.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Минтақа

ТАНТАНА ДАР ВОРУХ

Авг 20, 2018
Хонданд: 410

ё худ назаре меҳрангез ба як сафари таърихӣ

Дуруд ба дустони меҳрубон!

Тавре огаҳӣ доред, дар нишасти матбуотӣ  (31.07.2018) раиси вилояти Суғд Раҷаббой Аҳмадзодаро ба "ҷазираи Ворух" даъват карда будем. 

Санаи 7августи соли 2018 дар таърихномаи навин бо ҳарфи заррин сабт мешавад: раиси вилояти Суғд, муовини аввали раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси олии Ҷумхурии Тоҷикистон, муҳтарам Раҷаббой Аҳмадзода марзи деҳаи қирғизнишини Тангиро дустона убур карда, бо лафзи "Ал ваъдаю дайн" қадами муборак ба хоки зарнисори Ворух ниҳод. 

Зимни суҳбати муқаддимавӣ ба собиқадорону фаъолони ҷамоат пешниҳоди моро хотиррасон карда, бо табассуми самимӣ гуфт, ки ба куҳистони душворгузари Ворух маҳз барои ҳаллу фасли мушкилоти мардум омадааст. 

Хушбахтона, аз руи гапи худ амал карда, тамоми пешниҳоду муроҷиати мардум ва душвортарин масъалаҳоро фавран, бо камоли нуктасанҷӣ ва ҳатто бештару беҳтар аз чашмдошти умедворон ҳал кард. Яъне, фазои хира равшан гашту аз иборахои рехтаю бехтаи Раис -"суст набошед, аммо густохӣ накунед" ва "як аз шумо - даҳ аз мо!" дили мардуми ваҳдатшиор ва меҳнатқарини Ворух ба ояндаи нек даҳчанд гарм шуду азмашон ба ободонӣ қавӣ гардид...

Замоне ки Раиси вилоят ба Ворух ташриф оварданд, хушхабаре дар ВАО пахн шуд: 

-Сокини нохияи Ашт Турсунбиби Одибоева бо харчи 40 хазор сомони .пули мошингузар бунёд кард!

Зимни сухбати сарирохии Раис бо гурухи бонувон ин икдоми начиб хотиррасон гардид. Андактар чунин акси садо ба гуш расид:

-Як сокини махаллаи Гулистон барои ободии рох 41 хазор сомони бахшид...

Харчанд кушидем, ки будани он саховатманд маълум нашуд. Хочидомулло Мукомиддин Суннатов, ки ин маблаг дар дасти уст, бо лабханд гуфт:

- Ворухихои мо шухратпараст нестанду чунин мегуянд: "Неки куну ба дарё андоз.Агар об надонад-мохи медонад. Агар мохи надонад- Худо медонад"...

Некуи кун, агар туро дастрас аст,

К-ин олам ёдгори бисёр кас аст!

Аз натичаи хуби ин сафари хотирмон сари ман ба осмон расид ва лаҳзаи гусел ба меҳмони арҷманд навтарин шумораи газетаи ҷумҳуриявии "Минбари халқ"-ро ҳадя кардам, ки дар он мақолаи публитсистии банда бо номи "Зиёгустар ё худ назаре ба сад рузи аввали фаъолияти Раиси нави вилояти Суғд" чоп шуда буд. Шеъри Шоҳинро ба забон оварда, гуфтам:

Туҳфаи шоир чӣ бошад? Шеъри нав.

Пеши ҳоким ораду бинҳад гарав.. 

Ҷавобан ба меҳрубониҳои  раиси вилояти  Суғд нисбати ворухиён фарзанди эҷодкори Ворух ваъда медиҳад, ки муҳимтарин лаҳзаҳои ин сафари пурбаракатро мисли марворид дар Меҳрномаи навин гирд меорад, то боби нави қиссаи мустанади "ЗИЁГУСТАР" шавад...

Ҳолиё дар Ворухи зебоманзар бо табъи болида ва хотири осуда хома бар сафҳаи сапед меронам. 

Аз Худованд илтиҷо дорам, ки ба сарварони халқпарвару зиёгустар, зиёиёни ватанпарвар ва мардуми равшангуҳар тани сиҳату умри бардавом ва кушоиши кор диҳад...

Додохони Эгамзод,  журналист

Хонданд 410

Ноҳияи Спитамен 29 сентябри 1926 ҳамчун ноҳияи Нов дар округи Хуҷанд дар ҶШС  Тоҷикистон таъсис ёфтаааст. Бо пешниҳоди Асосгузори сулҳу Ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Ҷаноби Олӣ, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва дар асоси қарори Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз санаи 21 ноябри соли 2003, таҳти №460 ба хотири гиромидошти Қаҳрамони халқи тоҷик Спитамен, ноҳияи Нов – Спитамен номгузорӣ гардид. Аз 25 феврали соли 2016 марди фарҳангиву кордон Акрам Сулаймонзода раиси ноҳияи Спитамен мебошад. Ободиҳои ахири ноҳияи замоне машҳури Нов (имрӯз Спитамен) маҳз таҳти роҳбарии ин марди фидоӣ сурат мегирад. 

Гуфтан ба маврид аст, ки Спитаман (порсии бостон: Spitamana, 370 то милод-328 то милод) шахси таърихӣ, сипаҳсолори суғдӣ ва раҳбари шӯриши суғдиён ва балхиён бар Искандар (Александр) дар соли 329 то милод буд. Таҳти раҳбарии Спитамен ва ёрии сакоҳо ин шӯришро яке аз муҳимтарин корзор дар ҷанг бо юнониён кард. Аммо сардорони сакоҳо бар Спитамен хиёнат карданд ва ӯро аз тарси Искандар дар соли 328 то милод куштанд. Аммо шӯриш ҳамчунон то соли 327 то милод идома ёфт. Духтари Спитамен-Апама- ҳамсари Селевк I Никатор, яке аз сипаҳсолорони Искандар ва бунёдгузори дудмони Селевкӣ, буд. Ноҳияи Спитамен яке аз минтақаҳои куҳанбунёд ва таърихии сарзамини тоҷикон буда, номи деҳаи калонтарини ноҳия-Куркатро қисме аз таърихнигорон бо номи Куруши Кабир ва истеҳкоми мудофиавии ӯ – Курушкада вобаста медонанд, ки имрӯз собиқ ҷамоати деҳоти Куркат номи Курушро дорад. Таърихнигорони юноние, ки Искандари Мақдуниро дар кишваркушоиҳои ӯ ҳамроҳӣ мекарданд, доир ба муҳорибаи шадид ва мудофиаи қалъаи Киропол, яъне Курушкада аз ҷониби сокинони шаҳр ва корнамоиву фидокориҳои бесобиқаи сарлашкари тавоно Спитамен ёдоварӣ намуда, сифатҳои наҷиби ватандӯстӣ ва истиқлолхоҳии мардуми ин марзу бумро зикр кардаанд.

