.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Таърих

Соли гузашта зери сарлавҳаи «Чаро Таракӣ ва Бабрак Кормал Фидел Кастро нашуданд?» («Миллат», №39 (574), 13 октябри соли 2016) мақолае навишта будам. Командантос ҳам аз олам даргузашт. Он рисола хулосаи андешаҳои дуру дароз буд дар бораи сиёсату мардумсолорӣ дар ҳамон вақт, дар кишвари ҳамсояи Афғонистон. Сафар ба ҳамин кишвар аллакай худаш сиёсат ҳисоб мешуд, зеро мақсади рафтани мо ҷорӣ кардани идеологияи коммунистӣ буд. Фаъолияти Созмони ҷавонон дар он кишвар мисли ВЛКСМ дар Иттифоқи Советӣ ташкилоти сиёсӣ ва зери қаноти ҳизб амал мекард. Мусаллам аст, ки симои шахси аввали кишвар дар ҳаёти ҷавонон ва ташаккули сиёсиву иҷтимоии он нақши аввалиндараҷа дорад. Маълум аст, ки ҷавонон бисёр ташаббусу қадамзаниҳои худро бо ном ё бо супориши ҳамон шахс анҷом медиҳанд. Дар партави ҳамин андешаҳо хоҳ-нохоҳ чеҳраи шахси аввал омӯхта мешавад.

Дар бораи Афғонистон асарҳои зиёде навишта шудаанд. Фикр кардам, ки оё дар рафҳои ҷафс ҷои худро ёфта метавонад? Оё ин навиштаҳо хонандае меёбанд ва ба қавли бисёр мунаққидони имрӯза боз як китоби дигар «барои таърифи худ» навишта намешавад?

Ҳамеша талошам он аст, ки гапи нав бигӯяму бинависам. Ҳоло мақсадам инъикоси масъалаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии ин кишвар аст, ки дар зери чодари миллӣ барои бисёриҳо ниҳон амал мекарданд. Охир ман он ҷо мушовир будам. Аз Тоҷикистон дар давоми ҳодисаҳои Афғонистон дар ин симат ҳамагӣ ҳашт нафар ифои вазифа намудаанд (ғайр аз органҳои маъмурӣ). Дидам, ҳамаи онҳое, ки ин вазифаро адо кардаанд, дар фикри навиштани хотираҳояшон нестанд. Халифабобо Ҳомидов, ки мушовири вазири адлия буд, аз олам даргузашт. Ба фикрам ӯ нияти навиштан дошт. Вале насли оянда бояд бидонад, ки аз Тоҷикистон дар ин кишвар натанҳо тарҷумонҳо буданд, ки нақши бориз доштанд, ҳамчунин мушовироне ҳам сафарбар шуда буданд ва софдилона вазифаи худро анҷом додаанд.

Масъулияти ин гуруҳ одамон ниҳоят вазнин буд. Дар кори ҳаррӯзаи сиёсӣ, ҳарбӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ иштирок доштем. Ба кормандони масъул кор ёд медодем, ҳамоҳанг месохтем, агар рӯирост бигӯем, пушти парда «роҳбарӣ» мекардем. Барои ин ҳавсала, таҷриба, дониш лозим буд. Бархӯрду муносибатҳо дар шароити ҷанг аз шароити орому осоишта фарқ мекунад. Ана ҳамин нозукиҳо дар саҳифа аз нӯки қалам чакидаанд. Ман бар он ақидаам, ки таҷрибаи бои мо кормандони комсомол дар ҳамон шароит ба фоидаи мардуми кишвар буд. Кор омӯзондем, шояд худамон ҳам омӯхта бошем, вале фаъолияти мо барабас набуд. Қарзи ватандӯстии худро анҷом додем. Таҷриба нотакрор аст. Баъдиҳо ба он ниёз доранд.

Шунидам, ки ду-се сол пеш «олимон»-и амрикоӣ ба Душанбе омада, бо собиқ тарҷумонҳои тоҷик, ки солҳои тӯлонӣ дар Афғонистон кор кардаанд, мусоҳиб шудаанд. Дар назари аввал гӯё саволҳои оддию рӯзмарра додаанд, вале барои ман рӯшан шуд, ки онҳо дунболи омӯхтани таҷрибаи бойи Ҳизби коммунист, ВЛКСМ, неруҳои ҳарбӣ, амният ва корҳои дохилии Иттифоқи Советӣ дар он кишваранд. Онҳо яқин медонанд, ки тарҷумонҳо дар пиёда кардани ин сиёсатҳо чун филтр иштирок кардаанд. Мағзи андешаҳо, ҳосили иҷрои супоришҳо аз нӯги қалами онҳо чакидааст.

