.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Ҷаҳон

Далелҳои аҷиб оид ба Чин

Дек 16, 2017
Хонданд: 911

Ҷумҳурии Мардумии Чинро имрӯз бо кишвари мо риштаҳои мустаҳками иқтисодиву сиёсӣ ва фарҳангиву маданӣ мепайвандад. Чин аз шумори аввалин кишварҳоест, ки истиқлолияти давлатии Тоҷикистонро ба расмият шинохтааст ва дар маблағгузории иқтисодиёти кишвари мо пешгом аст. Имрӯз «муъҷизаи иқтисодӣ»-и Чин дунёро ба ҳайрат овардааст. Мо оид ба ин ҳамсояи бузурги Тоҷикистон, кишвари дорои тамаддуни қадимаи воло баъзе далелҳое ин ҷо меорем, ки хеле ҷолиб ҳастанд. Хонед, ин аҷиб аст:

- Номи муосири инглисишудаи Хитой-«China», бо боварӣ метавон гуфт, ки аз сулолаи имперотурии Тсин (Цинь, Qin, ҳамчун «чин» талаффуз мешавад) гирифта шудааст. Маҳз замони ҳукумати ин сулола ҳудуди мамлакат ягона гардид. «Баҳамоваранда»-и он император Ши Хуан-ди (260-210 то милод) буда, замони халалнопазири императорӣ то соли 1912 давом кард.
- Чинро аксар вақт яке аз тамаддунҳои куҳантарини дунё меноманд. Баъзе аз бозёфтҳои таърихиеро, ки дар субҳи тамаддуни чинӣ бунёд ёфта буданд, олимон ба 6000 сол пеш аз милод нисбат медиҳанд.
- Забони чинӣ яке аз забонҳои қадимтаринест, ки то ин замон истифода мешавад.
- Чин чорумин кишвари бузургтарини дунё аз рӯи ҳудуди ишғолнамудааш мебошад (баъд аз Русия, Канада, ИМА). Масоҳати мамлакат 3179275 км.кв. аст (ин рақам аз нишондоди масоҳати ИМА қадре камтар аст). Тӯли сарҳадҳояш бо дигар давлатҳои ҳамҷавор аз 189 000 км. зиёд буда, наздики соҳилҳои Чин зиёда аз 5000 ҷазира ҷойгир шудааст.
- Аз рӯи зичии аҳолӣ Чин дар олам яке аз кишварҳои пешгом аст. Ҳар панҷумин сокини сайёра хитоист. Аз рӯи барӯихатгирии соли 2009 аҳолии кишвар 1 миллиарду 338 миллиону 612 ҳазору 968 нафарро ташкил медод, ки ин аз аҳолии Амрико 4 маротиба зиёд аст.
- Чин дар олам ҳамчун «шоҳигарии гулҳо» маъруф аст. Намудҳои зиёди меваҷоту гулҳое, ки сараввал ин ҷо парваришу ихтироъ кардаанд, имрӯз дар тамоми ҷаҳон коркард карда мешаванд.
- Коғази ташноб тақрибан солҳои 1300 дар Чин ихтироъ карда шудааст. Ҳаққи истифодаи онро танҳо аъзои оилаи император доштанд.
- Ғайр аз коғаз, хитоиҳо ҳамчунин қутбнамо (компас), борут ва дастгоҳи чопкуниро ихтироъ кардаанд.
- «Морҳои паррон» («паррандаҳои коғазӣ», «арфаи Эол»)-и чинӣ тақрибан 3000 сол пеш ихтироъ карда шудаанд. Сараввал онҳоро бо мақсадҳои ҳарбӣ истифода мебурданд. Морҳоро барои тарсонидани адӯи душман ба фазо сар медоданд. Марко Поло (1254-1324) дар хотироташ менигорад, ки бо ёрии чунин морҳои паррон баҳрнавардон сафари баҳриро пешбинӣ мекарданд.
- Ҷанги чирчиракҳо-яке аз шуғлҳои дӯстдоштаи мардумии чинист. Бисёри кӯдакон онҳоро ҳамчун ҳайвоноти хонагӣ нигоҳ медоранд.
- Нигоҳ накарда ба ҳудуди ишғолнамудаи бузург, Чин дар як минтақаи соатӣ ҷойгир шудааст.
- Бисёри таърихнигорон бар он назаранд, ки Чин ватани бозии футбол мебошад-ҳанӯз солҳои 1000-и қабл аз милод хитоиҳо бо тӯб бозӣ мекарданд.
- Пинг-понг яке аз бозиҳои дӯстдоштатарин дар Чин аст. Аммо ғояи ихтирои бозии тенниси рӯи миз на ба хитоиҳо, балки ба англисҳо тааллуқ дорад.
- Шуғли аз ҳама паҳншудатарини сокинони Чин ҷамъоварии маркаҳо мебошад.
- Пандаҳо (хирсҳо)-и бузургҷусса дар ҳудуди Чин анқариб 2-3 миллион сол зиндагӣ доранд. Нахустин императорони хитоӣ пандаҳоро барои «дур сохтани қувваи бадӣ» ва фалокатҳои табиӣ нигаҳ медоштанд. Ҳамчунин ин хирсҳои алобуло чун рамзи матонат ва қудрат ҳисобида мешуданд. Имрӯз онҳо рамзи асосии Чин ҳастанд.
- Баръакси кишварҳои аврупоӣ, дар Чин ранги мотамӣ на сиёҳ, балки сафед аст.
- Новобаста аз оне, ки ихтироъкори парашют расман Леонардо да Винчи (1452-1519) эътироф шудааст, далелҳои таърихие мавҷуданд, ки дар Чин ҳанӯз қарни 4-уми милодӣ бо истифодаи «морҳои паррон» одамон ба фазо парвоз мекарданд. Истифодаи бехатари парашют танҳо охири қарни 17 имконпазир шудааст.
- Таърихнигорон ба он назаранд, ки бо зиёд шудани аҳолии Чин сокинони кишвар сари фикри омода сохтани ғизои бехатаре уфтоданд, ки дар он қисми ғолиби моддаҳои манфиатовар ҳифз карда шудаанд. Ҳамин тавр «анъанаи» ҳунари таббохии чинӣ рӯйи кор омад, ки тибқи он ғизо ба қисмҳои хурд ҷудо карда мешавад, то ин ки зудтар омода бигардад. Чунин қисмҳои хурди-хурди ғизо ҳангоми тановул истифодаи кордҳоро бекор намуда, ба ихтирои чӯбчаҳои хӯрокхӯрии чинӣ сабабгор шуд. Акнун фаҳмидед, барои чӣ хитоиҳо бо чӯбча хӯрок мехӯранд?
- Соли 130 милодӣ ситорашинос ва адиби чинӣ Чжан Хэн аввалин асбоби зилзиласанҷиро ихтироъ намуд. Асбоб мавзеи пайдошавии ин офати табииро муайян менамуд.
- Чин ватани яхмос аст. Ба Аврупо дастури омода намудани он як вақт бо тарзи тайёр намудани лапша (хӯриши хамирӣ) тавассути сайёҳи машҳури венетсиягӣ Марко Поло ворид гардидааст. Аввалин яхмосҳо аз омехтаи шир ва барф омода карда мешуданд.
- Хидматчии давлатии хитоӣ бо исми Су Сонг аввалин ихтирокори соати механикӣ дар дунёст. Муддати аз соли 1088 то 1092 сол ӯ дастгоҳе ихтироъ кард, ки вақтро дақиқ муайян сохта, ҳамчунин аниқ давраҳои кайҳониро ҳисоб менамуд, ки ин сохтани толеъномаҳоро ба сифати аъло баровард
- 27 сентябри соли 2008 аввалин кайҳоннаварди чинӣ ба фазои кушоди коинот баромад. Номи ӯ Чжай Чжиганг аст.
- Хитоиҳо аввалин маротиба омочи оҳаниро ихтироъ намудаанд. Дар Аврупо истифодаи омочи оҳанин танҳо аз қарни 17 оғоз гардид.
- Пойтахти Чин дар замонҳои мухталиф номҳои дигар дошт. Пеш шаҳри асосии кишвар ба оламиён ҳамчун Янтсзин, Дайду ва Бэйпин маъруф буд. Имрӯз он Пекин ном дорад, ки маънояш «Пойтахти Шимолӣ»-ст. Пекин дуввумин шаҳри бузургтарини Чин баъд аз Шанхай аст.
- Нохунҳои дароз дар Чин нишонаи ашрофият ва мақоми баланд доштанро ифода менамуданд. Мардон ва занони воломақом нохунҳояшонро бо тиллову нуқра ороиш медоданд.
- Дар қарни чоруми пеш аз милод барои гарм намудани манзилҳои хеш хитоиҳо истифода бурдани гази табииро оғоз намуданд. Газро бо воситаи буридани чоҳҳо ба даст меоварданд ва дар ин ҷода сокинони Чин аз аврупоиҳо 2300 сол қабл корҳоро оғоз намуданд.
- Қарни 2 милодӣ хитоиҳо дарёфтанд, ки хун ба воситаи рагҳо ба тамоми бадан ҷорӣ шуда, ҳаракати он аз ҳисоби таппиши дил сурат мегирад. Дар Аврупо чунин донишҳои биологӣ танҳо оғози қарни 17 маълум гардид, ки ҳангоме олим Уилям Гарвей (1578-1657) аввалин корҳои илмиашро маърази хонандагон намуд.
- Сокинони Чин системаи ҳисоби даҳиро ҳанӯз дар қарни 14-и пеш аз милод, яъне 2300 сол пеш аз аврупоиён истифода мебурданд. Хитоиҳо аввалин миллатанд, ки ҳангоми ҳисоб рақами сифрро истифода намудаанд.
- Дар Чин аввалин маротиба арбалет (силоҳи тирпаррон)-ро ихтироъ ва мавриди истифода қарор додаанд. Ҳамчунин ин ҷо аввалин маротиба силоҳҳои кимиёвию газӣ ихтироъ ва истифода шудааст. Силоҳи газӣ 2000 сол қабл аз Ҷанги якуми ҷаҳонӣ дар Чин истифода шудааст.
- Сарбанд (плотина)-и бузургтарини олам дар Чин аст.
- Тибқи ривояти қадимии чинӣ, чой соли 2737 пеш аз милод аз ҷониби император Шэн-Нун кашф гардидааст. Ин ҳодиса тасодуфан сурат гирифтааст-ҳангоме, ки баргҳои хушбӯй ба пиёлаи шоҳӣ бо оби ҷӯш аз хунукназарии хидматгор афтиданд.
- Чиноиҳо ихтироъкорони бисёр намудҳои муҳорибаҳои тан ба тан ҳастанд. Бисёр усулҳои ин муҳорибаҳо дар хоҷагиҳои қадимии деҳқонӣ ва ҳангоми шикор кардан рӯйи кор омадаанд.