Ноҳияи Спитамен-дар ҳудуди вилояти Суғд ва дар шимоли Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷой дорад. Маркази ноҳия шаҳраки Нов (Навкат) буда, 28 км ҷанубу ғарбтар аз шаҳри Хуҷанд ҷойгир аст. Ноҳияи Спитамен дар масоҳати 355,7 км2 дар водии Фарғона қарор дорад. Дар шимол бо ноҳияи Масчо, дар шарқ бо ноҳияи Ҷ.Расулов, дар ғарб бо ноҳияи Деваштич ва шимолу ғарб бо ноҳияи Зафарободи вилояти Суғд ҳамсоя ва дар ҷануб бо ноҳияи Лайлаки вилояти Бодканди Ҷумҳурии Қирғизистон, дар шимол бо шаҳри Бекободи Ҷумҳурии Ӯзбекистон ҳаммарз аст. Маркази маъмурии ноҳия ҷамоати шаҳраки Нов (Навкат) ба шумор рафта, ҳамчунин дар ноҳия ҷамоатҳои деҳоти Турсун Ӯлҷабоев (собиқ Нов), Тағояк, Куруш (собиқ Куркат), Сарбанд (собиқ Қӯштегирмон), Истиқлол (собиқ Оқтеппа) ва Хуррамзамин (собиқ Фармонқӯрғон) мавҷуданд.

Мувофиқи маълумотҳои оморӣ ба ҳолати 01январи соли 2018 шумораи умумии аҳолии ноҳияи Спитамен 137 ҳазору 12 нафарро ташкил медиҳад. 

Осорхонаи ноҳияи Спитамен

Айни ҳол дар ноҳия як осорхонаи ноҳиявии «Курушкада» фаъолият мебарад, ки дар осорхонаи мазкур зиёда аз 1790 адад ашё ва экспонатҳои таърихию фарҳангӣ маҳфуз дошта мешавад. 

Ҷойҳои истироҳатию табобатии Спитамен

Дар ноҳияи Спитамен ду истироҳатгоҳи ташхисию табобатӣ, аз ҷумла истироҳатгоҳи ташхисию табобатии «Ҷоми ҷаҳон» дар ҷамоати деҳоти Сарбанд ва истироҳатгоҳи «Абдумалик» дар ҷамоати деҳоти Истиқлол фаъолият менамояд. Ин ду табобатгоҳ тибқи талаботҳои ҳозиразамон сохта шуда, пурра бо техникаҳо ва воситаҳои замонавӣ муҷаҳҳаз гардонида шудааст. Дар табобатгоҳи мазкур тамоми имкониятҳо барои истироҳат ва табобат мавҷуд буда, духтурон ва мутахассисони пуртаҷриба фаъолият менамоянд.

Ёдгории таърихии “Қалъаи Ширин” 

Ёдгории таърихии «Қалъахона» дар деҳаи Озариёни ҷамоати деҳоти Тағояк ҷойгир буда, қалъаи мазкур аз тарафи Аштархониён амири Бухоро хамчун қалъа-посбонгоҳ асри 17 сохта шудааст, ки то имрӯз баъзе аз қисматҳои он дар ҳудуди ҷамоати деҳоти Тағояки ноҳия Спитамен ҳамчун ёдгории таърихӣ ҳифз шудааст. 

Зиёратгоҳи «Лангар»

Дар ноҳия зиёратгоҳи «Лангар-ота» мавҷуд мебошад. Ёдгории таърихии «Лангар-ота» дар ҳудуди деҳаи Лангари ҷамоати деҳоти Тағояки ноҳияи Спитамен, вилояти Суғд, дар дохили қабристони деҳа воқеъ аст. Мақбараи Лангар-ота ёдгории таърихиест, ки аҳамияти ҷумҳуриявӣ дорад. Мувофиқи маълумотҳои оморӣ ҳар сол зиёда аз 150 ҳазор нафар сокинони Тоҷикистон ва зиёда аз 20 ҳазор нафар сайёҳони ҷумҳуриҳои ҳамсоя, алалхусус Ҷумҳурии Ӯзбекистон ва Ҷумҳурии Қирғизистон аз зиёратгоҳи «Лангар-ота» дидан намуда, зиёрат мекунанд.

