳайвоноти Антарктида низ аз экосистемаи уқёнуси Ҷануб вобаста мебошад. Бештари ҳайвонҳои он обианд, аз ҷумла моҳиҳои гуногуне, ки дар обҳои сард ҳаёт ба сар мебаранд, тюленҳо, пингвинҳо, поморникҳо, китҳо ва пингвинҳои императорӣ сокинони доимии ин қораанд. Соли 1994 олимон дар бораи зуд афзоиш ёфтани рустаниҳо дар Антарктида хабар дода буданд ва ин худ исботи назарияи тағйири куллии иқлим дар олам аст.    

 

Мақоми ҳуқуқӣ, аҳолӣ, калисо

Тибқи Конвенсия оид ба Антарктида, ки якуми декабри соли 1959 имзо шудааст ва аз 23 июни соли 1961 ба иҷро даромадааст, Антарктида ба ягон кишваре мутааллиқ нест. Дар он танҳо ковишҳои илмиву пажуҳишҳо иҷозат дода шудааст.

Соли 1980 Антарктидаро минтақаи озод аз силоҳи атомӣ эълон карданд. Ҳоло ин муоҳадаро 50 кишвар олам имзо кардаву даҳҳо мамлакат нозирони онанд. Дар ин қитъа ҳамчунин вуруди киштиҳои ҳарбӣ манъ аст. 

Ҳавои сард иҷозат намедиҳад, ки одамон доимӣ дар он зиндагонӣ кунанд. Ҳоло дар Антарктида ва ҷазираҳои атрофи он ба миқдори зиёд истиқоматгоҳҳои холимонда вуҷуд доранд. Дар асри XIX дар ин қитъа чандин пойгоҳҳои шикори наҳангон вуҷуд доштааст. Дар солҳои Ҷанги дуюми ҷаҳон Аргентина ва Чили дар он пойгоҳи ҳарбӣ сохта буданд. Аз вуруди ҳарбиёни олмониву англис низ дар ин солҳо гузоришҳо расидаанд. 

Аммо дар айни замон дар Антарктида сокинони доимӣ вуҷуд надоранд. Ҳамасола дар ин қитъа вобаста ба мавсимҳои сол аз 4 ҳазор (тобистон) то ҳазор (зимистон) нафар аз бунгоҳҳои пажуҳишии олам муваққатан зиндагӣ мекунанд. Дар он даҳҳо созмонҳои таҳқиқотӣ аз чандин кишвари дунё вуҷуд дорад. 

Ҳар сол аз гӯшаву канори олам аз 30 то 40 ҳазор нафар гардишгарон аз Антарктида дидан мекунанд. Аксари онҳо равонаи нимҷазираи Антарктида мешаванд, ки дар он пойгоҳи сайёҳӣ ва фурудгоҳ мавҷуд аст.  

Аз динҳо танҳо масеҳиён дар ин қитъа ибодатгоҳи худро бунёд кардаанд. Аввалин калисо дар Антарктида дар ҷазираи Ватерлоо дар замони усқуф Алексийи дуввум сохта шудааст. Онро аввал дар Олтой сохтанд ва баъдан бо киштии илмии “Академик Вавилов” ба қора бурданд. Дар он то 30 нафар метавонанд ҷой гиранд.  

 

ВА ЧАНД ҶУМЛАИ ДИГАР БА ҶОЙИ ХУЛОСА:

Атарктидаро тоҷикӣ тарҷума накардаем ва бо ҳамин ном дар китобҳои илмиву дарсии мо мондааст. Аммо дар китобҳои ҷуғрофии форсӣ онро Ҷанубгон гуфтаанд. Донишномаи озоди форсӣ менависад: Ҷанубгон панҷумин қораи бузурги Замин баъди Осиё, Африқо, Амрикои Шимолӣ ва Амрикои Ҷанубӣ аст. Дар миёни ҳамаи ин қораҳо камаҳолитарин ба шумор меравад. Он дар дуртарин нуқтаи кураи Замин ҷой гирифтааст. Боварҳо дар мавриди мавҷуд будани як қитъаи бузурге дар олам, ки дар дуртарин нуқтаи кураи Замин қарор гирифта бошад, то битавонад тавозуни кураи Заминро дар баробари хушкиҳои азими шимоли он ҳифз кунад, аз замони Батламиюс  (Клавдий Птоломей-риёзидон, физикдон, файласуф, ҷуғрофидон ва мусиқишиноси садаи аввали милодӣ) вуҷуд доштааст. Батламиюс ин масъаларо матраҳ мекард, ки вуҷуди чунин сарзамин барои ҳифзи физикии хушкиҳо лозим аст. Тарсими хушкиҳои бузурге дар ҷануби кураи Замин дар нақшаҳои қадимӣ, аз ҷумла дар нақшаҳои маъруфи Аҳмад Муҳийиддини Пирӣ (адмирал, дарёсолори Империяи усмонӣ) роиҷ буд.  

Ва ниҳоят: Ин навиштаро бо суханони Усқуфи аъзаи Русия Кирил ба поён мебарем. Соли 2016 вай аз Антарктида дидан кард ва дар ҷамъе аз мардум-сокинони муваққати он гуфт: “Ин ягона ҷойест, ки силоҳ вуҷуд надорад ва дар он ягон фаъолияти ҳарбӣ пеш бурда намешавад. Дар он ягон ниҳоди пажуҳишие нест, ки барои тавлиди силоҳи қатли инсон талош кунад ва ин тимсоли инсонияти идеалист. Ва ин шаҳодат аз он медиҳад, ки одамон метавонанд чунин зиндагонӣ дошта бошанд. Одамон метавонанд бидуни марз ҳам ҳаёт ба сар баранд, бесилоҳ бошанд, рақобатҳои хасмона надошта бошанд ва худро чун узви як оила донанд...” 

 

Таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 138
Баррасии аъмоли Лаврентий Берия: масъалаи картошка, на қатли бегуноҳон

2–7 июли соли 1953 дар шаҳри Маскав Пленуми КМ КПСС доир шуд ва дар он танҳо як масъала мавриди баҳсу баррасӣ қарор гирифт: “Дар бораи амалҳои зиддиҳизбӣ ва зиддидавлатии Берия”. Лаврентий Павлович, ки аз ҷониби “дӯстони ҳизбии вай” боздошт шуда буд, ҳанӯз 26-уми июни соли 1953 моҷароҷӯй, ҷосуси Британия, душмани сотсиализм” номида шуда буд. Аниқтараш инҳо ҷурмҳое буданд, ки бояд муҳокима мешуд ва шояд Берия худ оқибати корашро хуб ҳам медонист чӣ мешавад. Ва инак, дар Пленуме, ки махсус барои баррасии ин масъала даъват шуда буд, мебоист ҳизб барои тафтиши ҷинояти Лаврентий Берия роҳ мекушод ва ҳадаф ин буд, ки мақомоти додгустарӣ тибқи ҳамин тарҳу ҳамин иттиҳомот парвандаи ӯро тафтиш ва анҷом диҳанд.  

Тибқи сенарияи маъмуливу анъанавӣ ҳамагон бо ғазабу қаҳри тӯфонӣ ба душмани нави халқ, ки тоза кашф шуд, борони ғазаби худро фурӯ рехтанд. Аксари онҳо даҳсолаҳо паҳлуи ҳам кор мекарданд ва ҳамдигарро хеле хуб мешинохтанд. Касоне низ буданд, ки барои обрӯи ҳизбиву давлатӣ, сари мансабу вазифа расидан пеши Берия қарздор ҳам буданд. Аксари онҳо бо тавсияҳои вай соҳиби кору вазифа дар мақомоти олӣ шуда буданд. Ва ҳамагӣ чанд рӯз пештарак ҳамагон аз вай ситоиш мекарданд ва ӯро пиру дастгири худ медонистанд. Аммо ҳоло вазъ якбора дигар шуд, дӯстони қаблӣ ба душманони ошкоро табдил ёфтанд. 