- Иди муҳимтарин дар Чин Соли нави хитоӣ, ё ба истилоҳи дигар, Соли нави қамарист. Хитоиҳо ақида доранд, ки дар ин рӯз ҳар як сокини сайёра боз як сол калон мешавад, аз ин сабаб ин рӯз зодрӯзи ҳар як сокини олам аст.
- 92 дарсади аҳолии Чин дар ҳаёти рӯзмарра забони хитоиро истифода мебаранд. 7 оилаи забони хитоӣ мавҷуд аст: чинӣ, кантонӣ, ву, хакка, гане, сян, мин.
- Ранги бахт ва идона дар Чин ранги сурх аст. Дар мамлакат ин ранг дар матоъҳо, ороиши хона, ҷашни арӯсӣ, мавлуд ва идҳои миллӣ васеъ истифода мешавад.
- Нилуфар дар Чин рамзи тозагиву бокирагист. Ин гул аз ҷониби даосҳо ва буддистҳо муқаддас маҳсуб мегардад. Умуман, дар ин кишвар рамзи гулҳо васеъ истифода мешавад.
- Хитоиҳо истеҳсоли шоҳиро аз соли 3000 то милод оғоз намудаанд. Римиҳои қадим Чинро «Кишвари Роҳ» («Serica») меномиданд. Сири шоҳии аслии хитоӣ ҳанӯз ҳам аз ҷониби истеҳсолкунандагонаш махфӣ нигоҳ дошта мешавад. Касеро агар сари қочоқи пилла ё кирмак медоштанд, ба қатл ҳукм мекарданд.
- Тибқи ривоёти чинӣ, ихтироъкори шоҳӣ Си Лин Суи- ҳамсари император Ши Хуан-Ди маҳсуб мегардад. Фикри бунёди шоҳибофӣ ҳангоми чойхӯрӣ тавлид шуд, вақте кирмаки пилла ба ҷоми шаҳбону афтид ва дар моеъи дохилбудаи он риштаҳои борик пайдо шуданд.
- Варақи куҳнатарини коғазӣ, ки аз хоки Чин ёфт гардид, қарнҳои 2 ва ё 1-и пеш аз милод тайёр шудааст. Ин варақ ончунон сахти босифат буда, ки онро метавонистанд ҳамчун матои либосворӣ ва ё ҷавшани борик истифода баранд.
- Хитоиҳо нахустин маротиба рикобро ихтироъ намуданд. Ин ҳодиса қарни 3-и милодӣ ба вуқуъ пайваст.
Барномаи «як фарзанд барои як оила» дар Чин боиси куштани духтарҳои навзод гардид, ки нотавозунии ҷинсиро ба бор овард. Имрӯз духтарон аз писарон дар кишвар 32 млн. нафар кам ҳастанд. Оянда даҳҳо миллион мардҳо барои худ ҳамсар ёфта наметавонанд. Баъзе олимон ба ин назаранд, ки ин қазия (муҷаррадии чиниҳо) ба бехатарии ҷаҳон таҳдид карда метавонад.
- Маводҳои дарёфтгардидаи олимон шаҳодат медиҳанд, ки ҳудуди Чин 300000-500000 сол пеш макони зисти аввалин намуди одами рост роҳ мегашта аст. Маълум аст, ки ин одами «пекинӣ» аз оташ истифода карда метавонистааст.
- Нимаи аввали қарни 20 Шанхай ягона шаҳр ва бандаре буд, ки яҳудиёнеро, ки аз Холокост (маҳви яҳудиён) фирор карда буданд, бе иҷозатномаи воридотӣ (виза, раводид) қабул кардааст.
- Илми математикаи Чин ғайримустақим аз математикаи юнонӣ рушд кардааст, ки боиси нигаронии олимон мебошад.
- Чароғакҳои чинӣ соли 250 то милод ихтироъ шудаанд. Барои хитоиҳо ин чароғҳо рамзи умри дароз ва муваффақиятро ифода мекунанд. Барои оилаҳои сарватманд онгуна чароғҳои ҳаҷман бузургро месохтанд, ки барои бардоштани онҳо қувваи якчанд нафар зарур буд.
- Ҳангоми ҳукмронии сулолаи Тан ашхоси соҳибмаълумот вазифадор буданд, ки амали салом ва худоҳофизӣ намуданро бо истифода аз шеър иҷро намоянд.
- Соли 1974 ҳангоми кандани чоҳ гуруҳи деҳқонони чинӣ дар музофоти Шэнси боқимондаҳои зарфҳои сирдори хеле қадима ва оромгоҳи император Тсин (259-210 соли пеш аз милод)-ро дарёфт намуданд. Ғайр аз боқимондаҳои ҷасади император дар оромгоҳ «артиш»-и иборат аз 1000 ҳайкалҳои сарбозон, ангуштаринҳо ва фойтунҳову дигар ашё дарёфт гардиданд.
- Гранд-канали Чин шабакаи обёрии куҳантарин ва дарозтарин дар дунёст. Дарозии он 1795 километрро ташкил дода, дар соҳилҳои он 34 кӯшк бунёд ёфтааст ва зиёда аз 60 пул соҳилҳояшро мепайвандад.
- Дар Чин кӯршабпарак рамзи анъанавии муваффақият аст, ки тасвири он дар матоъҳову зарфҳои сирдор истифода мешаванд.
- Императори охирини сулолаи Тсин (Пу) велосипедрониро дӯст медошт ва пайваста дар кӯчаҳои «Шаҳри Мамнуъ» велосипед меронд. Соли 1981 дар Чин велосипед мавриди истифодаи омма қарор гирифт. Ин ғоя ба ду сайёҳи амрикоӣ-Аллен ва Захтлебен таалуқ дошт. Барои хитоиҳои муосир велосипед воситаи асосии нақлиётист. Кишвар дар самти истеҳсоли велосипед дар дунё пешгом аст.
- Соли 25 то милод дар Чин пулҳои овезон ихтироъ карда шуданд. Барои муқоиса: дар Ғарб истифодаи чунин пулҳо баъд аз 1800 сол оғоз гардид.
- Дар Чин чунин мешуморанд, ки санъати хаттотӣ (каллиграфия) қувваи ботинии хаттотро мекушояд ва ҳини машғул будан ба хаттотӣ раванди хештаншиносиву ботинияти воло сурат мегирад.
- Лаққамоҳӣ дар Чин рамзи қувва ва якравӣ мебошад. Ҳаҷми моҳӣ ва мӯйлабҳояш ӯро ба аждаҳо-тӯмори бахти хитоиҳо монанд мекунад. Моҳӣ дар фарҳанги чиниҳо нақши бориз дорад ва ҳатто калимаҳои «фаровонӣ» ва «моҳӣ» як хел талаффуз мешаванд- «yu».
- Дар баъзе манотиқи Чин бофтани кокулҳо рамзияти хоси худро дошт. Духтарҳои ҷавон ҳамеша ду кокул, шавҳардорон як кокул доштанд. Мумкин барои ҳамин ҳам ин анъанаи чинӣ боиси он ақидае дар Ғарб (ва мо низ) гардид, ки танҳо ба духтарони хурдсол кокул мебофанд.
- Дар Чини қадим чунин мешумориданд, ки оина манзилро аз ҷину париҳо ҳифз мекунад, руҳи ноаёни инсонро падид сохта, маросимҳои махсус бо истифода аз оина сиру асрори ояндаро метавонанд бозкушоянд. Аксар маврид оинаро дар шифти оромгоҳҳо насб мекарданд.
- Дарёҳои дарозтарини Чин Янтзи-5623 км. ва Хуанхэ-4672 км. мебошанд.
- Бисёрзанӣ дар Чин аз аввали ташаккули тамаддунаш мавҷуд будааст. Дар навбати аввал, ҳарамҳо моли табақаи сарватманд буданд, ки барои ин амал дороӣ доштанд. Ҳарамҳои императорони чинӣ садҳо канизи зебо барои дилхушӣ доштанд.
- Инқилоби бузурги фарҳангӣ (1966-1976) боиси марги миллионҳо чинӣ, гуруснагӣ ва нобуд шудани ҳазорҳо гектар заминҳои кишт гардид.
- Дар кишварҳои мухталифи олам аждаҳо рамзи бадист, аммо дар Чин он миёни се мавҷудоти бузурги дунё-паланг, самандар ва сангпушт мақоми ифтихорӣ дорад.
- Куҳи аз ҳама баланди дунё (8847 м) ба ифтихори олими англис Ҷорҷ Эверест номгузорӣ шудааст, аммо чиниҳо ин кӯҳро Ҷомолунгма, яъне «Худо-Модари Замин» меноманд.
- Парчами миллии Чин сентябри соли 1949, дар рӯзи Ҷумҳурии Мардумӣ тасдиқ шудааст. Ранги сурхи он рамзи инқилоб, ситорачаҳои сурх- мардуми Чин ва ситораи калон рамзи коммунизм аст. Ҷойгиршавии ситораҳо тасодуфӣ нест-он баробарии миллати чиниро таҳти роҳбарии Ҳизби коммунистӣ ифода мекунад.
- Тақвими қамарии чинӣ куҳантарин тақвим дар дунёст. Он аз аломатҳои бурҷи дувоздаҳгона иборат буда, соли 2006 то милод сохта шудааст.
- Ҳамасола шумораи тифлоне, ки бо нуқсонҳо тавлид мешаванд, дар Чин меафзояд. Экологҳо ва зимомдорон айбро дар ифлосшавии минтақаҳои алоҳидаи кишвар мебинанд. Чин барои «муъҷизаи иқтисодӣ»-аш баҳои баланд пардохт мекунад.
- Исбот шудааст, ки чиниҳо замбурӯғро зиёда аз 3000 сол пеш ҳамчун хӯриш истифода мебурданд. Соли 1996 дар кишвар 600 ҳазор тонна замбурӯғ ҷамъоварӣ шуд, ки қисми зиёдаш содирот гардид. Дар Чин 60 дарсади номгӯи замбурӯғи ҷаҳон парвариш мешавад.
- Соли 2007 дар Чин истеҳсоли хӯрок барои сагҳо ва хокаи дандоншӯӣ манъ карда шуд, чун дар онҳо моддаҳои заҳрнок дарёфт гардиданд. Зимни тафтишот маълум гардид, ки яке аз зимомдорон аз корхонаҳои дорусозӣ пора гирифтааст, то ин ки маводи дорувориашон ба фурӯш бираванд. Ба гунаҳкор ҷазои ҳукми қатлро раво диданд.
- Машҳуртарин ҳунармандони чинӣ ва чинӣ-амрикоӣ инҳо ҳастанд: Ҷеки Чан (Ҳонконг), Чоу Юн Фат (Ҳонконг), Брюс Ли (Сан-Франсиско), Ҷет Ли (Пекин), Чжан Тсии (Пекин), ва Люси Лю (Ню-Йорк).
- Бозиҳои олимпии Пекин-2008 гаронтарин дар таърихи гузаронидани ин мусобиқот эътироф шуданд. Барои гузаронидани ин бозиҳо 40 миллиард доллар масраф гардид. Барои муқоиса-дар бозиҳои олимпии Афина-2004 «ҳамагӣ» 15 миллиард доллар харҷ шудааст.