Дӯстии абадии халқҳои тоҷику ӯзбек

Дар радифи халқҳои дигар халқи ӯзбек яке аз халқҳое ба ҳисоб меравад, ки аз қадим то имрӯз бо халқи тоҷик дар ҳамсоягӣ ва дар як минтақа умр ба сар мебарад. Дӯстӣ ва ҳамкории халқҳои тоҷик ва ӯзбек таърихи деринае дорад. Асрҳост, ки ин халқҳо гоҳо дар як ҳудуди давлатӣ, гоҳо дар ҳамсоягӣ умр ба сар бурда, гармию сардиҳои ҳаётро бо ҳам дидаанд. Дар маҷмӯаи матни хатҳои суғдӣ ҳуҷҷатҳое ба назар мерасанд, ки дар хусуси ба муқобили истилогарони араб паҳлӯ ба паҳлӯ истода мубориза бурдани халқҳои Осиёи Миёна, махсусан халқҳои тоҷику ӯзбек маълумоти пурбаҳое медиҳанд. Чунончи, дар ҳуҷҷати А-14 маҷмӯаи матнҳои куҳи Муғ, ки дар он архиви ҳукмрони Панҷакент Деваштич гирд оварда шудааст, дар қатори ҳуҷҷатҳои хоҷагӣ, мактубҳои Деваштич ба ҳокимони вилоятҳои дигар, мактубу ахбороти сарварони дигар давлатҳо бо сафиронашон ба Деваштич дида мешавад. Деваштич дар чоряки якуми асри VI ба муқобили арабҳои ғоратгар мубориза бурданӣ шуда, намояндаи худ Фатуфаронро ба вилояти Чоч (ҳозира Тошкент) мефиристонанд, ки ӯ ба ҳокими Чоч подшоҳи Фарғона ва ҳукмрони Канд (ҳозира Конибодом) дар хусуси дар ин мубориза ӯро дастгирӣ карданашон маслиҳат кунанд. Фатуфарон ба Чоч меояд, ҳокими он ҷо ба ҳамкорӣ розӣ мешавад. Вай мактуби Деваштичро ба подшоҳи Фарғона, ки намояндаашон он вақт дар Чоч будааст, медиҳад. Азбаски роҳи бозгашти Фатуфарн ба воситаи Уструшан  (ҳозира Истаравшан) буд, ба он тараф равона мешавад, аммо дар роҳ хабардор мешавад, ки Уструшанро арабҳо ишғол кардаанд, бинобар ин ноилоҷ ба Чоч бармегардад. Ва аз он ҷо, ҳамаи ҳолу аҳволро ба Деваштич хабар дода, баъд ба Канд меравад. Ҳуҷҷати мазкур роҷеъ ба дӯстию ҳамкории халқҳои Осиёи Миёна ва алоқаи мустаҳками ҳукмронони вилоятҳои Панҷакент, Чоч, Канд ва Фарғона маълумоте муҳиме медиҳад. 

Таърих дар муборизаҳои шадид ба муқобили истилогарони хориҷӣ ва аҳли зулму ситам якҷоя ва якдилона амал намудани халқҳои ин сарзаминро борҳо қайд кардааст.

Бояд гуфт, ки равобити адабии ин халқҳо пеш аз ҳама дар адабиёти даҳонакии онҳо ба вуҷуд омадааст. Дар эҷодиёти даҳонакии ин халқҳо бисёр достон, афсона, тарона, зарбулмасал ва латифаҳое ҳастанд, ки аз ҷиҳати мазмуну мундариҷа ва образҳояшон бо ҳам хеле наздик ва муштараканд. Чунончи, образи Рустам ҳамчун ҳимоякунандаю паҳлавони наҷиб, образи манфии Заҳҳоки морон, ҷодугар кампири Мастон ва дигар қаҳрамонони афсонавӣ дар байни халқҳои Осиёи Миёна ва махсусан халқҳои тоҷику ӯзбек аз қадим маъруфу машҳур аст.

Аҳамияти сафари давлатии Президенти Ӯзбекистон ба Тоҷикистон

Сафари кории Президенти Ҷумҳурии Ӯзбекистон ба Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки санаи 9-10 марти соли ҷорӣ сурат гирифт, барои ноҳияи Спитамен таъсири мусбии калон расонид. Бо ташаббуси бевоситаи Президентҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Ӯзбекистон гузаргоҳҳои наздисарҳадӣ кушода шуданд, ки ин боиси боз ҳам мустаҳкам шудани муносибатҳо гардид. Ин аст, ки дар чорабинии Наврӯзии ноҳияи Спитамен ҳокими шаҳри Бекобод Файзуллоев Ҷаъфар Ҷаруллоевич ва дар чорабинии Наврӯзии шаҳри Бекобод раиси ноҳияи Спитамен Сулаймонзода Акрам Раҳим иштирок намуданд. Албатта ин иқдом дар оянда низ амалӣ хоҳад шуд. Қайд намудан ба маврид аст, ки санаи 01 марти соли равон гузаргоҳи наздисарҳадии «Ҳаштияк», ки ноҳияи Спитаменро бо шаҳри Бекободи Ҷумҳурии Ӯзбекистон пайваст менамояд, бо иштироки бевоситаи намояндагони ҳар ду ҷониб мавриди кушодашавӣ қрор гирифт, ки то ҳол мардуми ноҳияи Спитамен ва дигар шаҳру ноҳияҳо бемамоният ба Ҷумҳурии Ӯзбекистон сафар намуда истодаанд.  

Усто Муллоҳодӣ ва Аслиддин Рофиевҳо

Дар деҳаи Янгиободи ҷамоати деҳоти ба номи Турсун Ӯлҷабоеви ноҳияи Спитамен мардони ҳунарманд ва хушкор хеле зиёданд. Онҳо бо ҳунари худ хизмати мардуми деҳа ва берун аз онро ба ҷо оварда, баъзеашон чун устои моҳир шинохта шуданд.

Ҳанӯз солҳои Шӯравӣ шодравон усто Мирзодавлат Рофиев ҳамчун устои моҳири дуредгарӣ ва наққошӣ дар ноҳия ном бароварда буд. Бо меҳнати ҳалол фарзандони худро ба воя расонида, ҳунари худро ба онҳо мерос гузошт. 

Ба гуфти фарзандон падарашон дар деҳаи Деҳҳавзи ноҳияи Куҳистони Масчо дар оилаи устои чирадаст Муллорофеъ ба дунё омада, баъдан пас аз солҳои 50-уми асри гузашта ба ноҳияи Нов, имрӯза Спитамен муҳоҷир гардида, ба мардум хизмати шоён намудааст. Имрӯзҳо фарзандони Муллоҳодӣ ва Аслиддин ва наберагону шогирдонаш давомдиҳандаи кори эшон мебошанд.

Мӯйсафедони деҳа аз ин марди поктинат ва нексиришт бо некӣ ёд мекунанд. Мегӯянд, ки гузаштагони ин оила ҳама ҳунарманд буданд ва дар бунёди тамоми хонаҳои мардуми деҳа саҳми худро гузоштаанд. Бобокалонашон Муллорофеъ низ усто гузашта ин ҳунарро ба фарзандаш Мирзодавлат омӯхтааст. Ғайр аз ин фарзандони ин оила ҳама инсонҳои ботамкин ва хушсухан мебошанд. Кореро ки ба зиммашон гирифтанд аз таҳти дил меҳнат карда, мекӯшанд, ки онро босифат анҷом диҳанд.