Дар воқеаҳои Венгрия соли 1956, Куба соли 1968, Чехословакия соли 1968 миқдори камтар бошад ҳам сарбозон аз ҳисоби ҷавонони тоҷик иштирок карданд. Дар воқеаҳои Афғонистон шумораи ширкатдоштагон аз ҳисоби тоҷикистониён хеле афзуд. Сарбозон аз ҳисоби тоҷикбачаҳо низ ба маротиб зиёд шуданд. Ҳамзамон аз ҳисоби афсарони эҳтиётӣ, садҳо ҷавонон дар асари ин воқеъаҳо сафарбар гардиданд.

То оғози Инқилоби Афғонистон аз рӯи шунидам 40-45 нафар тоҷиконе буданд, ки дар объектҳои сохтмонӣ, иншоотҳои саноатӣ, идораҳои кишоварзӣ, маориф ва тандурустӣ ба сифати тарҷумон кор мекарданд. Бо оғози воқеаҳои инқилобӣ шумораи онҳо ба ҳазорҳо расид. Сабаби асосӣ стратегияи давлатии ҳарбии вақт, яъне ҳамсарҳади ин кишвар будани Республикаи мо бошад, ҳамзабонӣ сабаби дигар буд. Чӣ афсарони ҳарбӣ, чӣ амният ва политсия барои муошират ба тарҷумон ниёз доштанд.

Дар бораи фаъолияти тарҷумонҳо дар Афғонистон чанд мақолае, аз ҷумла китобе ҳам навишта шудаанд.

Андешаҳо гуногунанд, вале мушоҳидаҳоям нишон медоданд, ки масъулияти тарҷумони тоҷик дучандон буд. Он боварие, ки ба тарҷумони тоҷик изҳор мешуд, ба дигарон, аз ҷумла, русҳо, озариҳо ва арманиҳо ошкор намегашт. Аз рӯи бардошти ман ин падида танҳо дар донистани забон ё якзабонӣ набуд, балки дар самимияти тоҷикон, ки онро дигарон «соддагӣ» меноманд, вале дар асл он эҳсоси дилгармӣ ва софдилӣ аст. Зеро натанҳо тоҷикон, балки намояндагони паштуҳо ва ӯзбекҳо, инчунин, дигар қавму қабилаҳо ҳамин тавр рафтор мекарданд. Кушодадилии мардуми рус низ мардумро ба тарафи худ ҷалб мекард, лекин шунидаҳояшон доир ба инқилоби коммунистӣ даҳшатовар буд, ки дар аввал дурӣ меҷӯстанд. Онҳо дар ҳар як рус намояндаи истихборот (КГБ)-ро медиданд. Барои ба ҳам наздик сохтани ҳамин мусоҳибону ҳамкорон нақши тарҷумон беандоза буд. Хушбахтона дар аксари мавридҳо ин нақш ба хубӣ анҷом меёфт. Чи тавре ки дӯстони мушовири ман мегуфтанд, миёни мушовир ва дӯсти афғон тарҷумон пулеро мемонад. Баъди муддате ин пулро гузашта «ячейкаи ибтидоии дӯстӣ» бо иштироки рус-тоҷик-афғон тавлид меёфт.

Аз ин рӯ, маълумоти амалӣ дар назди тоҷикони тарҷумон зиёдтар буд, ба ӯ бовар мекарданд, ҳатто баъзан дар бораи ҳалли мушкилиҳои оилавии худ ҳам метавонистанд бо ӯ маслиҳат биороянд.

Вазифаи мушовирии мо иборат аз он буд, ки таҷрибаи ВЛКСМ-ро дар Созмони Демократики ҷавонони Афғонистон пиёда кунем. Яъне ҷавонони ин кишварро барои сохтани ҷомеаи иҷтимоии ҳуқуқбунёди дар ҳақиқат демократӣ омода намоем. Ин кор бо роҳҳои гуногун амалӣ мегашт.