Таҳияи Азамат ДӮСТОВ

Хонданд 911

Барои посухи ин суол дар сар то сари ҷаҳон ҳамасола даҳҳо конфронси минтақаиву байнулмилалӣ ва дохилӣ баргузор мешаванд. Беҳтарин ақлҳои ҷаҳон посух медиҳанд, аммо ҳеҷ яке ба дарди Афғонистон намехӯрад. Вазъи ин кишвар рӯз то рӯз вахим ва боз ҳам ин суоле, ки даҳҳо посух дорад, аммо ҳеҷ яке ба дарди Афғонистон нахӯрдааст, мавзӯи баҳсҳо мешавад.

Дар нишасте, ки дар шаҳри Душанбе бо ибтикори Маркази “Гуфтугӯи тамаддунҳо” – и Тоҷикистон ва Маркази Лев Гумилёви Русия таҳти унвони “Буҳрони Афғонистон ва таъсири он ба кишварҳои Осиёи Марказӣ” баргузор шуд, низ аслан сари ин мавзуъ суҳбат шуд. Дар ин конфронс аҳли илму аъзои аҳзоби сиёсӣ ва коршиносон аз Афғонистон, Тоҷикистон ва Русия ширкат карданд.
Вахомати афзояндаи буҳрони Афғонистон коршиносонро дигарбора сари мизҳои баҳс кашидааст. Дар конфронсе, ки аз сӯи Маркази “Гуфтугӯи тамаддунҳо” – и Тоҷикистон ва Маркази Лев Гумилёви Русия дар шаҳри Душанбе баргузор шуд, иддае аз коршиносон эҳтимоли аз ин бештар ба вахомат гароидани ноамниҳо дар ин кишварро пешгӯӣ мекунанд.
Павел Зарифуллин, мудири Маркази Лев Гумилёв, яке аз марокизи муътабари омӯзиши Осиёи Марказӣ ва Афғонистон дар Русия, мегӯяд, бино ба иттилои Созмони милали муттаҳид, имсол дар Афғонистон кишти хашхош 83 дарсад афзуд ва ин ба он маъност, ки истеҳсол, истеъмол ва тиҷорати маводи мухаддир ба нуқтаи рекордии худ хоҳад расид. Вай афзуд, ихтилофи миёни ҳукумат ва мухолифини ин кишвар сари Кумиссиюни марказии интихобот баргузории интихоботи парлумонии соли 2018 ва президентии соли 2019 – ро таҳти суол қарор додааст:
“Ҳарҷу марҷе, ки дар пайи афзоиши ҳосили хашхошу тарёк ба вуҷуд меояд ва ҳарҷу марҷе, ки аз адами иттифоқи назар миёни ҳокимиятҳои иҷроияву қонунбарор ва аҳзоби матраҳи сиёсӣ сари интихобот ба вуҷуд омадааст, на фақат моро ғамгин мекунад, балки дербоз он чӣ дар Афғонистон мегузарад, моро ғамгин кардааст. Баргузории интихоботи парлумонӣ ва табъан президентӣ таҳти суол қарор дорад. Пешбинии мо ин аст, ки ин ду омил – маводи мухаддир ва адами тавофуқи неруҳо сари баргузории интихобот – ба як задухӯрди васеъе меорад, ки бояд аз он убур ва зарур ояд ба он дахолат кунем. Ман кишварҳои ҳамсояи Афғонистонро дар назар дорам, ки аз он мушкилоти мавҷуд дар Афғонистон нигаронанд”
Солҳои ахир дар Афғонистон ҷабҳагириҳои зиёди сиёсӣ мушоҳида мешавад, ки ба қавли коршиносон, аз як буҳрони амиқи сиёсӣ дар кишвар шаҳодат медиҳад. Дар ин миён, Шӯрои ҳаросат ва суботи Афғонистони Абураб Расули Сайёф, “Ҷунбиши рӯшноӣ” – и ҳазораҳо, ҷунбиши “Қандаҳори Бузург” – и чеҳраҳои матраҳи вилоятҳои паштуннишини ҷануб, аз ҷумла Қандаҳору Урузгону Ҳилманд, Шӯрои ҳамоҳангии вилоятҳои шарқӣ, “Растохези тағйир” – и тоҷикон, Шӯрои олии “Наҷоти Афғонистон”, ё Эътилофи Анқараи тоҷикону ӯзбекҳо ва ҳазораҳо, “Меҳвари мардуми Афғонистон” – и Ҳомид Карзай ва ғайра рӯи кор омаданд, ки ҳамагӣ аз кори ҳукумати “Ваҳдати миллӣ” – и Ашраф Ғанӣ Аҳмадзай ва Доктор Абдуллоҳ Абдуллоҳ розӣ нестанд. Ба болои ин, дар Афғонистон ҳудуди 120 ҳизбу ҳаракати сиёсӣ дар вазорати адлия сабти ном шудаанд.
Чӣ бояд кард? Чӣ тавр мешавад аз ноамниҳои эҳтимолии оянда дар Афғонистони бе ин ҳам 30 сол ба ин сӯ дар ҳолати ноамниро ҷилавгирӣ кард?
Умари Нисор, аз Маркази мутолаоти Афғонистони муосир дар Маскав, мегӯяд, хишти аввали нокомиҳои Амрико ва НАТО дар Афғонистон ҳанӯз дар конфронси Бон гузошта шуда буд. Вай афзуд, Ғарб он замон фикр кард, ки агар дар Афғонистон интихобот баргузор кунанду парлумону президент сари кор оянд ва ҷомиаи шаҳрвандӣ бунёд шавад, ҳама мушкилоти сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ҳалли худро меёбанд:
“Аммо дар асл чунин нашуд. Мо дидем, ки онҳо дар истротежии худ анъаноти Афғонистон ва сохтори мураккаби бархӯрдҳои кишварҳои минтақа ба масъалаи Афғонистонро ба ҳисоб нагирифтанд. Агар дар миёни кишварҳои ғарбӣ сари Афғонистон мухолифатҳои ҷиддӣ вуҷуд надоранд, бархӯрдҳои кишварҳои минтақа комилан мухталифанд. Бубинед, ки бархӯрдҳои Эрон, Чин, Покистон ва Русия чӣ гунаанд. Аз ин хотир, ман ҳам бар инам, ки аввал бояд кишварҳои минтақа дар як конфронс ҷамъ омада, рӯйкарди ягонаро эҷод кунанд”
Залмай Муҷададӣ, намояндаи Шӯрои вилоятии Бадахшони Афғонистон, низ бар ин аст, ки қадами аввал дар сатҳи минтақа бояд гузошта шавад:
“Ин кишварҳо ҳеҷ нияти муборизаи содиқона бо терроризмро надоранд. Аз терроризм ҳамчун васила барои расидан ба аҳдофи сиёсӣ, ҳарбӣ ва иқтисодии худ истифода мекунанд. 16 сол аст, ки НАТО дар Афғонистон аст. Чаро ҳеҷ пешрафте дар арсаи амният намеояд? НАТО якҷониба муваффақ намешавад чӣ дар Афғонистон бошад, чӣ ҷои дигар. Мо дар Сурияву Ироқ дидем. Агар саҳми Русияву Эрон намебуд, вазъи Сурия беҳтар намешуд. Пешниҳоди мо ин аст, ки дар Афғонистон илова бар ҳамкориҳои ҷаҳонӣ, бештар сари ҳамкориҳои минтақавӣ кор шавад”
Дар ҳамин ҳол, Фаҳими Куҳдоманӣ, аз сафорати Афғонистон дар Тоҷикистон, мегӯяд, такя задан ба кишварҳои минтақа об дар ҳован кӯфтан аст, балки маҳз ҳамин кишварҳо мӯҷиби бадбахтиҳои мардуми Афғонистон шудаанд:
“Гоҳе аз доияи адолатхоҳӣ дар Афғонистон ҳимоят мекунанд ва гоҳе ҳам дасташон аз пушти сари гуруҳҳои террористӣ дида мешавад. Дар дасти террористон силоҳҳои онҳо аст. Ин вазъ моро дар баробари кишварҳое, ки ҳамсояи мостанд, ҳассос месозад. Бо тақдири илоҳӣ мо дар канори ҳамдигар офарида шудем ва бояд дар сулҳ, дӯстӣ ва ухувват бо ҳам зиндагӣ кунем, вале амалкардҳои машкук ва нодурусти бархе аз ин кишварҳои минтақа моро водор месозад, ки бештар иттико кунем ба тасомим дар сатҳи хеле баланд, ки марбут ба Созмони милали муттаҳид ва Шӯрои амнияти Созмони милали муттаҳид мешавад”