Чун фарзандони ин пири ҳунарманд аз ҳунари волои дуредагрӣ, сохтани дару тиреза, кат, биноҳои баландошёна, чамбаракҳои оҳанин ва дигар ҳунарҳо огоҳ мебошанд, мизоҷонашон моҳҳо навбат мепоянд, ки барои сохтмони хона ва дару тиреза ин устоҳоро киро намуда бошанд.

Усто Аслиддин фарзанди хурдии ин хонадон дар суҳбат ба мо иброз дошт, ки ин ҳунарро аз шодравон падараш омӯхтааст. 

«-Аз хурдсолӣ назди падарам меистодам ва ба ин касб дил додам. Ҳамаи нозукиҳоро аз падарам ва баъдан аз бародари калониам усто Муллоҳодӣ омӯхтам. Соли гузашта бо дастгирии раиси ноҳия соҳиби замин гардидам ва камар бастаам, ки дар деҳаи навбунёди минтақаи Андарсой як устохонаи дуредгарӣ бунёд намуда, шогирдонро тарбия намоям. Ҳамчунин дар ин устохона барои мардум дару тиреза ва дигар намуди ҳунарҳои кандакориро сохта пешкаш менамоям. Шукронаи замони тинҷу осуда дорам, ки бо пешниҳоди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ-Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар кишвари биҳиштиамон тамоми шароитҳо барои кору зиндагӣ муҳайё мебошанд. Фақат моро мебояд, ки ин ҳама неъматҳои Худододро азиз дорем, тараннумгари ваҳдат, сулҳ, дустӣ бошем».  

Бонувони ҳунарманди Спитамен 

Ноҳияи Спитамен ноҳияи наздисарҳадӣ маҳсуб ёфта бо ҷумҳуриҳои Ӯзбекистон ва Қирғизистон ҳаммарз мебошад. Дар ноҳия зиёда аз 130 ҳазор аҳолӣ дӯстона зиндагӣ дошта, мардум аксаран бо кишту кор, чорводорӣ ва боғдориву ҳунармандӣ машғул мебошанд. Ҳамчунин дар ноҳия ҳунармандон хеле зиёданд. Аз ҷумлаи ҳунармандон бонувон низ ҳастанд, ки ба ҳунарҳои қадимӣ аз қабили сабадбофӣ, сандуқсозӣ, гаҳворасозӣ, зардӯзӣ, тоқидӯзӣ, адрасу атласбофӣ, ҷомадӯзӣ ва ғайра ҳунарҳо рӯзгор пеш мебаранд. 

Бинобар иттилои мутахассиси пешбари бахши кор бо занон ва оилаи Мақомоти иҷроияи маҳалии ҳокимияти давлатии ноҳияи Спитамен Азиза Валиҷонова дар ноҳия 78 бонувони ҳунарманд ба қайд гирифта шудаанд, ки дар баргузории чорабиниҳои гуногун даъват гардида, аз ҷониби роҳбарияти ҳукумат бар онҳо пайваста мададу ғамхориҳо зоҳир карда мешавад. 

Бонуи ҳунарманд Муҳаббат Юлдошева дар маркази ноҳия, ҷамоати деҳоти ба номи Турсун Ӯлҷабоев истиқомат мекунад ва дар ноҳия ягона бонуест, ки ба ҳунари сандуқсозӣ нони ҳалол пайдо карда, фарзандонро ба камол мерасонад. Ба гуфти ин бону ҳунарро ӯ бо тақозои ҳаёт аз шавҳараш Миряҳё омӯхтааст:

«Ман аслан дӯзанда ҳастам. Вақте ба ин оила арӯс шуда омадам, шавҳарам ба ин касб машғул буданд. Ман он касро мадад мекардам. Вале бо сабаби беморӣ шавҳарам дигар натавонистанд, ки ин ҳунарро давом диҳанд ва ин ҳунарро ба ман омӯзониданд ва инак зиёда аз 20 сол боз аз қафои ин ҳунар зиндагӣ пеш мебарам.»

Муҳаббатапа дар давоми суҳбаташ нақл карда, ки дар оилаи марди ҳунарманд ба дунё омадааст. Падараш Мазбут дуредгар буданд, ва ин касб авлодӣ мебошад. Шояд ҳамин сабаб гардида бошад, ки ин зани заҳматкаш ин ҳунарро бо тезӣ аз худ намудааст.

Дар идомаи суҳбати гарм Муҳаббат-апа аз он изҳори шодмонӣ намуд, ки бо талошу заҳмат ва дастуру супоришҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ- Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳунармандон аз пардохти ҳамаи намуди андозҳо озод карда шуданд ва ин қарори Пешвои миллат онҳоро дилгарм намуда, кӯшиш доранд, ки зиёдтар маҳсули дастони худро ба фурӯш бароранд.

Муҳаббат-апа чор фарзанди худро аз даромади ин касбаш хӯронидаву пӯшонида ва тӯю маъракаҳо анҷом додаст. Айни ҳол ҳамроҳаш се нафар шогирдонаш ба омӯхтани ин касб камари ҳиммат баста, ӯро мадад мекунанд.

Саид САИДОВ

Хонданд 378

Дар робита ба соли «Рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» эълон гардидани соли 2018-ум аз тарафи Пешвои муазами милат, Президенти кишвар мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 11 августи соли 2018 мардуми ҳунарманди ноҳияи Мастчоҳ дар гулгаштҳои  Қалъаи Хуҷанд намоишгоҳи ҳунарҳои мардумӣ ва маҳсулоти кишоварзиро баргузор карданд.

Сокинону меҳмонони шаҳри Хуҷанд аз ин намоишгоҳ таассуроти нек бардоштанд ва ба барпокунандагони он таҳсину офарин гуфтанд.

Дар намоишгоҳ консерти ҳунармандони мумтози ноҳияи Мастчоҳ ба сокинону меҳмонони шаҳри Хӯҷанди бостонӣ пешниҳод карда шуд, ки хотирмону бошукӯҳ буд.