Касе ба таърихи инқилобҳо шинос бошад, ҳамон баҳои додаи таҷрибадорон ба ёд меояд. «Инқилобро хаёлпарастон тайёр мекунанд, ҷоннисорон амалӣ месозанд, вале дуздону авбошон фоидаашро мебардоранд». Барои Афғонистон ҳам ин масъала истисно набуд. Аксарияти дуздону авбошон бар асари воқеъаҳои моҳи Саври соли 1979 аз зиндонҳо «озод» шуда ё фирор намуданд. Аз фурсат истифода бурда, ба инқилобиён пайвастанд, ё бо муҷоҳиддин ҳамроҳ гаштанд. Аз ин рӯ одамони тасодуфӣ чи дар ҳизб чи дар созмон кам набуданд. Мушоҳида мекардем, ки ягон-ягон гулударонҳое ҳастанд, ки лофзаниву суханрониашон аз фаъолияташон бештар аст. Истилоҳи «24 соат дар хидмати инқилоб ҳастем»-ро дар сари ҳар қадам шунидан мумкин буд, вале кори зиндаро ба ҷавонон ташкил кардан намехостанд, беҳтараш наметавонистанд.

Ана барои ҳамин дар воқеъаҳои солҳои навадум «таҷрибадорони» хориҷие, ки ба Тоҷикистони мо сар халонда буданд, дар барномаҳояшон фикри беобрӯ сохтани иштирокчиёни воқеъаҳои Афғонистонро доштанд. Ба назар мерасид, ки барои онҳо «ҷанговарони интернатсионалист» аз муллоҳои традитсионӣ хавфноктар ҳисоб мешудаанд. Зеро онҳо медонанд, ки ин даргириҳо беҳудаанд, ғайр аз зарар ба мардум фоидае намеоранд. Ҳатто яке аз пешсафонашон ҷор мезад, ки «Афғонистони ҳақиру фақир Шӯравии абарқудратро бойтар кард, онҳое ки дар Афғонистон хизмат кардаанд, гумоштагони кашфи Русияанд». Мардуми ноогоҳ бовар мекард, ки тоҷикон дар ҳақиқат барои пул кор кардан рафта бошанд.

Вақте ки дар бораи мухолифон ва роҳбарони онҳо фикр мекардам, аз ҷумла Аҳмадшоҳ Масъуд рӯз то рӯз ба андешаҳои наву чуқуртар мерафтам. Дар бораи структураи танзими ӯ дустам Қосимшоҳ Искандаров, ки ба кори илмӣ машғул буд, тавзеҳ дод. Мақсади ӯро дониста албатта пеш аз ҳама симои Шерак дар пеши назарам ҷилвагар мешуд. Қаҳрамонҳое, ки зидди аҷнабиён мисли Искандари Македонӣ ва арабҳо, муғулҳо мубориза бурдаанд-Спитамену Деваштичу Абӯмуслими Хуросонӣ, Темурмалик ва дигарҳо пеши рӯ меомаданд. Хаёлам то ба Восеъ, охирин истиқлолталаби тоҷик ба Дараи Мухтор мерасид. Восеъ як марди ҷувозкашест, ки ба муқобили бек исён мебардорад. Беки аз сулолаи манғитиҳо, ки ҳамагӣ 10-15 сол боз ҳукмронӣ мекарданд. Баъди тасарруфи Хатлон аз тарафи Амир Музаффари манғит ҳамаи озодӣ аз даст рафта буд. Ҳамин гуна образро офаридааст нависандаи машҳури тоҷик Сотим Улуғзода. Нависанда, албатта, ҳини офаридани образ ҳақ дорад, ки аз гардишҳои бадеӣ истифода барад, сюжетро ба идеологияи давраш мувофиқ гардонад. Вагарна як ҷувозкаш метавонад ин қадар мардумро ба по бархезонад, аз қафои худ бибарад? Охир Восеъро сокинони миригариҳои Хатлон, Қаротегину Дарвоз, ҳатто бисёр маҳалҳои Ҳисор ҳам дастгирӣ карда буданд.

Аз хурдӣ дар маъракаҳо чу писари калони хона дастобгири калонсолон будам, чунки ҳам бобоям ҳам падарам ҳамеша меҳмондор буданд. Чанд тан мӯйсафедоне тез-тез меҳмон мешуданд, ки ҳамон солҳо 80-90 сол умр доштанд ва шоҳиди воқеаҳои исёни Восеъ буданд. Шояд Восеъро баъзеяшон вонахӯрдаанд, вале дар борааш шунида буданд. Бобои Мирзои 90-сола аз Шӯробдара нақл мекард, ки ҳамон рӯзи воқеа мардуми аз бозори Ховалинг баргашта, дар бораи исёни Восеъ нақл карданд ва гуфтанд, ки як тоҷири муваффақ аст ва ба наздикӣ аз тиҷорати Ҳиндустон баргашта будааст.