Абдунабӣ Сатторзода, собиқ муовини вазири корҳои хориҷии Тоҷикистон, роҳҳали дигареро пешниҳод мекунад. Ба қавли ӯ, ҳукумати Афғонистон бояд на Толибон, балки пуштибонони онҳоро сари мизи музокирот шинонад:
“Агар мехоҳед бо Толибон сулҳ кунед, инро бидонед, ки Толибон нерӯи мустақил нестанд. Онҳо соҳибу пуштибон, ба истилоҳи мову шумо, “таға” доранд. Агар он “тағаҳо” ва соҳибони онҳо сари мизи музокирот нанишинанд, сулҳ бо Толибон ба натиҷае намерасад. Толиб аслан касе нест. Толиб аслан нерӯе нест, агар дар пасаш неруҳое набошанд. Онҳо пулу силоҳ медиҳанд, онҳо тарҳ мекашанд. Хеле афсӯс, ки дар ин муддат теъдоди кишварҳои пуштибони Толибон низ афзудааст. Хеле афсӯс! Бисёр афсӯс!”
Иброҳим Усмонов, собиқ мушовири президенти Тоҷикистон, ҳоло мудири Маркази “Гуфтугӯи тамаддунҳо” дар Душанбе, музокироти сулҳеро, ки солҳои охир пиёда мешаванд, таҳти суол мегузорад. Вай мегӯяд, музокироти воқеӣ ин аст, ки тамоми неруҳои матраҳи кишвар новобаста аз қавм, самт, мазҳаб ва ғайра сари як миз нишинанд, дар акси ҳол, то ба имрӯз дар Афғонистон ягон музокироти сулҳ муваффақ анҷом наёфтааст:
“Барои ҳамин ман умед мекунам, ки сиёсатмадорони Афғонистон ва он кишвару созмонҳое, ки мехоҳанд софдилона ба Афғонистон мадад кунанд, роҳи ба ҳам овардан ва сари мизи музокира шинондани тамоми неруҳои сиёсии Афғонистонро бояд пайдо ва ояндаи Афғонистонро муайян кунанд. Ояндаи Афғонистон як давлати дунявӣ аст дар кадом шакле, ки набошад. Ҳамқадами замони имрӯза мешавад. Набояд ба самти ақиб ва гузашта рафт”
Сайфуллоҳ Сафаров, муовини раиси Маркази таҳқиқоти истротежики назди раисҷумҳури Тоҷикистон, мегӯяд, барои ҷилавгирӣ аз ҷанги ҷадиди дохилӣ ва расидан ба як сулҳи собит дар Афғонистон бояд қудрат ба парлумон таҳвил шавад, то як меҳвари сиёсӣ ба вуҷуд ояд. Вай афзуд, Тоҷикистон низ аз ин роҳ пеш рафт ва ба сулҳ расид. Ҷаноби Сафаров аз 80 тарҳи геополитикии ҷаҳон суҳбат кард, ки дар он Паштунистон ҳаст, аммо Афғонистон нест ва ин ҳам дар ҳолест, ки бузургтарин тарҳҳои геополитикӣ, шуруъ аз “Бозии бузург” – и асри 19 то “Бозии бузурги ҷадид” – и асри мо дар Афғонистон пиёда мешаванд. Вай афзуд, шахсан ба ин бовар аст, ки мушкили аслии Афғонистон масъалаи миллӣ аст:
“То масъалаи миллӣ дар Афғонистон ҳал нашавад, ягон масъала ҳал намешавад. Новобаста аз он ки кӣ чӣ мегӯяд, зеро банда мутахассиси ҳамин масъала ҳастам ва медонам, ки он ҷо (дар Афғонистон) масъалаи миллӣ дар ҷои аввал меистад. Агар ин ду миллати бузург (тоҷик ва паштун) сулҳу салоҳ кунанд, бақия ёварони онҳо мешаванд дар ин сулҳу салоҳ. Ин дақиқ, амиқ ва илмӣ аст. Аз ин хотир, пешниҳоди ман ин аст, ки як “нақшаи роҳ” барои коҳиш додани зиддиятҳои миллӣ дар Афғонистон зарур аст. Мо дар замони Шӯравӣ ҳамчунин тарҳҳоро зиёд мекашидем. Идеологияи “ваҳдати миллӣ” дар Тоҷикистон низ ба ҳамин хотир аст”
Ин суҳбатҳо дар ҳолест, ки ду соли ахир барои бурунрафт аз буҳрони Афғонистон чанд тарҳ рӯи даст гирифта шуданд, аммо ҳамагӣ ба муваффақият нарасиданд. Яке аз онҳо “Гуруҳи “6+1” дар ҳайати Ҳинд, Русия, Чин, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Эрон, Покистон ва Афғонистон соли 2016 дар Берлини Олмон ташкил шуд, аммо рӯи коғаз монд. Ҳамин тавр, кӯшишҳои Гуруҳи кории Созмони ҳамкориҳои Шонгҳой, Раванди Истанбул, Музокироти чорҷонибаи Амрико, Чин, Афғонистон, Толибон ва як конфронси таҳти ҳимояти Русия бо ширкати 11 кишвар низ ба ҷое нарасиданд. Дар худи Афғонистон тарҳи сулҳи ҳукумат бо Толибон, тарҳи федерализм, пешниҳоди “Ҳукумати посухгӯй ба хостаҳои мардум” ё Ҳукумати шоистасолори Доктор Абдуллоҳ, “Давлати муқтадири миллӣ бо машруияти воло”-и Аҳмадвалӣ Масъуд ва Луи Ҷиргаи Ҳомид Карзай низ ҳамовозӣ пайдо накарданд.
Охирин иқдом Истротежии ҷадиди Амрикост, ки дар ҳоли пиёда шудан аст, аммо ба бовари бархе коршиносон, ҳеҷ шарораеро аз умед дар дили мардуми Афғонистон рӯшан накардааст ва ҳамоно ҳама пеши ин суол, ки “роҳи суботу саодати Афғонистон куҷост?” музтар мондаанд.

Парвиз АМИНЗОДА

Хонданд 533

Зарфи як ҳафтаи охир сарнавишти Зимбабве ва президенти солхӯрдаву нимбемори он Роберт Мугабе хабарсозтарин мавзуъ дар расонаҳои олам буд. Имрӯз ҳам, ки хабари истеъфояш пахш шуд, боз ҳам таваҷҷуҳи расонаҳои олам ба ин кишвар нигаронида шудааст. Шахсияте, ки ҳудуди чил сол зимомдори як кишвари фақири олам буд, билохира баъди он ки гирифтори асорати ҳарбиён гашт, даст аз умедҳои то абад боқӣ мондан дар курсӣ бишуст ва ба аризаи истеъфояш имзо гузошт. Шояд ба ивази ин кафолат гирифт, ки то зинда ҳаст, дар ҳифзи қонун мемонад, аммо ин ҳоло муаммост, муҳим он аст, ки сарвариро раҳо кард, Зимбабверо аз зулми ҳудудан чилсолаи худ раҳо намуд.

Дар бораи раиси ҷумҳури як кишвари дур, ки ҳатто иртиботе ба мо надорад, аслан навиштан кори завқ нест. Аммо сарнавишти ин мард барои кулли ҷаҳониён ибратомӯз аст. Ӯ сари қудрат омад ва бо ҳама комёбиву иштибоҳҳояш як мамлакати ақибмондаро боз ҳам фақиртар кард. Дар аксар маврид омили аслии ба фақру бенавоӣ ғӯтидани мамлакат ва аҳолии он тасмимҳое буда, ки Мугабе гирифта ва дурӣ аз сиёсатҳои ҷаҳониву дипломатияи воқеъӣ сабаб шудааст, ки Зимбабве аз сол ба соли дигар ба кишвари вобаста табдил шавад, ба ҳадде, ки дигар касе ном аз пули миллии он намебарад, он аз муомилот кайҳо хориҷ шудаву кишвар вобастаи асъори бегона шудааст.