Саиди Ҳайдар, МТЖТ

Хонданд 384

«Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» эълон шудани соли равон аз ҷониби Пешвои миллат, Сарвари давлат, муҳтарам Эмомалии Раҳмон аз назари ин ҷониб ниҳоят бамаврид аст. Воқеан, Тоҷикистони мо диданӣ, арзандаи сайру саёҳат мебошад. Табиати зебо, обҳои мусаффо, ширин ва дармонбахш, куҳҳои сарсафед, дараҳои сабзҷомаи гулрез, осори ҳунарию меъмории аз ниёгони ҳунармандамон ба мерос расида, ниҳоят ҷолибанд. Гузашта аз ин, эҳтиёҷоти иқтисодии кишвар тақозо мекунад, ки манбаъҳои нави даромадро ба буҷаи  кишвар дарёфт кунем.

Иқдоми Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро зиёиён ва аҳли маорифу фарҳанги Куҳистони Масчо хуш пазируфтанд. Ин диёри куҳанбунёд, ки таърихи беш аз чорҳазорсолаи сукунат дорад, дорои ёдгориҳои зиёди таърихӣ ва ҳунару истеъдодҳои нодири мардумисту ҳанӯз ба таври бояду шояд таҳқиқ нашуда. 

Ноҳияи Куҳистони Масчо гарчанде бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 декабри соли 1995, таҳти №712 таъсис ёфта бошад ҳам, вале тавре дар боло ишора рафт, бо такя ба манобеи зиёди таърихӣ метавон гуфт, ки таърихи беш аз 4 ҳазор сола дорад.

Аз 2 декабри соли 2014 Муҳаммадҷобир Раҷабзода раиси ноҳияи Куҳистони Масчо мебошад.

Дар ноҳияи Куҳистони Масчо ба рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ корҳои зиёде ба анҷом расонида шудаанд. Ноҳияи Куҳистони Мастчо - воҳиди мустақили маъмурӣ, ноҳияи нав дар харитаи Тоҷикистон, самараи даврони Истиқлолият аст. Ҳарчанд ин маъвои куҳанбунёд таърихи беш аз панҷҳазорсолаи сукунат дорад, дар махзанҳои то замони мо расидаи тамаддуни башар сарзамини зисти аҷдодони мо, тоҷикон, - ориёиҳо ва суғдиён шинохта мешавад, онро шукуфаи даврони Истиқлолият донистаанд.  

Аз ҷиҳати ҷуғрофӣ Куҳистони Мастчо маҳалли ноҳамвор буда, дар баландии аз 2000 то 3000 метр аз сатҳи баҳр ҷойгир шудааст. Онро аз ҷануб қаторкуҳи Зарафшон, аз шимол қаторкуҳи Туркистон иҳота кардаанд. Тӯли ин дараи азим 170 км буда, вусъаташ дар баъзе мавзеъҳо 8-10 ҳазор метрро ташкил медиҳад.

Рӯдхонаи Зарафшон, ки аз Сардара то Подара онро убур кардааст, аз пиряхҳои хурду бузурги саргаҳи он, рӯдаку чашмасорони дараю тагобаҳо оғоз гирифта поён меравад ва ҳамвора серобтар шуда, ба дарёи азиме табдил меёбад.

Пиряхи калонтарини он Зарафшон ном дорад. Ин хазинаи илоҳии об дорои 27,3 км тӯл, 2 км бар аст. Масоҳати умумии он 44,7 км, бо назардошти шохаҳояш 127 км муқаррар карда шудааст.

Зарафшонрӯд (номи қадимиаш Политамент) ба дарозои 781 км, то паҳноҳои Самарқанд ва Бухоро ҷорӣ мешавад.

Аҳолӣ асосан дар рустоҳои хурду калоне, дар мавзеъҳои ба зистан мувофиқи куҳистони пурхавфу хатар аз тармаю селу сангрезии ду соҳили дарё, Соярӯ ва Офтобрӯя зиндагӣ мекардаанду зиндагӣ мекунанд. Ин маскунгоҳҳо бо иловаи чанд деҳа дар Тагоб ва Fузндара 56 адад буда, алҳол зиндагӣ дар ҳамаи онҳо барқарору гардон аст.

Тибқи таҳқиқот ва хулосаҳои илман асосноки муаррихон ва бостоншиносон дар ин маъвои баланд ҳанӯз дар асри биринҷӣ одамон зистаанд. Шаҳодати ин иддао маҷмӯи сангҳои навиштаест, ки ду сол пештар олимон дар Сабағ пайдо карданд. Олимон ҳадс мезананд, ки дар ҳазораи якуми пеш аз мелод ин маскунгоҳ ба сарзамини Суғд мансуб будааст. 

Дар қаламрави Масчо (Бутамони дарунии бостон) ҳар як деҳа дидбонгоҳ ё қалъаи худро дорад. Аз Сардара то Подара, саҳеҳаш аз Деҳҳисор то Оббурдон, асари аёни ҳафт қалъаи қадима мушоҳида мешавад. Дар деҳаҳои Оббурдан, Рогиф, Эсизи Боло, Мадрушкат, Падаск, Палдорак ва Ланглиф деворҳои вайрону нимвайрони онҳо то кунун маҳфузанд. Боқӣ ҳама ба хок яксон шудаанд, ё изи он иншоот мондаву халос.

Қалъаи Палдорак (онро қалъаи Ботурхоҷа-мири Масчо ҳам мегӯянд) аз ҷониби сокинони деҳа, бо мадади пулии як зумра соҳибкорон қисман барқарор карда шудааст. Дар ҳудуди деҳаи Ланглиф се қалъа мавҷуд аст, ки деворҳояшон гуфтан мумкин, то ҳадде барҷоянд.

Қадимтарин қалъа дар Масчо Ҳисорак унвон шудаву бинобар хулосаи бостоншиносон (аз ҷумла Юсуфшо Ёқубов) 2500 сол собиқа дорад. Як қисми деворҳо, тарҳи кӯчаву паскӯчаҳои он аз ниҳоят ободу маъмур будани он дар замонаш (шояд аҳди Кӯшониён) дарак медиҳанд.