Ин ҷаласа ва ин сенарияро Никита Хрушёв дирижёрӣ мекард, ҳарчанд мақоми аввали роҳбарӣ он вақт Георгий Маленков буд. Ва маҳз Хрушёв буд, ки аввалсухан аз ӯ буд ва ӯ буд, ки ҳама гуноҳҳои Берияро баршумурд ва маҷрои Пленумро муайян кард. Ва табиист, ки баъди суханронии Хрушёв қарсакзании пурмавҷу бардавом буд. Ва ин суол ҳам ба зудӣ матраҳ шуд: чӣ тавр ин гуна як шахсияти машкук ва душман ба боварии рафиқ Сталин даромада тавонист ва даҳсолаҳо бо вай ҳамкорӣ кард?  

Ин мавзуъе буд, ки касе намехост дар баррасии он ширкат надоштаву ибрози андеша накунад. Он вақт Никита Хрушёв дар посух ба суол гуфт: оре, мо низ гунаҳгорем, ин ҳамаро медонистем, вале тарсидем. “Мо Берияро солҳои зиёд мешиносему ӯро медонем. Шахсан ман ӯро бист сол аст, ки мешиносам ва дар Пленумҳои КМ вомехӯрдем, оид ба кору вазифа ҳам дидорҳову суҳбатҳо доштем... Ва ҳангоме, ки рафиқ Сталин зинда буд, мо дида будем, ки Лаврентий Берия як моҷарохоҳу моҷароҷӯи гузарост. Шахси маккору ҳиллагар, шуҳратталаб аст. Вай бо дастони нопокаш сахт ба рафиқ Сталин часпид, вай метавонист, ки андешаҳои худро ба рафиқ Сталин гузаронад”. 

Барои сабук кардани бори гуноҳи худ Хрушёв ҳатто гуфт, ки чӣ гуна дар остонаи марги Сталин ҳамсафони наздики вай мехостанд сӯиқасд ташкил кунанд. Вале баъд ислоҳ кард: “Ба ман метавонанд бигӯянд: ҳарчанд шумо байни худ мегуфтед, вале ба ҳамаи ин нигоҳ накарда Берия вазири корҳои дохилӣ таъин шуд. Ман, рафиқон, инро ҳоло ба шумо мегӯям. Вақте рафиқ Сталин вафот кард, ҳама ба ин назар будем, ки мо бояд беш аз ҳар вақти дигар дар иттиҳоду ҳамбастагӣ бошем ва муттаҳид шавем. Дар ин шароит ман чунин меҳисобидам, ки ҳангоми баррасии ҳайати ҳукумат бархеста дар бораи Берия изҳори назар кардан оқилона нест. Ин гуна баромаду суханронӣ метавонист дигаргуна шарҳ дода шавад ва дигаргуна фаҳмида шавад. Замоне, ки пеши мо ҳоло ҷасади нахушкидаи рафиқ Сталин мехобид,  мумкин набуд ин масъала бардошта шавад. Берия он замон аз вазъ моҳирона метавонист истифода барад...” 

Хрушёв ғайриихтиёр дар ин бора ҳам гуфт, ки он замон роҳбарияти ҳизб руҳияи ягона надоштанд. “Ҳамрайъӣ дар Пленуми КМ оид ба Берияро бояд ба даст меовардем. Баъзеҳо мегуфтанд, ин чӣ хел мешавад, ки Маленков бисёр вақт бо Берия дастобадаст мегардад. Мегаштанд ва ман ҳам мегаштам. Боре Вячеслав Михайлович Молотов ҳам гуфта буд: “Шумо мехоҳед ва ҳамеша ину онро баррасӣ мекунед”.  Ман фикр мекунам, ки аз вақт ба вақт ин гардишҳо фоида меовард ва зарур ҳам буд”. 