Барои чӣ исён бардошта буд, ӯ намедонист, вале гуфт, ки ҳамон вақт дар Ховалинг якчанд дӯкони ҳиндуён ва чиниҳо буд. Дар паҳлӯи онҳо Восеъ дӯкони калоне дошт, ки кадом яке аз хешовандонаш савдо мекард. Ӯ яке аз ҷавонмардони обрӯмандони шаҳри Ховалинг будааст ва ӯро дар атроф хуб мешинохтаанд, зеро чун тоҷир муваффақ будааст, махсусан дар бозаргонӣ аз Ҳиндустон.

Кӣ медонад, шояд дар он кишварҳо ба малакаҳои мардумдориву мардумсолорӣ шинос гашт, зеро дар он кишвар мубориза ба муқобили истилогарони инглис оғоз ёфта буд.

Ҷанговарони интернатсионалист, умуман ҳамаи одамони ҷангдида дар ҷомеа шахсони ботаҷриба ҳисоб мешаванд, ба ибораи мардумӣ «гургҳои борондида»-анд.

Иштирокчии воқеаҳои Чехословакия (соли 1968) будам. Ҳис мекардам, ки бо андаке ҷамъбаст кардани хотираҳо, хулосаву андешаҳо, каме мутолиа дар бораи Ҷанги дуюми ҷаҳон маълумотамро дар бораи воқеаҳои Афғонистон пурратар карда метавонам.

Дигар донистаҳоям як тараф, вале якрӯза сайру тамошо дар музеи «Освенцим» аксарияти лаҳзаҳои ҷангиро пеши рӯ меоварданд. Ин муассиса фермаи чорводориро мемонд, танҳо он ҷо бар ивази ҳайвонҳо одамонро мекуштанд, крематорияи он фабрикаи одамкӯши будааст... Ҳамон воқеаҳои дидаам дар Полшаву Чехословакия дар Афғонистон пеши назарам меомаданд. Ҳодисаву рӯйдодҳоро муқоиса кардан бароям осонтар мешуд. Ҳис мекардам, ки нисбат ба онҳое, ки аз воқеаҳои Чехословакия бехабаранд, дарк кардани ҳодисаҳо барои ман осонтаранд. Дар бораи ворид шудани Қувваҳои мусаллаҳи Иттифоқи Советӣ ба хоки Афғонистон андешаҳо гуногун буданд. Баъзеҳо ин амалро хатои Брежневу Бюрои сиёсӣ медонистанд. Дар ин бора бисёр мешунидам. Гоҳ-гоҳе худам ҳам ба сарам ин андешаҳоро роҳ медодам. Вале вақте ки дар бораи муҷоҳидон, пуштибонии онҳо дар Покистон аз тарафи аврупоиёнро шинос шудам, маълумам гашт, ки Амрико дақиқан нияти ба ин хок ворид шуданро дошт. Ба тарзи дигар бигӯем, тақрори воқеъаҳои Чехословакия баъди 10-12 сол. Ин корро англисҳо мехоҳанд. Гумони мо хом аст, ки Русияи подшоҳӣ ва Британияи Кабир дар солҳои ҳафтодуми қарни нуздаҳ Хуросонро бо соҳилҳои Дарёи Ому тақсим карданду ором гаштаанд. Ҳаргиз! Ҳар кадоме мехоҳад дар фурсати аввалин орзуҳои ба хоб рафтаи ҳамонсолаҳояшро амалӣ намояд. Яъне «Бозии бузург» танҳо тайм аут дорад. Муҳим як нооромӣ оғоз гардад, воқеъаҳоро аз нав рӯи об овардан мумкин аст. Бартарии сиёсати Иттифоқи Советӣ дар он аст, ки ин корро бо дастгирии мардум анҷом доданӣ аст.

Аз рӯи маълумотҳои доштаи мо гӯё муҷоҳидон баъд аз ворид шудани Армияи Советӣ ҷиҳодӣ шуда, ба куҳ баромаданд.

Вале вақте ки асирони муҷоҳид иқрор мекарданд, ки онҳо ҳанӯз то расидани Таракӣ ба сари қудрат омодагӣ мегирифтанд, бо ҳизбу ҳаракатҳо алоқа доштанд, ба суханҳои фаъолон ва баҳои онҳо дар бораи мавҷудияти хавфи ворид шудани қувваҳои хориҷӣ баръало маълум мегардад. Дар миёни чанд созмону танзимҳои мавҷудаи студентону ҷавонон аллакай нуфузи шабакаҳои иттилоотии Амрикоро собит менамуд. Яъне агар Москва дер мекард, Амрико медаромад. Баъди хориҷ шудани қувваҳои Шӯравӣ ҳамин ҳодиса рух дод.