Муаррихоне, ки дар Ҳисорак ҳафриёт гузаронидаанд, бар он назаранд, ки шаҳраки дохили он, ки 5 гектар масоҳат дорад, ба чор сӯ чор кӯчаи калон доштаву ҳар кадом ба номи як сайёра мухотаб мешудааст. Ҳафриёт дар ин обидаи таърихӣ собит кард, ки сокинони он суғдӣ буда, ба оташ имон доштаанд. Маъбад ва оташкадаи он, ки аз зери хок рӯнамо шуд, ин хулосаро тасдиқ мекунад. Хоку хокистари ибодатгоҳи оташбоварон ҳанӯз ҳам маҳфузанд. Аз деворҳои атрофии қалъаи дар самти Зарафшон ба андозаи 25-30 метр борае мондаву халос. Корез ва роҳи зеризаминии он аз дарун хокпӯш шуда бошанд ҳам, аз берун, аз соҳили дарё намудор ва сарпаноҳи ҷайраву рӯбоҳҳои ин маҳаланд.

Ҳисорак нодиртарин ва қадимтарин осори қалъасозии ниёгони мо муғҳост. Аз баландӣ, аз куҳдоман ба он нигаред ва тасаввур кунед, ба назар мерасад, ки ҷои онро дурандешона интихоб кардаанд. Се тараф ҷариҳои баланди фатҳнашавандаи аз сангу харсанги таркибёфта онро аз ҳамлаи адӯ ҳифз кардаанд. «Нимҷазира»-чаро як гузаргоҳи ду тарафаш хандақ ба пайроҳае пайванд кардааст, ки байни шаху зовҳо печутоб хӯрда, ба боло, ба ҳамворие, ки Дашти Падаск ном дорад, мебарояд.

Дар бораи қалъаҳои дигар маълумоти муътамад нест, чунки ба онҳо ҳанӯз таваҷҷуҳи ҷиддӣ зоҳир карда нашудааст. Масалан, аз қалъаи Мадрушкат-яке аз марказҳои куҳанбунёди маъмурии Садаи Болои Масчо «нимтана»-е боқӣ мондаву халос. Зарафшони саркашу туғёнӣ ҷараён васеъ карда, ними онро рӯфта бурдааст. 

Барои сайёҳони ба қадамҷо, мазору хонақоҳҳо ҳавасманд дар Масчо чанд мазори маъруферо ҳам муаррифӣ намудан аз аҳамият холӣ намебуд.

Аз обидаҳои динию мазҳабие, ки дар кулли рустоҳои ин диёр мавҷуданд, Мазори Абумӯсо, воқеъ дар мавзеи ниҳоят зебоманзари оғозгоҳи Зарафшонрӯд, Мазори Хоҷа Иброҳим дар дараи серобу сергулу гиёҳе бо номи суғдии Лагаргиф, Мазори шайхи тариқати нақшбандия, дар домани деҳаи Паллорак бо номи сӯфиёнаи Бободол, мазори ҳазрати Довуди набӣ, ки дар баландӣ, рӯи шонаи куҳпуштаи ҳамешасарсабзе бо номи асрорангези Куҳӣ Туба (тавба) дар деҳаи Роғ, мавзеи ба номаш арзандаи фаррохдоману сабзрӯ, мавҷуд аст, оромгоҳи Бибиаёз, воқеъ дар лангархона ном мавзеи ба соҳили Зарафшон хамхӯрдаи Лангари Ёз ва чанде дигарро тавсия метавон кард.

Ҳамчунин дар ноҳия мазори Чилдухтарон (деҳаи Андарвашт), оромгоҳи Саиде аз Самарқанд дар деҳаи Имбеф, мадфани Дарвешмуҳаммад Зоҳиди Озоди Хуҷандӣ дар Ронҷ, оромгоҳи ҳамин шайх дар рустои баланде бо номи Ғувинди Тагоби Оббурдон метавонанд таваҷҷуҳи сайёҳон ва пажуҳишгарони ҷараёни тариқати сӯфияро ба худ ҷалб намоянд. Мазори Хоҷаи Гулшан (деҳаи Рогиф) ва муқаддасҷои Хоҷаи Сабзпӯш дар Ревомутк диданию омӯхтанианд.

Дар Тоҷикистони зебои мо ҳар маҳаллу макон, хусусан рустоҳойи куҳистонии он, муъҷизоти ба худ хосеро дороянд. Масчо низ дар симои табиати худ нақшҳои ҳайратангезе дорад, ки қодиранд сайёҳони хориҷию дохилиро мафтун намоянд. Барои ҳавасмандони офаридаҳои нодири Худованд дар чеҳраи табиати ин диёри куҳанбунёд акси Бибимарямро, ки дар Шахи сафед ном сутункуҳи мармарин «ҳаккокӣ» шудааст, тасвири андоми марди сар ба тавба пеши Худованд хамкардаи «бандаи гунаҳгор» дар шахсори Куҳи Туба, ангораҳое бо номи «Гаҳвораи заррин» дар тагоби Рухшиф, Санги Шикоф-харсанги азиме, ки обу бод дар синааш нақб кандаанд, дар тагоби Табаспин ва чанде аз аҷоиботи дигар дар дараю тагобаҳои Ҳушёр, Лагаргиф, Яхрӯд, Пиёрӯд, Туро, Пастиғав, Водиф, Аълами Оламиён, Тагоби Ҷиндон, Пакшиф, Деҳманора, Падроғ манзури назар шуда метавонанд.

Пас аз Ҳисорак дар Масчо бозёфти нодиртарини бостоншиносон сангнигораҳои Тагоби Сабағ мебошанд. Кошифи онҳо муаррих ва пажуҳишгар Почомуллоев мутмаин аст, ки ин силсилаи ҳаккокиҳои рӯи санг хеле қадимӣ буда, ба асри биринҷӣ тааллуқ доранд. Ва ин нигоштаҳои одамони он ҷамъият ягона нестанд. Дар аксари рустоҳои ин диёр сангҳои навиштаро пайдо кардан мумкин. Осори ҳунарии ниёгонро низ сари ҳар қадам дучор шудан имконият дорад.