Баъди ин Никита Сергеевич тавсеҳи хурдакаке дар бораи хиёнату паймоншиканӣ дар сиёсат дод: “Рафиқон, бо ин гуна шахси паймоншикан бояд ҳамин гуна рафтор карда мешуд. Агар мо ба вай каме пештарак дар ин бора мегуфтем, ман бовар дорам ин нобакор сару ҳисоби ҳамаи моро меёфт. Вай ин корро метавонад. Вай ба ҳама чиз қодир аст, вай ба ҳар ҳамоқату қабоҳат ва разолат қодир аст. Мо бо як узви қатории ҳизб сарукор надоштем, ки бо вай мешуд тибқи муқаррароти ҳизбӣ ҳамсуҳбат мешудем, балки бо касе иғвогар сарукор доштем. Аз ин рӯ набояд худро ва қасди худро ифшо месохтем”.  

Консепсияи Вячеслав Молотов дигаргуна буд: “Муддати чанд сол мо аъзои Президуми КМ паҳлӯ ба паҳлӯ бо Берия будем, бо вай аз наздик ошноӣ доштем ва кор мекардем. Аммо танҳо ҳоло барои мо маълум шуд, ки то куҷо вай барои мо бегона будааст ва то куҷо вай инсони ифлосу ахлоқан нопок будааст. Ҳоло маълум шуд, ки вай зарарҳои зиёде ба ҳизби мо расонд, ба давлати Шӯравӣ зарар расонд ва ӯ як ҷинояткори ошкор ва моҷароҷӯйи хатарнок будааст... Берия вориди ситоди ҳарбии мо шуд ва муддати дурудароз он ҷо пинҳон нишаст”.  

Яъне, даҳсолаҳо паҳлӯ ба паҳлӯи ҳам будед, кор мекардед, шодмон будед ва аз коратон розӣ, вале ҳоло фаҳмидед, ки вай душман будааст? 

«Ин чӣ гуна шуд, ки чунин як душман ба ҳизби мо дохил шуд ва то ҳайати роҳбарикунандаи он расид?”- идома дод Молотов ва ҳамин ҷо аз Сталин интиқод кард: “...Ин натиҷаи камтаваҷҷуҳӣ, аз даст рафтани ҳушёриву зиракии ҳизб ва бахусус рафиқ Сталин буд. Берия баъзе ҷиҳатҳои сусти рафиқ Сталинро истифода кард, кӣ ин гуна ҷиҳати суст надорад? Ва аз ин сӯистифода намуд ва солҳо чунин буд. «Рафиқ Сталин шахсияти бузург буд, вале ҳамин гуна сустие дошт, ки зудбовар буд”,-илова намуд Молотов. 

«Берия – ин дурӯя, душмани қаттоли ҳизби мо ва то ҳадде зираку чаққон буд, ки ман шахсан, ки ӯро солҳо мешинохтам, пай набурдам, ботини хасмонаи ӯро надидам ва нашинохтам,-гуфт аз минбар Мирҷаъфар Боғиров, яке аз наздикони Берия, ки муддати 20 сол Озарбойҷонро идора кардаву чун “Берияи озарӣ” ном бароварда буд. – Ман наметавонам инро дигаргуна ифода намоям: ин зудбоварию содадилӣ, заъфи иродаи ҳизбӣ, аз даст додани ҳушёрии коммунистӣ буд. Бовар кардан ба ин мунофиқ ва разил буд.  

Пушаймонӣ ва тавба Боғировро натавонист наҷот бахшад. Сияҳкунии Берия низ. Соли 1956 ӯ низ паронда шуд. 

 Анастас Микояни маккор дар бораи сустиҳои Сталин нақл кард: “Баъзеҳо мегӯянд, ки чаро шумо ин нобакорро сари вақт нафаҳмидед ва ошкор накардед. Ман инро чунин шарҳ медиҳам: боварие, ки дар назди рафиқ Сталин дошт, мансабу мартабаи баландаш дар ҳизб мушкил буд, ки баъд аз сари рафиқ Сталин ӯро ба зудӣ шиносем ва ошкор кунем”. Як ҳолати ҷудоӣ ҳам миёни аъзои Президиуми КМ низ буд, ки монеъи табодули афкор мешуд”,-илова кард Микоян. Иқрори мароқангез! 