Қадамҳои аввал ба сиёсат

Аз Донишномаи озод дар бораи Роберт Мугабе маълумоти муфассал метавон пайдо кард, вале мухтасартари он ба ин сурат аст:
Роберт Мугабе (Robert Gabriel Mugabe) 21-уми феврали соли 1924 дар оилаи деҳқон аз қабилаи зезуруи халқияти шона дар рустои Кутам ба дунё омадааст. Халқияти шона аз ҷумлаи аксарият дар кишвар маҳсуб мешавад ва замоне, ки Мугабе ба дунё омад, ин минтақа тобеъи ҳукуматдорон аз ҷумлаи ақалияти сафедпӯстон идора мешуд.
Баъди хатми мактаби миссионерие, ки аз ҷониби Гарфилд Тодд (сарвазири ояндаи Родезияи Шимолӣ) асос гузошта шуда буд, муаллими синфҳои ибтидоӣ кор кард. Баъдар дар донишгоҳи Форт-Хер дар Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ ба таҳсил оғоз кард, вале соли 1954 онро хатм накарда, тарк намуд. Баъдан дар донишгоҳи Лондон таҳсил кард ва баъди бозгашт ба ватан ба муаллимӣ идома дод. Ба сафи Ҳизби миллӣ-демократӣ дохил шуд, ки ин ҳизб соли 1961 ба Иттиҳоди халқҳои африқоии Зимбабве тағйири ном кард. Соли 1963 дабири кулли ин ҳизб интихоб гардид. Аз соли 1964 то 1974 дар маҳбас буд. Ва дар зиндон дараҷаи илмии бакалаври идорӣ ва бакалаври ҳуқуқи донишгоҳи Лондонро дарёфт кард. Солҳои ҷанг дар Родезияи Ҷанубӣ сарвари ҳизб буд ва соли 1976 аз ҳайати роҳбарии он Н.Ситолеро барканор кард ва пешвои ҳизб шуд.

Истиқлолияти Зимбабве

Аввали солҳои 1980 баъди он ки чирикҳо силоҳҳои худро таҳвил доданд, дар кишвар интихоботи озод шуруъ шуд. Ҳукуматдорони Британияи Кабир, ки Зимбабве мустаъмараи он буд ва Ҷумҳурии Африқои Ҷанубӣ умед доштанд, ки Нкомо сарвари ҳизби Иттиҳоди халқҳои Африқои Зимбабве пирӯз мешавад. Вале онҳоро маъруфияти Мугабе дар ҳайрат андохт. Вай дар интихобот 63 дарсади овозҳоро соҳиб шуд ва ҳизби Иттиҳоди миллии африқоии Зимбабве аз 80 курсӣ 57 курсӣ дар парламонро ишғол намуд. Мугабе ҳукумати худро созмон дод ва 18-уми апрели соли 1980 Зимбабверо давлати мустақил эълон кард.
Ба муҷарради сари қудрат омадан Мугабе бо президенти Ҷумҳурии халқии Корея Ким Ир Сен созишномаи ҳамкориҳои ҳарбӣ имзо кард. 150 мураббиёни интихобии кореягӣ қисми таъиноти вижаи Мугабе, 5 бригадаи парашютиро омода намуданд. Вақте Мугабе сарвазири Зимбабве шуд, ҳарифаш дар интихобот, сарвари ҳизби Иттиҳоди халқҳои Африқои Зимбабве Ҷошуа Нкоморо вазири умури хориҷӣ таъин намуд. Аммо бо гузашти як фурсати хеле кӯтоҳ равобит миёни ин ҳизб тезутунд шуд. Мугабе дар ин вазъият хеле зиракона рафтор кард ва хост ба мухолифати дохил барои ҳамеша поён диҳад ва Нкоморо ба қасди табаддулот дар кишвар муттаҳам намуд. Иттиҳоми сохта, ки ҳабси тӯлонӣ барои сарвари ҳизби Иттиҳоди халқҳои Африқои Зимбабверо ба дунбол дошт, Нкоморо водор кард, ки ба хориҷи кишвар фирор кунад. Ҷонибдорони вай даст ба шӯриш заданд. Мугабе бригадаи таълимдодаи кореягиҳоро барои пахш кардани ин шӯриш эъзом кард. Ин амалиёт номи аҷиби шоирона дошт: «Гукурахунди» , яъне “борони бармаҳале, ки коҳрезаҳоро қабл аз сел мешӯяд”.
Тибқи маълумотҳо ин бригада дар Матабелерэнд аз 50 то 100 ҳазор нафарро кушт. Баъдҳо Мугабе ба Нкомо иҷозат дод ба ватан баргардад ва ҳар вазифа, ки мехоҳад ишғол намояд. Аммо танҳо ба як шарт: ҳизбаш ба ҳизби ҳоким пайвандад ва дар ҳамин ҳайат фаъолият кунанд. Ҳамин тариқ Зимбабве ба кишвари яккаҳизбӣ табдил ёфт.

Мугабе президенти Зимбабве

Мугабе даст ба ислоҳоти сиёсӣ зад, соли 1987 коститутсияро тағйир дод, мансаби сарвазириро барҳам дод ва худро президент эълон намуд.
Соли 1991 президенти Ҳабашистон (Эфиопия) Менгисту Хайле Мариам баъди як ҷанги шадиди 17-сола аз кишвараш ба Зимбабве фирор кард. Мугабе, ки бо Мариам иртиботҳои дӯстӣ дошт, барои ӯ ва аҳли хонаводааш паногоҳ дод, онҳо, ки ҳатто шаҳрвандони Зимбабве нашуда буданд, соҳиби шиноснома гардиданд. Мугабе талаби ҳукуматдорони нави Эфиопия дар мавриди истирдоди Мариамро рад кард.
Соли 1998 президент дар бораи ислоҳоти нави конститутсия эълон кард, ки тибқи он мақомот метавонистанд замини деҳқононро ройгон ҳам кашида гиранд. Аммо 54,6 дарсади сокинон ба ин тарҳи нави қонун овоз надоданд.
Соли 1998 дар Ҷумҳурии демократии Конго ҷанги навбатии шаҳрвандӣ шуруъ шуд. Бар зидди ҳукумати Лоран Кабила муттаҳидони пешини вай аз қабилаи тутсиҳо даст ба шӯриш заданд. Дар ин зиддияти дохилии Конго ногузир 8 халқияти африқоӣ ва наздик ба 25 гуруҳи мусаллаҳ кашида шуданд. Мугабе ба ҷонибдорӣ аз Кабила вориди Конго шуд.

«Ҷанги сиёҳу сафед”

Ин саҳифаи таърихи Зимбабве ва ҳам сарварии Мугабе хеле омӯзанда аст. Инсонҳое, ки масъулияти рушди кишвар доранд, набояд даст ба тасмимҳои осемасарона зананд. Вале Роберт Мугабе шояд таҳлил ҳам накард, ки ин иқдом чӣ паёмадҳое хоҳад дошт. Барояш лозим буд Зимбабверо моли сокинони ҳамин кишвар эълон кунад.
Аввали солҳои 2000-ум Анҷумани собиқадорони ҷанги миллӣ-озодихоҳии Зимбабве (ZNLWVA) бо сарварии Ченджераи Хунзви эълон кард, ки агар даъвои молии аъзои анҷуман дар иртибот ба заминдорони сафедпӯст қонеъ карда нашавад, даст ба хунрезӣ хоҳад зад. Моҳи феврали соли 2000 африқоиҳо чандин моликияти сафедпӯстонро забт карданд ва баъдан маълум шудааст, ки дар сари ин ҳама беназмиҳо худи ҳизби ҳоким қарор дорад. Мугабе дар ин айём суханроние кард ва фермерҳои сефедпӯстро “душманони давлат” эълон намуд. Вай аз халқаш даъват кард, ки барои барқарор намудани адолати таърихӣ ба по хезад ва ҳамзамон ваъда кард, ки 1 миллион нафар соҳиби замин хоҳанд шуд.
Барои татбиқи амалии ин барнома ҳукумати Роберт Мугабе 5 миллион гектари замини сафедпӯстонро мусодира кард ва онро ба 500 ҳазор деҳқонони безамин, собиқадорони ҷангҳои солҳои 1970 тақсим намуд. Моҳи майи соли 2002 аллакай 835 ҳазор коргарони кироя, ки дар заминҳои сафедпӯстон кор мекарданд, ба сафи бекорон пайвастанд. Соли 2001 маҳсулнокии саноати ин кишвар 10,1 дар сад поин рафт.
Тобистони соли 2002 Мугабе бахши охирини “ислоҳоти замин”-ро ба анҷом расонд. Вай эълон кард, ки 4000 фермери сафедпӯст, ки асосан кишварро бо маҳсулот таъмин мекарданд, оҷилан мамлакатро тарк кунанд, вагарна онҳоро ҳабси дусола интизор аст. Баъди анҷоми муҳлати дусолаи ҳабс онҳо расман ронда хоҳанд шуд. То моҳи октябри ҳамон сол 90 дарсад фермерҳои сафедпӯст аз тарси ҷонашон аз мамлакат фирор карданд. Сандуқи байналмилалии асъор дастгирии молиии худро аз ҳукумати Зимбабве қатъ кард, Иттиҳодияи Аврупо зидди ҳукумати Мугабе таҳримҳо ҷорӣ кард.
Ислоҳоии замин Зимбабверо ба як кишвари фақир табдил дод. Сармоягузорони ғарбӣ барномаҳои худро таътил карданд. Ҷомеаи ғарб даст аз ҳар гуна ёриҳои молӣ кашид.
Иттиҳодияи Аврупо ба ҳукумати Зимбабве фишори сиёсӣ меорад. 200 нафар соҳибмақомҳои ҳукумати Мугабе аз ҳақи вуруд ба кишварҳои аврупоӣ маҳрум шудаанд. Сармояи 40 ширкати Зимбабве дар Иттиҳодияи Аврупо аз фаъолият боздошта шуд. Иттиҳодияи Аврупо ҷонибдори истеъфои Мугабе ва роҳандозии интихоботи озоду демократӣ дар ин кишвар буд.
Ҳамзамон бо ин барномаи ислоҳоти замин бахши дигаре дошт, ки тибқи он мебоист ширкатҳои хориҷ дар ин кишвар зери назорати шаҳрвандони сиёҳпӯст фаъолият кунанд ва ин тадбир муҷиби он шуд, ки сармояи хориҷӣ ба якборагӣ коҳиш ёбад.
Мугабе талош кард бо назорати ҳарбӣ мушкилро ҳал кунад, вале ин баръакс мушкилоти дигар ба бор овард. Тибқи маърӯзаи Гуруҳи байналмилалии буҳроншиносӣ аз соли 2007 аз 12 миллион сокинони Зимбабве 10 миллион нафар дар ҳоли фақр ба сар мебаранд. 3 миллион нафар сокинони ин кишвар ба мамолики ҳамсоя фирор кардаанд. Аз сабаби нарасидани сӯзишворӣ, асъори хориҷӣ ва ғизо аз се ду ҳиссаи аҳолии ин кишвар бекор мондаанд ва дар айни замон 80-85 дарсади аҳолӣ бекоранд. Ҳамаи кӯшишҳо барои боздоштани сатҳи таваррум ва болоравии нархҳо бенатиҷа монд. Як доллари амрикоӣ ба 25 миллион доллари зимбабве баробар шуд. Тадриҷан доллари Зимбабве фаъолияти худро қатъ кард ва акнун мардуми ин кишвар бо доллари Амрико муомилоти тиҷоратӣ мекунанд.
Бекорӣ, фақр, афзоиши маргумир бар асари гуруснагӣ сабабгори он шуд, ки тадриҷан сафи норозиён афзоиш ёбад. 26-уми майи соли 2016 дар дуюмин шаҳри калони Зимбабве Булавайо эътирози неруҳои мухолифи давлат истеъфои Роберт Мугаберо талаб кард.