Ҳамон шабу рӯзе, ки минтақаи нисбатан оромтари Афғонистон қисмати шимолии он, яъне се зона-«Шимол», «Шимолу ғарб» ва «Шимолу шарқ», ё худ 10 вилояти калонтарини Афғонистон буд, Сарвазири ҳамонвақтаи Англия Маргарет Тетчэр сафарашро ба Покистон анҷом дод. Дар қатори дигар мулоқотҳояш ӯ аз лагери ҳарбии командири саҳроӣ Гулбиддин Ҳикматёр дидан дошт. Сари тифлеро сила карда, гӯё дилаш сӯхта бошад, ашк рехт. Ин нуктаро дарҷ кардан бароям муҳим набуд, вале зарурати зикр дар он омад, ки баъди ягон ҳафта дастаҳои Гулбиддини Ҳикматёр чунон фаъол шуданд, ки ҷангҳои чирикиро аз вилоятҳои ҷануб ба шимол оварданд. Дар муддати як моҳ дар тамоми шимоли Афғонистон даргириҳои шадид, шабохунҳо ва амалҳои террористӣ фаъолияти ҳамарӯзаи муҷоҳидин гаштанд. Ҳатто дастаҳои командири ҳамсангари худро ғофилгир карда, «ҷазо медоданд». Баъди якбора тезу тунд шудани вазъияти ҳарбӣ каси бо мардум сару кор дошта ба андеша рафт, аз ҷумла ман низ. Аниқ шуд, ки роҳбарони кишварҳои ғарб шахсан бо муҷоҳидин ва умуман ифротгароён робитаи мустақим доранд. Мададҳои молиявиву ҳарбӣ мекунанд.

Вақте ки андешаҳоямонро ба мушовирини соҳаҳои дигари дар Мазори Шариф буда муҳокима кардем, хулосаҳо наздик буданд. Албатта, то он рӯз ҳамаи мо медонистем, ки муҷоҳидин аз кишварҳои ғарб ёрӣ мегиранд, вале ҳамин гуна мисолҳои конкретӣ камтар буданд. Дигар мунтазири хулосаҳои муассисаҳои кашфиётӣ шудан зарур набуд. Ин ҳодисаро мубаллиғони созмони ҷавонон бисёр сахт маҳкум карданд ва ба тарзи худ тавзеҳ доданд, ки асли онро оварда наметавонам. Ашкрезиҳои Маргаретро «найранги сиёсӣ» хонданд, ки дар ҳаҷви Афғонистон хеле шинам буд.

- Чи қадаре ки ҳаводораш кишвари абарқудрату доро бошад, ҳамон қадар командир тавонову ғаюр мешавад,-савол медодам ба худ: Масъудро кӣ мадад мекарда бошад? Сайёфро чӣ? Ҳизбҳои коммунистмаоби зидди КПСС-ро кӣ дастгирии молиявиву ҳарбӣ мекарда бошад?

Гоҳо дар бораи чаповули ин ва ё он деҳа овоза мешуд. Ин амалро ба фаъолияти дастаҳои Гулбиддини Ҳикматёр, Аҳмадшоҳи Масъуд, Сайёф ё Абдулалии Мазорӣ нисбат медоданд.

Мо аз таҷрибаву таҳсилоти худ медонистем, ки ҳеҷ гоҳ командири дар сатҳи кишвар машҳур ин гуна рафторро ба навкарони худ муносиб намедонад. Пайдошавии дастаҳои хурди ғоратгар вазъиятро боз ҳам нофаҳмотар мекарданд. Ҳозирҳо фикр мекунам: Шояд ҳамон дастаҳо аллакай «дастаҳои террористӣ» буданд, ки дар ҷанг бо хуни одамон даст шуста, фаъолияташонро совида месохтанд.

Дар бораи Белогвардеетсҳои Русия ҳам хондаам, ки ҳамин гуна рафтор мекарданд, чӣ Деникин, чӣ Врангел ва Юденич. Дар Тоҷикистон низ солҳои 20 ҳамин тавр буд. Аз бисёр куҳансолони ҳамдиёрам шунида будам, ки сардастаҳои босмачиёни калон мисли Давлатманд, Иброҳимбек, Эшони Султон иҷозат намедоданд, ки ҷанговаронашон ба ин корҳо даст бизананд. Дастаҳои ғоратгаре, ки пайдо шуда деҳаҳо, оилаҳои миёнаҳол, баъзан камбағалро ғорат мекарданд, сари роҳи мардуми сафаракӣ ё бозоракиҳоро гирифта, тала мекарданд, сахт ҷазо медоданд, ҳатто мепарронданд, ба дор меовехтанд.