Сокинони Куҳистони Мастчо аз қадим ба кишоварзӣ ва чорводорӣ машғул будаанд. Ҳунармандӣ низ дар зумрае аз деҳаҳои он, аз ҷумла Оббурдон, Ҳадишаҳр, Эсиз, Рогиф, Ревомутк, Падаск, Мадрушкат, Валғунд, Роғ ривоҷ дошту дорад. Косибони ин маҳалҳо ба дуредгарӣ, оҳангарӣ, қисман ба бофандагӣ машғул мешудаанд. Осори ҳунарашон то замони мо (кӯзаҳо, оҳани ҷуфт, чарху дӯк, дастгоҳҳои намадсозию гилем ва матоъбофӣ, лӯлаҳои (қубур) нақли оби нӯшокӣ аз сафол, нақшу нигори бурҷу бора ва кодоки манзилҳо) омада расидааст. Ҳунармандони насли нав касби аҷдодони худро идома ва такмил додан доранд.

Аз соли 1923 Куҳистони Масчо ба ҳайси Кумитаи маҳаллии инқилобӣ (раисаш Бобохони Ҳамдам) аз тарафи ҳукумати шӯравӣ шинохта шуд. Чоруми октябри соли 1924 бошад, ҳангоми тақсимоти марзӣ дар Осиёи Миёна онро аз ҳайати РАСС Туркистон бароварда, ба РАСС Тоҷикистон шомил намуданд.

Ниҳоят, соли 1929 Ҷумҳурии Шӯравии Сотсиалистии Тоҷикистон ташкил ёфт ва Масчо, чун воҳиди мустақили маъмурӣ, аз 5 декабри ҳамон сол расмият пайдо кард.

Соли 1956 бо тақозои замон ва қарори ҳукумати вақт, бо мақсади азхуд кардани заминҳои ташналаб ва бекорхобида мардуми Куҳистони Масчо низ ба дашти Дилварзин муҳоҷир карда шуданд.

Диёри куҳанбунёде, ки онро сокинонаш бо дилкашолӣ тарк карда, ноилоҷ маъвои аҷдодӣ, манзилҳои хуни нофашон рехта, мазористонҳои бобоёнашон хуфтаро ба қисмат ҳавола намуда рафта буданд, муддате, шояд 20 сол, холӣ монд. Зиндагӣ гӯё ғояте (20 сол барои таърих, барои маскунгоҳе, ки умри панҷҳазорсола дорад, чизе нест) таваққуф кард, то нафас рост бикунад ва ҳаракати созандаю барозанда, биёрандаю барандаи худро идома бидиҳад.

Шуруъ аз ибтидои солҳои 70-уми асри гузашта бозгашт ба маъвои аҷдодон, аввалҳо пинҳонию баъдтар ошкоро оғоз шуд. Обу хоки шарифи ин сарзамин парвардаҳои худро боз сӯяш кашид. Манъу таҳдиди зимомдорони даврон асар накард.

Дере нагузашта бо ташаббуси роҳбарияти Масчои нав дар Масчои куҳна (он солҳо онро бо тамасхур ҳамин хел ном мебурданд) Иттиҳодияи байнихоҷагии (байниколхозӣ) гӯсфандпарварӣ ташкил карда шуд, ки заминаи мавҷудияташ чарогоҳҳо ва заминҳои бекормондаи деҳаҳои бобоӣ буданд.

Ба ин иттиҳодия мутахассиси варзидаи соҳаи иқтисод, роҳбари масъулиятшинос ва дурандеш, номзади илм Холмуҳаммад Сангинов роҳбарӣ кард ва барои оянда, барои эҳёи зиндагӣ дар маъвои аҷдодон заминаи муътамад гузошт. Маҳз дар ҳамин давра ба деҳаҳои куҳистон зери сояи "коргари иттиҳодия", "ёрдамчии чӯпон", "хошоктайёркун" ва дигар ниёзмандиҳо муштоқони обу хокаш кӯчида рафтанд. Оҳиста-оҳиста роҳбарони ноҳияи Масчои нав ҳам бо фаросат дарёфтанд, ки обод кардани Масчои куҳна ҳам лозим. Ва бозгаштро ба он расмият бахшиданд.

Дар аксари кулли деҳаҳо чароғи бобоӣ аз нав фурӯзон гашт, сукути ваҳмангези кӯчаю паскӯчаҳоро гуфтугузори мардум, хандаи кӯдакони онҳо барҳам зад. Мӯриҳо дудбаро шуданд, рӯзгори пур аз умеду орзуҳои инсонӣ ҷараён гирифт, ба ҷӯйҳои лабташна об омад, мазраҳо сабз шуданд, боғу роғ гулрез гардиданд.

Дар ин солҳои пурбаҳсу пурталош абармардоне чун Холмуҳаммад Сангинов, Саидҳаким Боқиев, Баҳриддинхоҷа Зокиров, Ҳаётхӯҷа Умаров, Домуллоҷон Қозиев, Амирбек Тӯйхонов, Бобои Дарвеш Ашӯров, Азизмаҳмад Валиев, Саидаҳрор Аҳмадов, Анварбек Фаррухов, Охун Мухторов, Қуддус Сангинов, Бобо Ҳасанов ва дигарон дар деҳаҳои аксаран матрукшуда ободонӣ ва барқароркунӣ, обёрии заминҳоро ба роҳ монда, бозгаштагонро сафарбару сарварӣ намуданд, дар эҳёи ҳаёт дар диёри бобоён ҳиссаи босазо гузоштанд. Ибтидои солҳои 90-и асри гузашта дар заминаи иттиҳодия, бо мақсади ба роҳ андохтани истеҳсолот ду хоҷагии давлатӣ (совхоз) ташкил карда шуд. Баъдтар, пас аз эълон шудани Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон онҳо барҳам хӯрданд, ҷояшон 4 хоҷагии ҷамоавӣ (колхоз) ташкил ёфт. Тӯли беш аз 20 сол, яъне даврони барқароршавии хоҷагидорӣ ва ободонии маҳалҳои аҳолинишин Куҳистони Масчо тобеи ноҳияи Масчои нав (дар ду шӯрои ҷамоатӣ, Лангар ва ба номи Иван-тоҷик буд) як ҷузъи ин ноҳияи калонтарини пахтакорӣ дар вилояти Ленинобод (ҳоло Суғд) ба ҳисоб мерафт.