Аммо кадом даъвову иддиои мушаххасе ба Берия дар ин Пленум эълон шуд? Чун стенегораммаи Пленумро мехонем, мебинем, ки чизи мушаххасе аслан набудааст. Масалан Хрушёв ҳамеша такрор мекард, ки нокомиҳо дар соҳаи кишоварзӣ аз ҳиллаҳои Берия аст, ҳарчанд Берия аслан ба ин робита надошт ва кишоварзиро на вай сарпарастӣ мекард.  

«…Берия тухми шубҳа мекорид, ҳалли масоиле, ки ба соҳаи кишоварзӣ иртибот дошт, ба дарозо мекашонд, то ки сабабгори муфлисии колхозҳо шавад. Дар натиҷа соҳаи кишоварзӣ ва хоҷагии деҳот ба ҳоли харобӣ расид: шир, гӯшт кам шуд. Ин чӣ коммунизм аст, ки нон ва равған надорад? Картошка низ кам аст... Ин одам як иғвоандозе беш набуд ва ҳатто иғвогари хеле бузург...”,-гуфт Хрушёв. 

Каганович ба ин илова кард: “Масалан ман дар Урал будам. Он ҷо корхонаҳои хубе фаъоланд. Вале наметавонанд коргар қабул кунанд. Чаро? Зеро қисме аз онҳо хона надоранд ва баъзеҳо ҳоло ҳам дар заминканҳо зиндагӣ мекунанд. Ё бигирем сайди шӯрмоҳиро. Ин навъи моҳӣ дар мо хеле зиёд аст, вале сайди он ба ҳадде кам аст, ки ҳатто камтар аз замони шоҳ...”- иброз дошт Микоян. 

Аммо рафиқон аз Кремл хуб медонистанд, ки иддиои ҷиддитаре наметавонанд дошта бошанд, зеро ҳар эроду интиқоде мекунанд, дар вақту замоне ба худи онҳо низ метавонанд изҳор кунанд. Бахусус рехтани хуни бегуноҳон ва ҷиноятҳои вазнинтар аз инро. Аз ин рӯ хуб мешавад масъалаи картошка дар миён гузошта шавад ва масъалаи шӯрмоҳӣ... 

 

Матни Владимир ВОРОНОВ, 

“Совершенно секретно”  

21 ноябри соли 2018

Хонданд 68

Бозиҳои эронии Сталин

Дек 08, 2018
Хонданд: 74
Бозиҳои эронии Сталин

6 ноябри соли 1945 воҳидҳои ҳарбии ба истилоҳ Ҳизби демократии Озарбойҷон (Ҳизби демократии Озарбойҷони Эрон) бо пуштибонии неруҳои Иттиҳоди Шӯравӣ, ки он замон Эрони Шимолиро ишғол карда буданд, зидди ҳукуматдорони Теҳрон шӯриш бардоштанд.  

Ин ҳизби он замон машҳур 3 сентябри соли 1945 ташкил шуд ва албатта бо дархост ва талоши Иттиҳоди Шӯравӣ аз вуҷуди худ дарак дод. Бо супориши Сталин ба ин масъала шахсан худи Котиби якуми ҲК Озарбойҷони Шӯравӣ Мирҷаъфар Боғиров ва комиссари халқии корҳои дохилии Ҷумҳурии Озарбойҷон генерал-лейтенант Мир Темур Яъқубов машғул шуданд. Дар вазорати мудофиа бошад Николай Булганин масъули таъмини неруҳои мусаллаҳи ин ҳизб буд.  