Харобии маҳалҳои фақирон

Ин як саҳифаи дигари тираи таърихи Зимбабве дар замони Роберт Мугабе ба шумор меравад. Аз моҳи июни соли 2005 бо мақсади ободонӣ ва низом дар сохтмони хонаҳои истиқоматӣ ҳукумат даст ба вайрон кардани маҳалҳои ноободе зад, ки дар он асосан фақирон маскун буданд. Танҳо дар як соли татбиқи ин барнома наздик ба 200 ҳазор нафар бехона шуданд, соли 2007 теъдоди ин афрод ба 2,5 миллион нафар расид. Мухолифон ҳукуматро ба он муттаҳам карданд, ки бо ин васила мехоҳад аз касоне, ки замоне аз мухолифони Мугабе пуштибонӣ мекарданд, қасд гирад. Моҳи июли соли 2007 СММ аз ҳукумати Зимбабве қотеъона талаб кард, ки даст аз ин иқдоми зиддибашарӣ, ки муҷиби бесарпаноҳ мондани аксари мардум мешавад, бардорад. Мугабе муваққатан ин барномаро таътил кард.

Мухолифатҳо дар дохил

Сар аз моҳи декабри соли 2007 баъди конфронси Иттиҳодияи Аврупо ва кишварҳои Африқо Мугабе бештар зидди Аврупо сангар гирифт. Ҳатто садри аъзами Олмон Ангела Меркелро нажодпараст ва миллигаро номид.
Дар дохили мамлакат бародари насабии вай Ҷеймс Чикерема ба мухолифат бархост. Мухолифони сиёсӣ дар Ҷунбиши демократии Морган Свангираи ва пешвои қабилаи ндеделе Кайси Ндивени муттаҳид шуданд. Сиёсатмадорони маъруфи сиёсӣ ва ходимони шинохтаи давлатии замонҳои пеш ба ин иттиҳод ҳамовоз шуданд.
Соли 1995 мухолифони радикалии Мугабе дар кишвари ҳамсояи он Мозамбик ташкилоти муборизи Chimwenjeро созмон дода буданд. Ин гуруҳ ҳадафи бо роҳи ҳарбӣ сарнагун кардани Роберт Мугаберо дар барномаи амали худ қарор дода буд. Ҳизби мозамбикии мухолифи давлатӣ-РЕНАМО пуштибони ин созмон буд. Аммо соли 1996 Chimwenje бо талоши муштараки неруҳои давлатии Мозамбик ва Зимбабве аз байн бурда шуд. Сарварони он, аз ҷумла Ситоле ба ҷавобгарии ҷиноятӣ кашида шуданд.

Халқи ман пулемёти ман аст...

Интихоботҳои президентӣ дар Зимбабве ҳар кадом таърихи ҷолиб доранд ва дар ҳамаи онҳо тақаллубе сурат гирифта, дар ҳамаи онҳо созмонҳои байналмилалӣ эътирозҳо кардаанд. Аз ҷумла дар интихоботи соли 2008 низ.
Барои баргузории интихобот лозим омад бори дигар ба констиутсияи кишвараш тағйирот ворид кунад. Тибқи лоиҳаи пешниҳодӣ вай ҳақ дошт барои худ ҷойнишин интихоб кунад, яъне ба ҷойи вай метавонист каси дигар президент таъин ё интихоб шавад. Ва ин ҷойнишинро парламон, ки аксариятро ҳаводорони ӯ ва афроди вафодор ба вай ташкил медоданд, тасдиқ мекард. Ғайр аз ин тибқи ин тағйирот имкон дошт дар мамлакат интихоботи парламонӣ ва президентӣ ҳамзамон баргузор шавад.
Дар ҳамин ҳол ҳам вай дигар эътимоде ба ҷойнишин накард ва ба қароре омад, ки бори дигар худаш номзад бошад. Ҳукуматдорон исрор карданд, ки дар низоми интихобот тағйирот ҷорӣ шавад ва пулис ҳақи ширкати мустақим дар қитъаҳои овоздиҳӣ дошта бошад. Нозирони ғарбӣ аз ҳақи ширкат дар ин интихобот маҳрум шуданд ва Мугабе ҳам бо шиорҳои зиддиғарбӣ вориди корзори интихоботӣ шуд. Вай мегуфт, Ғарб бар ин андеша аст, ки кишвари ӯро чи гуна дубора ба мустаъмара табдил диҳад. Ва мегуфт: “Халқи ман пулемёти ман аст, Зимбабве дигар ҳаргиз мустаъмара нахоҳад буд”.
Ба сурати умум мухолифонаш ҳамвора ӯро ба нақзи қонунҳои интихоботӣ, зиёдии варақаҳои интихоботӣ ва ғайра муттаҳам мекарданд. Номзад ба раёсати ҷумҳурӣ Морган Свангираи аз мардум хост, то баъди райъ додан ҳам қитъаҳои интихоботиро тарк накунанд. Мугабе бошад таҳдид кард, ки баъди интихобот ҳам агар мухолифон даст ба кадом тазоҳуроте зананд, бераҳмона чораҳо хоҳад дид. 30-юми март дар Зимбабве интихоботи парламонӣ ва президентӣ баргузор шуд, мухолифони давлат аз пирӯзии худ хабар доданд. Вале Мугабе бохташро қабул надошт ва ҳамон соат ин гуна изҳори назар кард: Баъзеҳо эълон кардаанд, ки гӯё мо интихоботро бохтаем. Хайр чи, солҳои 1980, 1985, 1990 низ чунин буд. Мо ба фиреб дода намешавем”.
Мугабе роҳи расидан ба ҳадафро дар баргузории даври дуюм дид ва он баъди се моҳ, 27-уми июни соли 2008 доир шуд. Свангира номзадии худро пас гирифт ва эълон шуд, ки интихобот баргузор гардид ва ба ҷонибдории Роберт Мугабе 85,5 дарсади мардуми кишвар овоз доданд.
Аммо мухолифон сари даъвои худ дар мавриди тақаллубҳои ошкор дар интихобот устувор буданд. Билохира 11 сентябри соли 2008 бо миёнаравии президенти Африқои Ҷанубӣ Табо Мбеки созишномаи таърихии тақсими ҳокимият миёни давлат ва мухолифонаш имзо шуд. Президени Мугабе боқӣ монд ва Морган Свангира сарвазир таъин шуд. Тибқи ҳамин муоҳада мухолифон дар парламон як намоянда аз ҳизби ҳоким бештар хоҳанд дошт.
Интихоботи навбатии президентӣ 28-июли соли 2013 баргузор шуд, ки муддаии асосии курсии раёсати ҷумҳурӣ боз ҳам худи Мугабеи 89-сола буд ва 3-юми август пирӯзии вай расман эълон шуд, тибқи иттилои комиссияи интихоботӣ ба ҷонибдории Мугабе 61 дарсади аҳолии қобили райъ овоз додаанд. Акнун рақамҳо воқеъитар буданд, чун мухолифон имкони назорати райъдиҳиро доштанд. Морган Свангираиро 34 дарсади аҳолӣ ҷонибдорӣ кардааст. Кэтрин Эштон - Комиссари Иттиҳодияи Аврпуо бо пахши баёнияе нуқсонҳои ин интихоботро фош кард ва аз тақаллуби зиёд изҳори нигаронӣ намуд.
11 август Мугабе ба муносибати рӯзи қаҳрамонони миллӣ суханронӣ кард ва айнан чунин гуфт: “Касоне, ки интихоботро бохтанд, метавонанд оянд ва тааҷҷуб кунанд. Ҳатто агар онҳо бимиранд ягон саге намехоҳад ҷасади онҳоро бӯй кашад”. Матбуоти ин кишвар баъдҳо навишт, ки вай асосан Морганро дар назар дошт. Он замон Морган ба Додгоҳи конститутсионии мамлакат шикоят бурда буд. Аммо вай дар тасмимаш таҷдиди назар кард ва 16-уми август шикояташро бозпас гирифт, дар ҳоле, ки рӯзе баъд мебоист додгоҳ онро баррасӣ мекард.