Нимаи дуюми солҳои 90 афзоиши аҳолӣ, пайдо шудани мушкилоти рафтуомад, бинобар ҳаводиси маълуми даврони ҷанги шаҳрвандӣ, фалаҷ шудани назорати маъмурӣ, зиёд гардидани талаботи мардум ба маводи аввалияи зист, паст фуромадани сатҳи таълим ва тарбия дар мактабҳо, хизматрасониҳои тиббӣ ва иҷтимоӣ зарурияти ташкили ноҳияи наверо дар ин маскунгоҳи бостонӣ ба миён оварданд.

Соли 1996 бо иқдоми шахсии Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон, ки шароити зиндагии сокинони Куҳистони Масчоро дар давраи гузариш аз як сохт ба сохти дигари ҷамъиятӣ, дар чунин айёми ҳассос хуб дарк карда буд, дар харитаи Тоҷикистони соҳибистиқлол ноҳияи нав, воҳиди маъмурии мустақил - Куҳистони Масчо арзи ҳастӣ намуд.  Ин "шукуфаи Истиқлол" тӯли 20 соли мавҷудият ва нумӯи худ, тавассути таваҷҷуҳи пайвастаи Пешвои миллат, Сарвари давлат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва дастгирии бевоситаи раисони вилояти Суғд муҳтарамон Қосим Қосимов, Қоҳир Расулзода (алҳол Сарвазири мамлакат) Абдураҳмон Қодирӣ ва Раҷаббой Аҳмадзода бозсозӣ ва ислоҳоти хоҷагидориро аз сар гузаронид ва хеле рушд кард, чун ноҳия мавқеи худро дар ҳаёти иҷтимоӣ ва сиёсию иқтисодии ҷумҳурӣ барқарор ва мустаҳкам намуд, ба яке аз мавзеъҳои босамартарини истеҳсоли картошкаи хушсифат, меваҷоти аз ҷиҳати экологӣ тозаи боғот табдил ёфт.

Феълан дар Куҳистони Масчо беш аз 23 ҳазор нафар аҳолӣ зиндагӣ мекунанд. Масоҳати умумии ноҳия 3,7 ҳазор км буда, аз он 3514 гектар замини корами обӣ, 450 гектараш боғот мебошанд. Ҳосилнокии зироатҳо хеле баланд шудааст. Ҳамасола аз заминҳои киштшаванда 350-400 сентнерӣ картошка, то 58 сентнер гандум ва дигар зироатҳо ҳосил рӯёнида мешавад. Кишоварзони ноҳия соле наздики 70 ҳазор тонна картошка истеҳсол намуда, бозорҳои ҷумҳуриро бо ин навъи маҳсулоти хушсифат таъмин менамоянд. Аз 450 гектар боғи мевадиҳанда ҳар сол даҳҳо тонна меваҷоти хушсифат ҷамъоварӣ карда мешавад.

Соҳаи чорводорӣ низ дар даврони Истиқлолият тараққӣ кард. Хусусан, дар сектори хусусӣ саршумори моли майда афзудан дорад. Парвариши қутос, ки 4-5 сол пеш ба роҳ монда шуд, ривоҷ ёфт.  Ободонии маҳалҳо, сохтмони бино барои муассисаҳои ҳифзи саломатӣ, маориф ва фарҳанг, таъмиру такомули роҳҳо, пулу гузаргоҳҳо, обшикану монеаҳои соҳили Зарафшон хеле назаррасанд. Тӯли 15-20 соли охир бо истифода аз маблағгузориҳои хориҷӣ ва буҷаи маҳаллию ҷумҳуриявӣ, ҳиссагузориҳои ройгони аҳолии маҳал ва соҳибкорони худӣ чандин маркази саломатии замонавӣ, бинои нави мактаб, мактаб-парваришгоҳ, идораи маориф сохта шуд.

Таъмини аҳолии ноҳия бо энергияи барқ рӯ ба беҳбудӣ дорад. Хати баландшиддати интиқол дар се соли охир ба масофаи 30-35 км боло рафта, аз Хайробод то Сабағ тӯл кашид. Дар рӯдхонаҳои мувофиқ нерӯгоҳҳои хурди истеҳсоли барқ сохта шудааст. Муассисоти фарҳангию маърифатӣ низ рӯ ба беҳбудӣ доранд. Қасри фарҳанг ба истифода дода мешавад. Дар ду ҷамоати ноҳия Лангар ва ба номи Иван-тоҷик беш 10 китобхона амал мекунанд. Рӯзномаи ноҳиявии "Паёми куҳистон" нашр шудан дорад. 

Ин диёри куҳанбунёд дорои захираҳои бойи маъдан ва ангишти хушсифат мебошад. Дарёфт ва коркарди конҳо ҳадафи ояндаанд. Алҳол дар Fузндара корхонаи хусусии истеҳсол ва фурӯши ангишт амал мекунад. Дар тагоби Табаспин бошад, корҳои омӯзишӣ-ҷустуҷӯӣ ва андозагирии кони тиллои "Қулла" идома дорад. Дар роҳандозии кори ноҳияи нав, гузаронидани ислоҳоти сохти хоҷагидорӣ, ҷорӣ намудани усулҳои нави муносибат ба соҳаи кишоварзӣ, тақсимоти замин ба деҳқонон чун саҳм, барқарор намудани сохторҳои ҳукумати маҳаллӣ, банақшагирии рушди Куҳистони Масчо, ҷалби маблағҳои хориҷӣ ва сарфу харҷи ҳадафноки онҳо шахсиятҳое чун Сироҷиддин Ҳасанов (раиси нахустини ноҳия), Мирзоҳаёти Мирзоолим, Тоҷиддин Ниёзов, Бердибой Қозиев, Нурулло Оқилов (собиқ раиси ноҳия), Шариф Ҳасанов, Суҳробшоҳ Охунов (раиси собиқи ноҳия), Маҳмадамин Аминов (собиқ раиси ҷамоати Лангар), Раҳимҷон Наимов, Амирбек Тӯйхонов, Мулломаҳмад Рӯзиев, Абдуқайюм Fаффоров, Шоҳмаҳмад Холов, Абдуҷаббор Шоев, Домуллоҷон Қозиев (собиқ роҳбари идораи андоз) ва чанде дигар саҳми арзанда гузоштаанд.

Саид САИДОВ

Хонданд 283

Хабари-рӯз

Календар

« Декабрь 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30
31            

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.