Баъзан он рӯйдодро табаддулоти бехунрезии давлатӣ меноманд ва санаҳои 17, 18-и ноябрро оғози он медонанд. Оё он шӯриш комилан бидуни хунрезӣ гузашт? Ин масъалаи баҳсталаб аст, зеро ҷонибе ва мушоҳидони объективие дар Озарбойҷони Эрон набуданд ва ҳар ҷониби манфиатдор ҳамон арқомеро расонаӣ мекард, ки ба фоидаи вай буд. Чизе буд ё набуд 16 ноябр неруҳои мусаллаҳи ҳизби демократӣ ба забти муассисаҳои давлатӣ ва биноҳои маъмурӣ дар сар то сари Озарбойҷони Эрон шуруъ кард. Қувваҳои мусаллаҳи Иттиҳоди Шӯравӣ ба онҳо ҳамаҷониба мадад мерасониданд. Вақте ҳукумати Эрон неруҳои давлатиро барои пахши ин шӯриш эъзом кард, онҳоро воҳидҳои ҳарбии Шӯравӣ нигоҳ доштанд ва ин фармони сардори Ситоди генералии артиш, генерал Алексей Антонов буд. Дар фармон гуфта мешуд, ки ягон воҳиди ҳарбии ҳукумати Эрон набояд ба қаламрави таҳти нуфузи Иттиҳоди Шӯравӣ ворид шавад.  

Дар Озарбойҷони Эрон Ҷумҳурии демократии худмухтори Озарбойҷон эълон шуд ва 20-21 ноябри ҳамон сол дар Табрез зери ҳимояи артиши кишвари шӯроҳо аввали Конгураи халқии Озарбойҷон баргузор шуд, ки дар он Кумитаи миллии иҷроияи давлати худхонда таъсис ёфт. Ва хеле ба зудӣ осемасарона интихоботи маҷлиси Миллиро ҳам гузарониданд. Вазиронро таъин карданд, аз ҷумла вазири дифоъ генерал Ҷаъфар Муҳаммадзода эълон шуд. Албатта, вай на генерал буд ва на шахси ҳарбӣ, аммо дар корҳои тахрибкорӣ дар ҳамкорӣ бо хадамоти вежаи Шӯравӣ дар Коминтерн таҷрибаи хуб андӯхта буд. 

Инак, ҷумҳурии нав бо ҳама вазиру кабиру раисаш рӯи кор омад ва ба назар мерасид марҳилаи дигар таъсиси давлати нав хоҳад буд. Аммо дар амал дар бораи ягон Озарбойҷони мустақил дар қаламрави давлати Эрон сухан намерафт ва ин гуна тарҳ ҳам вуҷуд надошт, касе атрофи ин гуфтушунид ҳам накарда буд. Маскав тасмим дошт, ки Озарбойҷони Эронро тибқи як тарҳи кайҳо омодашуда ба ҳайати Иттиҳоди Шӯравӣ ҳамроҳ кунад. Тибқи ҳамон нақшае, ки Белорусияи Ғарбӣ, Украинаи Ғарбӣ, Литва, Латвия, Эстония, Бессарабия ва Буковинаи Шимолӣ шомили СССР карда шуда буданд. Зеро аз охири  моҳи августи соли 1941 Эрони Шимолӣ аз ҷониби неруҳои Иттиҳоди Шӯравӣ ғасб шуда буд ва ташкили ба истилоҳ “майлу иродаи халқ” дар Озарбойҷони Эрон ва баъдан пайвастани он бо “халқҳои бародар”-ро дар Иттиҳоди Шӯравӣ кори вақт медонистанд. Яъне, тадриҷан ин кор бояд амалӣ мешуд, чун тарҳи он пухтаву расида буд ва таҷриба ҳам дар ин роҳ доштанд.  