Интиқод аз Ғарб

Дар бораи Мугабе ҳарфҳое, ки бояд гуфта шаванд, зиёданд. Аз ҷумла вай 31 январи соли 2014 ноиби раиси Иттиҳоди Африқо интихоб шуд. 1 апрели соли 2014 вай тасмим гирифт ҳамоиши Иттиҳодияҳои Африқоӣ ва Аврупоиро бойкот кунад. Ҳарчанд Мугабе сабабҳои инро дигаргуна шарҳ медод, вале мегӯянд сабаби аслӣ он буд, ки ба ҳамсараш раводиди шенгенӣ надоданд ва даъватнома ба худи Мугабе низ дер ирсол шуд.
Зимни суханрониаш ба муносибати 34-умин солгарди истиқлолият дар варзишгоҳи Ҳараре Роберт Мугабе ба кишварҳои Аврупо ҳамлаи лафзӣ бурд, ки ба издивоҷи ҳамҷинсгароён роҳ кушодаанд ва гуфт Аврупо набояд ғояҳои ҳамҷинсгароиро ба дигар мамолики олам таҳмил кунад.
Мугабе ҳар иқдоми Иттиҳодияи Аврупо ва умуман мамолики Аврупоро дар қиболи кишвараш ва мамолики Африқо ва ҳатто Русия маҳкум мекард. 9-уми майи соли 2015 вай дар маросими 70-солагии хатми Ҷанги дуюми ҷаҳон дар Маскав ширкат кард ва дар мулоқоташ бо Владимир Путин Ғарбро барои таҳримҳояш алайҳи Русия маҳкум намуд. 3-юми сентябри ҳамон сол вай дар Пекин дар тантанаҳои пирӯзӣ дар Ҷанги дуюми ҷаҳон ва ҷанги халқи Чин бо Ҷопон низ ширкат кард.
29 сентябри соли 2015 дар иҷлосияи Ассамблеяи СММ суханронӣ намуд ва бори дигар ғарбро зери тозиёнаи танқид гирифт ва гуфт кишвараш арзишҳои аз берун таҳмилшударо қабул нахоҳад кард.

Табаддулоти соли 2017

Ҳар оғозеро анҷомест, ҳар иқдомеро поёнест. Ниҳоят рӯзгори сарварии Роберт Мугабе низ сар омад. Дар тӯли 37 соли ҳокимияташ ақалан боре ба арзишҳои демократие, ки аз он сухан меронд, пойбанд намонд. Дар ягон интихобот бе тақаллуб сари қудрат намонд, ҳамеша мухолифонашро мефиребид: гоҳ қонуни асосиро тағйир медод ва гоҳи дигар сарашон таҳдид мекард. Дар ин кишвар роҳи дигари халосӣ аз сарварро наёфтанд. Билохира, ӯро бо роҳи ғайриқонунӣ-табаддулоти ҳарбӣ барканор намуданд. Дақиқаву соатҳо ва рӯзҳои аввале, ки ин хабар паҳн шуд, касе ба дифоъи вай ба кӯча нарехт, на вазире эътироз карду на кабире. Онҳое, ки резачинони дастурхонаш буданд, касоне, ки бо нутқҳои тумтароқ ситоишаш мекарданд, суханҳои болохонадор мегуфтанд ва вонамуд месохтанд, ки бе вуҷуди вай нафас намегиранд, хомӯшӣ ихтиёр карданд. Дар ягон расонаи дохиливу хориҷӣ садои эътирози ҷонибдоронашро касе нахондааст.
Ин рӯйдоди таърихӣ барои Зимбабве 14 ноябри соли ҷорӣ, баъди он ки Мугабе ноиби худ Эмерсон Мнангагвуро аз вазифа барканор кард, ба вуқуъ пайваст. Иқдом шӯре дар кишвар ба по хезонд. Эмерсон ягона номзад ба ҷойгузинии Мугабе буд ва миёни мардум ва ҳарбиён ҳам тарафдорони зиёд дошт. Мугабе бо ин кораш аз охирин ҳарифи нерӯмандаш мехост ҷудо шавад ва ҳама роҳҳои расидан ба қудрати сиёсиро барояш масдуд созад. Дар ҳамин ҳол ҳарбиён дастбакор шуданд, роҳҳои асосии убуру мурур ба пойтахтро бастанд, телевизион ва радиёро ба даст оварданд. То 15 ноябр аз сарнавишти Мугабе хабаре набуд. Генерал-майор Сибусисо Мойо ба суолҳо дар ин маврид посух дода буд, ки ин табаддулот нест, балки таҳти назорат гирифтани вазъ аст ва он зидди касоне равона шудааст, ки ҷинояткорона атрофи сарвари давлат тор танидаанд.
18 ноябр эътирозҳои сартосарӣ зидди режими Мугабе доир шуданд ва истеъфои ӯ талаб карда мешуд. Билохира, 21 ноябр Мугабе аз истеъфои худ расман эълон кард. То замоне, ки ин сатрҳо рӯйи коғаз меомаданд, ҷузъиёти ин истеъфо маълум набуд. Маълум набуд, ки шарти рафтан ба истеъфо чӣ буда ва ҳоло ҳукумати Зимбабве дар чӣ ҳол қарор дорад.

Бемории саратони Мугабе

Дар бораи вазъи саломатии Мугабе зиёд гуфта мешуд. Нашрияҳои чопи ин кишвар менавиштанд, ки сарвари мамлакат аз бемории саратон ранҷ мебарад ва ҳамеша дар бемористоне воқеъ дар Сингапур табобат мегирад. «WikiLeaks» ҳам истинодан ба манобеъи худ навишта буд, ки соли 2007 дар Мугабе саратони гулӯ ошкор шуд. Соли 2009 хабар дода буданд, ки Мугабе дар бемористони онкологии Сингапур табобат мешавад. Вале ҳеч як аз ин хабарҳо тасдиқи расмӣ надоштанд. Сарвари Зимбабве бемории худ ва умуман вазъи саломатии худро дар ҳеч суханронӣ ё суҳбаташ матраҳ накардааст.
Аммо бо вуҷуди ҳамаи ин борҳо аз сафараш ба Сингапур ва бад шудани вазъи саломатиаш иттилоъ пахш мешуд. Дар чандин маросимҳо ва ҷаласаҳо ширкати фаъол надоштанаш борҳо мавриди гузоришҳои матбуотӣ шуда буд. Ҳатто солгарди 90-уми умрашро дар бемористони касалиҳои саратони Сингапур гузаронд. 30-юми январи соли 2015 Мугабе аз Эфиопия ба ватанаш баргашт ва замоне, ки баъди суханрониаш аз зинаҳои минбар поин мешуд, уфтод ва ӯро ёваронаш бардоштанд. Хадамоти амниятии кишвар аз ҳамаи нашрияҳо талаб карданд, ки акси ин лаҳзаро дар саҳифаҳои худ чоп накунанд. Он рӯз Мугабе пиртарин президенти олам буд. Дар синни 91-солагӣ ба ҳеч ваҷҳ намехост аз мансаб канор равад. Моҳи июни соли 2017 дар гирдиҳамоии шаҳри Чинхои ширкат ва суханронӣ намуд ва гуфт, ки намемирад ва қасд ҳам надорад аз вазифа равад “духтурон аз қуввати скелети” вай дар ҳайратанд...

Ва боз:

Соли 2007 наздик ба 200 нависандаи машҳури олам зидди Мугабе эътироз навиштанд. Аз ҷумла, Ҷон Максвелл Кутзее, Надин Гордимер, Гюнтер Грасс, Ҷон Апдайк, Марио Варгас Лоса, Ҷон Эшбери ва дигарон.
Нависанда Дорис Лессинг дар суханронии нобелии худ вазъи Зимбабве ва президенти онро ба чолиш кашида буд.
Роберт Мугабе ҳамчунин доктори илми ифтихории як қатор донишгоҳҳои олам ба шумор меравад.
Аз 24-уми июли соли 2014 баъди истеъфои нахуствазири вақти давлати яҳудӣ-Шимон Перес солмандтарин сарвари амалкунандаи кишварҳо дар олам дониста мешуд. Аз 13 октябри соли 2016 регенти Тайланд Прем Тинсулан низ чун Мугабе ба унвони куҳансолтарин ҳоким дар Сайёра шинохта шуд.