Ҳамин гуна ҳодисаҳои нангинро командирони Армияи Советӣ дар Афғонистон ҳам пешгирӣ мекарданд. Судҳои саҳроӣ доир намуда, ғоратгаронро сахт ҷазо медоданд. Ин ҳолати маъмулӣ аст. Дар ҳодисаҳои охирини Тоҷикистон чанд нафар аз номи «Бобои Сангак» ба таллаву тороҷ ва зӯроварӣ машғул шуданд, ки ӯ бе суду мурофиа чанд тани онҳоро худаш парронда буд.

Ҳамин тариқ, хулоса кардан мумкин аст, ки барои ҳалли ҳама мушкилиҳо истифодаи таҷрибаи мавҷуда зарур ва ба фоидаи кор аст. Вале хондану омӯхтани таҷрибаи дигарон ҳеҷ гоҳ таҷрибаи талх ё ширини худиро иваз карда наметавонад. Яъне «шунидан кай бувад монанди дидан»- гуфтани халқ дуруст аст. Истифодаи таҷриба ва дониши иштирокчиёни бевоситаи воқеъаҳои дирӯз барои имрӯзиён ва имрӯза барои пасиниён бояд мавриди истифода қарор бигирад. Таъкиди устод Рӯдакӣ «омӯхтан аз гузашти рӯзгор» барои дарки ҳамин масъала гуфта шудааст. Истифодаи таҷрибаи ҷанговарони интернатсионалист дар тарбияи ҳарбӣ-ватандӯстии ҷавонон ҳамто надорад.

Саидҷалол Саидов,

мушовири КМ ВЛКСМ дар назди Созмони Демократики Ҷавонони Афғонистон (ДОМА), солҳои 1981-82

Хонданд 922

«Падар»-и Ҳоливуди Шӯравӣ

Авг 12, 2017
Хонданд: 1077

Соли 1936 дар назди дарвозаи Байдари Қрим мехостанд шаҳраки синамо – пойгоҳи ҷанубии саноати синамои Иттиҳоди Шӯравиро созанд. 

18-уми январи соли 1938 дар шаҳри Маскав Борис (Бер) Захарович Шумятский дастгир шуд. Аллакай моҳи июли ҳамон сол Коллегияи ҳарбии Додгоҳи Олии СССР ӯро ба қатл маҳкум кард ва ҳамаи амволашро мусодира намуд. Шумятский чун ҳазорон зиёиёни ҳамзамонаш ба ҷосусӣ ва амалҳои террористӣ айбдор мешуд. Борис Шумятский пурра метавонист муддаии чопи силсилаасарҳо “Аз ҳаёти одамони наҷиб” бошад. Сарнавишти ӯ қаробате ба фармондеҳони сурх, сарварони болшевикӣ, лашкаркашону сипаҳсолороне чун Артём (Фёдор) Сергеев, Сергей Киров, Лев Тротский, Моисей Уритский, Яков Свердлов ва дигарон дорад. Гузашта аз ин, чуноне баъзе муаррихон менависанд, Шумятский шахсияти обрӯманд ва аз ҳамсафони ростини Сталин маҳсуб мешуд.