Ин нақша дар Кремл кайҳо таҳия шуда буд ва амаликунандаи он “Сталини Озарбойҷон” Мирҷаъфар Боғиров буд (ва баъзан ӯро Берияи Озарбойҷон ҳам меномиданд). Аммо ҷиддан барои ҳамроҳ кардани Озарбойҷони Эрон ба СССР аз моҳи августи соли 1944 дастбаркор шуданд. Аз ҷумла, моҳи марти соли 1944 Совнаркоми СССР дар бораи аз Боку ба он минтақа эъзом кардани гуруҳи калони кормандони сиёсӣ қарор қабул кард. Моҳи августи соли 1944 Лаврентий Берия маърӯзаеро пешниҳод намуд, ки ба назорати шӯравии чашмаҳои нефтии Эрон таъкид менамуд. Аз он ки ҳукумати шоҳ хоҳиши додани нефт ба Иттиҳоди Шӯравиро надошт, Кремл тасмим гирифт, ки масъалаи баҳсии курдҳову озариҳоро доман занад. Моҳи феврали соли 1945 котиби КМ ҲК Озарбойҷон Ҳасан Ҳасанов, ки сарвари намояндагони ҳизбиву сиёсии СССР дар Эрони Озарбойҷон буд, ҳисобот дод: “дар Озарбойҷони Ҷанубӣ эҳсоси ҷудоихоҳӣ ба ҳадде густариш ёфта, ки дар он ҷо басо осон аст мардумро ба шӯриш бархезонд ва ин қисматро ба Ҷумҳурии Сотсиалистии Озарбойҷон ҳамроҳ кард ва Вашингтон ва Лондонро дар ҳайрат гузошт”. 

Омодагӣ барои роҳандозии амалиёт фавран бади торумор кардани Олмони фашистӣ шуруъ гардид. 10 июни соли 1945 Сталин Қарори махфиии Шӯрои вазиронро “Дар бораи ташкили объектҳои саноатии СССР дар шимоли Эрон” имзо намуд. 21 июн қарори Кумитаи давлатии мудофиа “Дар бораи корҳои геологӣ-иктишофӣ дар шимоли Эрон оид ба нефт” имзо шуд. 

6 июли ҳамон сол, чуноне муаррихи шинохтаи Озарбойҷон Ҷамил Ҳасанлӣ тасдиқ мекунад, Бюрои сиёсии КМ ВКП (б) қарори пинҳоние бо номи “Дар бораи чораҳо оид ба ташкили ҳаракати ҷудоихоҳӣ дар  Озарбойҷони Ҷанубӣ ва дигар вилоёти шимолии Эрон”-ро қабул намуд. Ва пешбинӣ мешуд, ки барои амалӣ кардани ин тарҳ бояд Ҳизби демократии Озарбойҷони Эрон ташкил карда шавад. Барои татбиқи ин тарҳ бо риёли Эрон маблағи бузурге ҷудо шуд.  

3 сентябри соли 1945 ҳизбро сохтанд, 8 октябри соли 1945 КМ ВКП(б)  Совнаркоми СССР дар бораи амалҳои баъдӣ тасмим гирифт. Аз ҷумла мақомоти марбутаро вазифадор карда буд, ки барои ҷисман нобуд кардани мухолифони ҷунбиши ҷудоихоҳӣ кормандони вежа ҷудо кунанд. Мақомот ба ин ҳадафҳо бештар аз 80 нафар кормандони ботаҷриба дар ин самтро ба Эрон эъзом карданд.  

Дар маҷмуъ ин тарҳ хуб кашида шуда буд ва дар оғоз татбиқи он низ муназзам пеш мерафт. Ва ҳамин гуна тадбирҳоро ҳамзамон дар Курдистони Эрон низ роҳандозӣ карданд, 22 январи соли 1946 зери ҳимояи Артиши Сурх “Ҷумҳурии халқии Курдистон” ташкил шуд. 

Марҳилаи ниҳоии татбиқи ин нақша бояд моҳи марти соли 1946 амалӣ мешуд. 2 марти соли 1946 британиёиҳо ба хуруҷи неруҳои худ аз хоки Эрон оғоз карданд, неруҳои амрикоӣ қаламрави Эронро то аввали соли 1946 тарк карда буданд. 2-уми март муҳлати ҳузури неруҳои Шӯравӣ дар Эрон низ ба анҷом расида буд, вале бархилофи муоҳада баръакс СССР неруҳои тозанафаси худро ба Табрез ворид кард.  

Вале дар ниҳоят аслан коре нашуд: 21 март Трумэн дар Вашингтон сафири Иттиҳоди Шӯравиро даъват кард ва огоҳинома супурд ва мазмуни он суҳбатро танҳо метавон тахмин кард, чун комилан сиррӣ буд ва ҳоло ҳам аз ягон бойгонӣ дар ин бора маводи расмиро касе нахондааст. 