Таҳияи Ф. Муҳаммад

Хонданд 548

Хотираҳои зинда

Дек 02, 2017
Хонданд: 628

Муҳаббатномае ба дӯстам Владимир Захватов, ки дар Русия бо ёди Тоҷикистон зиндагӣ дорад

Ман ин инсони хушсиморо умре эҳтиромаш мекардам ва ҳоло низ.
Замоне мо ҳамкор будем: вай журналисти баркамол, соҳибтаҷриба, таҳсилкардаи мактаби журналистии яке аз хонотарин нашрияҳои ҷавонони кишвар бо забони русӣ “Комсомолец Таджикистана».
Ва замоне, ки ошно шудем, ман як журналисти навкор ва ӯ муовини раиси радио ва телевизиони кишвар буд. Ва ду русро медонам, ки муовини раис дар ин муаcсиса буданд: Сонин Алексей ва Захватов Владимир. Ду нафаре, ки аз замин то осмон аз ҳам фарқ мекарданд. Ва ман ҳамин руси дуюм: Владимир Захватовро ёд дорам. Эҳтироми ман ва даҳҳо ман баринҳо шояд танҳо аз он буд, ки ӯ низ ба мо эҳтиром дошт, ин миллатро дӯст медошт. Шояд ман пештар ин ҳарфро намегуфтам, вале ҳоло мегӯям. Чун мебинам, ки Володя ҳамоно бо ҳамон муҳаббат нисбат ба тоҷикону Тоҷикистон зиндагӣ дорад.
Замоне бемор шуд, шадидан бемор. Ба ҳадде, ки номаи хайрбодашро дар Фейсбук кошт. Ин навмедшуда аз зиндагиро даҳҳову садҳо нафар дилбардорӣ карданд ва дар миёни онҳо даҳҳо тан тоҷикон буданд. Мо менавиштем, ки Володя, навмед набош, ки даст ба дуоем.
Ва ӯ шифо ёфт, ҳатто худаш ҳам намедонист аз чанголи марг чӣ гунар раҳо шуд. Ин дуои ҳамон садҳову ҳазорҳо буд, ки аз дуру наздик ирсол мешуд. Шодам, ки ман ҳам яке аз он садҳо будам.
Соле пеш дар ҳуҷраи кории директори “Ховар” Сайидалӣ Сиддиқ менишастем ва аз рӯзгори корамон дар радио ёд мекардем. Ва Владимир Захватов ёдамон омад. Ману Сайидалӣ мерафтем гузориш омода мекардем ва албатта гузориши танқидӣ. Танқиди як раиси колхозу директори совхозу парторги он чӣ даъвоҳоеро ба сари радио меовард. Ва сипари мо ҳамин Володя буд. Мегуфт: Бачаҳо, ман шуморо ҷанг мекунам, вале шумо равед ба коратон идома диҳед. Ва мо мерафтем ва рӯзи дигар боз як гузориши танқидии дигар...
Ҳамин гуна як Володя доштем ва шукр, ки ҳоло ҳам дорем. Дар Русия аст ва ҳамеша садояш ба дифоъ аз муҳоҷирини тоҷик, Тоҷикистон шунида мешавад. Суханаш вазн дорад, чун дар он ҷомеа шахси шинохтаест ва ҳарфаш бетаъсир ҳам нест.
Бо ман ҳоло ҳам дар фазои маҷозӣ тоҷикӣ суҳбат мекунад, бо гузашти солҳо ин забонро фаромӯш накардааст. Намакшинос аст, ҳамеша аз Тоҷикисон бо муҳаббати самимӣ ёд меорад. Ва ин шояд хислатҳои падараш Василий Ермолаевич Захватов буд, ки ба ӯ мерос гузашт. Василий Ермолаевич умре дар вазифаҳои сарварӣ кор кард, инсоне буд, ки имрӯз ҳам номашро ба некӣ ба забон меоранд.
Дар ин расм дар кӯчаи ба номи падараш дар шаҳри Ваҳдат мебинем. Ҳоло намедонам ин кӯча ҳаст ва ё қатори даҳҳо кӯчаҳои дигар ном дигар кардааст. Соле пеш Володя аз ман хоҳиш кард фаҳмам, ки ҳаст ё на. Талош кардам, ҳеч маълумот дастрас нашуд. Ҳоло ҳам намедонам дақиқан ҳаст ин кӯча ё на. Посухи саволашро як сол аст, ки надодаам. Бояд рават Ваҳдат. Аммо фурсат нашуд. Меравам...
Ангезаи навиштани ин чанд сатр пости ахиран гузоштаи Владимир Захватов дар саҳифаи худ дар Фейсбук буд. Таърихи ҳамин расмро нақл мекунад ва хостам тарҷумаи онро комил ин ҷо орам:
“Ин расм дар кӯчаи ба номи падари ман бардошта шудааст. Вай кӯчаи хурдакакест, вале ба ҳар ҳол кӯча аст. 7 ноябри соли 1990 ман он ҷо рафтам, шаҳри Ваҳдат, 20 километраи шаҳри Душанбе. Ба хонаи дӯсти падарам, ронандаи ӯ, ки муддати 12 сол бо ҳам кор карда буданд. Ва аз амаки Гург хоҳиш кардам, ки дар ҳавлии ӯ маросими ҳафти падарамро гузаронем (тибқи қонунҳои шариати исломӣ. Ҳарчанд падарам православи рус буд, вале вай тамоми умр дар Тоҷикистон зиста буд!).
Албатта, Гург розӣ шуд. Аз ким-куҷое лахтҳои калон-калони брезент оварданд, рӯйи ҳавлӣ паҳн карданд, аз ҳамсоягон даҳҳо кӯрпача, агар сад ҳам набошад, оварданд, болиштҳо оварданд, барои маърака буқача ва ду гӯсфандро ҳам харидорӣ карданд ва тамоми шаб ғизо омода сохтанд: шӯрбо, палов пӯхтанд...
Вале мо дақиқан ҳисобу китоб накарда будем. Гумон доштем ҳамин ҳамсоягони дуру наздик меоянд, то хотири падарамро пос доранд. Аммо одамон меомаданду меомаданд. Ва се мӯйсафеди ришсафед оят тиловат мекарданду ба руҳаш мебахшиданд.
Баъдан дидем, ки хӯрок ҳам тамом шуд ва медидем, ки ҳоло ниме аз одамон ҳам наомадаанд. Ман хостам ба базор равам, он ҷо боз буқачаи дигар ва гӯсфанд харидорӣ кунам, дар ҷайб пул ҳам доштам. Ногаҳон дидам, ки як ҳамсоя паси девор буққачаеро баста меорад, дигарон касе гӯсфанд, касе буз...Ман мехостам ба онҳо пул диҳам, вале одамон рад карданд, пуламро нагирифтанд ва мегуфтанд: Мо Василий Ермолаевичро медонистем ва дӯсташ медоштем. Пул намегирем, нуқта!!!
Ман ёд надорам кӣ буд, вале садои якеро шунидам, ки мегуфт: Падари ту ҳарчанд рус буд, вале озодона бо тоҷикӣ суҳбат мекард, забони ӯзбекиро ҳам медонист. Расму таомули моро медонист, исломро ҳам медонист. Вай зиёд корҳои хубе кард барои мардуми мо. Солҳое, ки дар ноҳия котиби аввал буд, дар деҳаҳои куҳӣ 120 мактаб сохт, барои омӯзгорон хона сохт, то ки зимистон бачаҳо масофаи зиёдро пиёда тай карда ба мактабҳои дигар нараванд, балки дар мактаби деҳаҳои худ хонанд!
Ва дубора дегҳоро алов монданд ва ёдбуд идома кард....
Ҳамон рӯз ба ёдбуди падари ман наздик аз ду ҳазор нафар омаданду рафтанд, аз ҷумла президенти Тоҷикистон омад ва дуо хонду бо дигарон гирди як дастурхони калон нишасту рафт...
Ман нишастам ва ба ёд овардам, ки чи гуна ҳафтае пештар дар Суздал гурезаи рус-падари маро ба хок месупурдем ва паси тобути вай танҳо оилаи вай мерафт: се писар, духтар ва модари мо... Вақте вай вафот кард, дар дасташ ягона тиллое дошт, ки тамоми умр кор карда буд – ордени Ленин...
Ана ҳамин як пора хотира...”
Ин танҳо хотира нест, ин муҳаббатномаест ба миллати ман. Аз он ки ин миллат то куҷо кучактарин лаҳзаҳои умрашро ба таърих табдил медиҳад ва намехоҳад некии касеро фаромӯш кунад. Ин миллат ҳофизае дорад, ки дар он танҳо некиҳоро нигоҳ медорад ва садҳо бадиро дар баробари як никӣ фаромӯш мекунад.
Соате, ки ин сатрҳоро менавиштам, боз хабар расид, ки Володя дубора бистарист ва ин бор аз аввал ҳам ҳолаш вахимтар аст. Боз ҳам дар Фейсбук нома навиштаву аз дӯстонаш илтимоси дуо карда. Гумон мекунам ин марде, ки дар ватани бобоияш ҳам лаҳзае фориғ аз ёди Тоҷикистон нест, сазовор аст дар ҳақаш дуо кунем...

Бобоҷони Шафеъ

Хонданд 628

Хабари-рӯз

Календар

« Ноябрь 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30    

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Нигоҳи хос

Парадокс

Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№4
Саидмукаррам АБДУҚОДИРЗОДА, раиси Шӯрои уламо - Зиёда аз ин, тавассути тағйиру иловаҳое, ки ба ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№3
Бег САБУР, раиси Хадамоти алоқа:- Ман қарорамро бекор накардаам.Танз: Офарин ба Шумо, оғои Бег ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№2
Аскар ҲАКИМ, Шоири халқии Тоҷикистон:- Дар замони шӯравӣ мо асареро пайдо намекунем, ки дар ...
Гуфтед? Мегӯянд! (№1
Абдуалим ИСМОИЛЗОДА, раиси шаҳри Қӯрғонтеппа Хонандаи беҳтарин- Кӯшиш мекунам ҳар рӯз лоақал ...

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.