Аз солҳои ҷавонӣ Шумятский аз муборизони фаъоли зидди режими шоҳаншоҳии Русия буд. Моҳи январи соли 1906 аз зиндони шоҳ фирор намуд ва муддате бо шиносномаи қалбакӣ зиндагонӣ кард, нашрияи ҳизбии “Прибайкалье”-ро нашр мекард ва баъдан аз тарси дубора боздошт шудан ба Аргентина фирор кард. Соли 1913 ба ватан баргашт, вале тӯли ин солҳо дар ташкилотҳои пинҳонкори болшевикон фаъолият дошт. Аз моҳи октябри соли 1917 Раиси кумитаи иҷроияи Шӯрои Сибир таъин шуд. Дар солҳои ҷанги шаҳрвандӣ дар ақибгоҳ муқовимати мардумӣ зидди қувваҳои Колчакро созмон дод ва сарварӣ кард. Дар ҳайати двизияи 51-уми Василий Блюхер зидди сафедҳо ҷангид. Шахси мавриди эътимоду боварии Владимир Ленин буд ва ҳамарӯза шахсан аз вазъи ҷабаҳот ва фаъолиятҳои Артиши Сурх ба ӯ хабар медод. Тобистони соли 1920 раиси Шӯрои вазирони Ҷумҳурии Шарқи Дур таъин гардид.
Баъди даҳ сол Борис Шумятский ба вазифаи нав таъин мешавад: роҳбари Иттиҳодияи «Союзкино» ва ин ташкилот соли 1933 ба Сарраёсати синамо ва сурат дар назди Комиссариати халқии СССР табдил дода шуд. Ин гуна табдилдоданҳову барҳам задани сохторҳо ва ташкили сохтори нав дар даврони Сталин як чизи маъмулӣ буд. Шумятский ҳанӯз дар аввали солҳои 20 бо Сталин наздик шуда буд, ин замоне буд, ки дар сари Шумятский ташкили ҷумҳурии Бурятия мечархид, вале ин ғоя ба Сталин писанд набуд. Шумятский тавониста буд дигар аъзои Бюрои сиёсиро ба гап дарорад ва онҳо Сталинро барои таъсиси ин ҷумҳурӣ розӣ кунониданд. Аммо то охир Сталин инро ба Шумятский набахшид. Сталин ӯро ба кори сафирӣ ба Эрон эъзом кард ва баъди кори дипломатӣ шуғли синамо барояш оғоз гардид. Метавон суоле гузошт, ки миёни санъаткорон аз чи мавқеъ бархӯрдор буд? 50 дарсади кормандони синамои замон аз ӯ ҷонибдорӣ мекарданд ва маълум буд чаро. Аммо 50 дарсад ӯро чашми дидан ҳам надоштанд ва ба ин ҳақ ҳам доштанд.
Вале ҳамаро метавон дар қиёс донист. Баъди ӯ сарварии ин ниҳодро Семён Семёнович Дукелский ба уҳда гирифт. Мавсуф одами мақомоти қудратӣ, аниқтараш НКВД буд, як ҳизбии сарсахт ва дар хотири ҳамкоронаш чун шахе боқӣ монда, ки аслан ташаббус надошт, кӯшиш мекард ба калонҳо хуш ояд ва барои рушди синамои Шӯравӣ аслан хидмате ҳам накард. Аммо Борис Шумятский хеле корҳоеро анҷом дод ва имрӯз аз он ба некӣ ёд мекунанд.