Моҳи майи соли 1946 неруҳои Шӯравӣ низ қаламрави Эронро тарк карданд. Дар остонаи хуруҷ Боғиров ба Сталин занг зад ва гуфт, ки баъди ин хуруҷ Ҳизби Демократии Озарбойҷони Эрон пош мехӯрад. Ва дар посух шунид: Мо наметавонем бо ҳамаи оламиён дар рӯёрӯй қарор гирем...

Аввали моҳи декабри соли 1946 неруҳои Эрон вориди Табрез шуданд ва “муборизон” бе ягон муқовимат фирор карданд ва пешвоёнашон дар Боку паноҳ бурданд... 

 

Матни Владимир ВОРОНОВ, 

“Совершенно секретно”  

23 ноябри соли 2018  

 

Ва иловаи мо бо дастрасӣ аз донишномаи озоди русиву форсӣ:

3 июни соли 1946 миёни Ҳукумати марказӣ ва ҳайати намояндагони Озарбойҷони Эрон бо сарварии Пешоварӣ муоҳада имзо шуд. Тибқи ин созишнома Пешоварӣ розӣ шуд, ки аз мухторияти Озарбойҷони Эрон даст кашад, ҳама вазорату кумитаҳои таъсисёфтаро лағв кунад ва маҷлиси вакилони мардум, ки интихоб шуда буд, ба шӯроҳои музофотӣ табдил дода шавад ва инро Конститутсияи Эрон тайид кунад.  

Миёнаҳои моҳи декабри соли 1946 артиши Эрон Табрезро ишғол кард ва бо ҳамин ба вуҷуди Ҷумҳурии Демократии Озарбойҷон хотима дод. Аз замони мавҷудияти ҳукумати худмухтор наздик ба 500 нафар ҷонибдорони шоҳ кушта шуда буданд.  

Дар мавриди паёмадҳои инсонии суқути давлати худмухтор ду дидгоҳ вуҷуд дорад, манбаҳои ҳизби Тӯдаи Эрон (коммунистон) ва ҳизби Демократӣ аз овораву кушта шудани ҳазорон нафар навиштаанд. Ҷамил Ҳасанлӣ-узви академияи миллии улуми Озарбойҷон менависад, ки “пас аз фурӯпошӣ ҳазорон нафар аз ҳаводорони ҳизб кушта ва зиндонӣ шуданд ва наздик ба даҳ ҳазор нафар ба он сӯи марз гурехтанд”. 

Аммо Ҳамид Аҳмадӣ-донишёри илмҳои сиёсии донишгоҳи Теҳрон мегӯяд, ки бисёре аз ин арқом мубтанӣ ба додаҳои таърихиву мустанад нестанд.

Таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 74

Хабари-рӯз

Календар

« Январ 2019 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
  1 2 3 4 5 6
7 8 9 10 11 12 13
14 15 16 17 18 19 20
21 22 23 24 25 26 27
28 29 30 31      

Минбари сардабир

  • ДАВоДАВ

    Масофаи роҳ бо машинае, ки 150 ҳазор доллар нарх дорад…

Нигоҳи хос

  • Баҳонаи зистан

    Мақсад доштан маънои баҳонае барои нафас гирифтанро дорад. Соли 2018…
  • МАСЛИҲАТ

    Аз дидаву шунида Салом, хонандагони гиромии ҳафтаномаи «Фараж»! Мо аз…

Парадокс

Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ба ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№3
Бег САБУР, раиси Хадамоти алоқа:- Ман қарорамро бекор накардаам.Танз: Офарин ба Шумо, оғои Бег ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№2
Аскар ҲАКИМ, Шоири халқии Тоҷикистон:- Дар замони шӯравӣ мо асареро пайдо намекунем, ки дар ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№1
Абдуалим ИСМОИЛЗОДА, раиси шаҳри Қӯрғонтеппа Хонандаи беҳтарин- Кӯшиш мекунам ҳар рӯз лоақал ...

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.