САЁҲАТИ ҲОЛИВУД

Миёнаҳои солҳои 30-юм Шумятский дар бораи ақибмондагии техникиву технложии синамои Шӯравӣ андешид, чун ин дастгоҳи пуриқтидор ҳамоно бо таҷҳизоте кор мекард, ки аз замони шоҳӣ мерос монда буданд. Ин буд, ки моҳи майи соли 1935 бо ҳайате аз синамогарони мамлакат ба сафари Аврупо ва Амрико баромад. Ин баъди он буд, ки Леон де Болйе, коргардони маъруфи амрикоӣ ба Маскав омадаву бо кори синамогарони Шӯравӣ аз наздик ошно шуда буд. Шояд таърифҳои ин коргардон ва сифати кор дар Ҳоливуд сабаб шуд, ки мақомоти Шӯравӣ ба сафари Шумятский ва ҳамроҳонаш ба Амрико ва Аврупо рухсат диҳанд. Ҳадаф омӯзиш ва баъд андеша сари техноложи нав буд, ки бояд ворид карда мешуд. Баъди чор моҳи будубошаш дар Маскав Болйе ба Шумятский навишта буд: “Дар озмоишгоҳ ман умед доштам бо синамогарону коргардонони хубатон мулоқот кунам, вале дар ҳар ҷо танҳо монеъаро дидам. Ман хеле пешниҳодҳое карда будам, ки оддиву муҳим буданд ва иҷрои онҳо заҳматеро тақозо намекард. Аз сӯйи дигар ман аз таҷрибаҳои худ пешниҳод карда будам ва гумон мекунам иҷрои он силсила корҳо танҳо ба хотири рушди синамост. Техникаи кории шумо хеле куҳнаву фарсуда аст ва дар чунин шароит намешавад, ки филмҳои диданиву ҷолиб офарид”. Дар поёни номаи худ Болйе хоҳиш мекунад, ки чун дар тасмимҳои мададаш муваффақ нашуд, ӯро дубора ба Ҳоливуд баргардонанд.
Моҳи майи соли 1935 чандин нашрияҳои чопи Ғарб, аз ҷумла Амрико ин хабарро интишор доданд, ки “СССР аз Иёлоти Муттаҳидаи Амрико таҷҳизот барои Ҳоливуди шӯравӣ мехарад”. Баъди омӯзиши ҳолати тавлиди филмҳо дар Аврупо ва қиёси он бо Амрико ба қароре омаданд, ки маҳз аз ИМА техникаи синамогарӣ харидорӣ кунанд. «Намояндагони Шӯравӣ дар суҳбат бо коргардонҳои амрикоӣ гуфтанд, ки СССР аз системаи пешини дурии студиёҳои синамогарии худ аз таъсироти беруна даст кашид. Аз ин ба баъд ҳам коргардонҳо ва ҳам ҳунармандони хориҷӣ барои ҳамкорӣ даъват хоҳанд шуд. Яке аз аввалин ситораҳои синамои хориҷӣ, ки барои ҳамкорӣ даъват шуд, ҳунарманди маҷористонӣ Франческа Гаал буд. Масуф камубеш бо забони русӣ ошно буд ва замони ҳамкорӣ талаффузи забониро омӯхт ва пеш рафт. Вай ба ҷойи музди кор се адад пӯстини самурӣ хоҳад гирифт, ки арзиши он 10 ҳазор доллар аст”.
Рӯзномаҳои шӯравии он замон навишта буданд: “21-уми майи соли 1935 гуруҳе аз кормандони эҷодиву илмӣ-техникии синамои Шӯравӣ ба хориҷа рафт. Дар бораи ҳадафи ин сафар Шумятский аз ҷумла чунин хабар дод: “вазифаи асосии мо омӯзиши комёбиҳои техникии хориҷӣ мебошад. Аз ҷумла, омӯзиши марҳилаҳои кор ва коркарди киноплёнка. Ғайр аз ин мо ҳама навъҳои дастгоҳ ва таҷҳизоти синамо, ки дар Аврупо ва Амрико истеҳсол мешаванд, мавриди омӯзиш қарор медиҳем. Дар Париж гуруҳи мо ба ду тақсим мешавад. Гуруҳи аввал бо сарварии ман дар ҳайати Эрмлер, Шорин ва Нилсен ба Амрико меравад. Он ҷо мо се моҳ мемонем. Дар Амрико мо бо маъруфтарин ҳунармандони Ҳоливуд мулоқот хоҳем кард”.
Дар ин сафар воқеъан ҳам Борис Шумятскийро, ки дилаш хеле мехост дар рушди синамо дар кишвар саҳм гирад, техникаи нави синамои Амрико ба ваҷд овард. Тӯли се моҳ ин гуруҳ на танҳо бо техникаи нав ошно шуд, балки бо шеваҳои филмбардорӣ дар Ҳоливуд шинос гардид ва хулосаи сафар он шуд, ки Шумятский ислоҳоти техникиву эҷодии киноматографияи Шӯравиро бар пояи “таҷрибаҳои амрикоӣ” асос гузошт.
Григорий Козинсев дар хотироташ менависад: «Шумяткий аз Ҳоливуд кӯшиши фаровони роҳандозии инқилоби техникӣ ва ташкилиро бо худ овард. Шаҳраки синамо мебоист дар наздикии Қрим сохта мешуд. Мо ба вай бовар мекардем ва орзу доштем зудтар ба он самт кӯч бандем ва на танҳо кор, балки зиндагонӣ кунем”.
Борис Захарович ҳисоб карда буд, ки плэнери офтобӣ, мавҷудияти майдонҳои вижаи сабти филмҳо, кори самаровари 4 студия дар марҳилаи аввали фаъолият қодир хоҳад буд соле то 200 филм ба навор гирад. Ёдовар мешавем, ки дар ҳамон солҳо дар Амрико соле то 700 филм наворбардорӣ мешуд. Ҳоливуди Шӯравиро мебоист тибқи нақша зарфи чор соли оянда, солҳои 1936-1940 бунёд мекарданд.
Тобистони соли 1935 Шумятский аз ИМА ба Раиси Шӯрои Комиссарони халқи СССР Вячеслав Молотов барқия ирсол кард ва аз ӯ хоҳиш намуд, ки барои вориди гуфтушунид шуданаш бо ширкатҳои истеҳсоли филм дар ИМА дар бораи шарту шароити бо мадади онҳо сохтани коргоҳи тавлиди филмҳо дар СССР иҷозат диҳад.
Баъдтар Шумятскийро синамогарони машҳури Амрико – коргардон ва сенарист Фрэенк Капра ва продюсер Роберт Рискин дастгирӣ карданд ва онҳо соли 1937 ба Маскав омаданд ва ба шеваи филмсозии шӯравиён ошно шуда, гуфтанд: “Техника бояд аз андешаву тасаввур пеш бошад, танҳо дар ҳамон сурат метавон самаровартар фаъолият кард ва офарид”.

ТАРҲИ ШАҲРИ СИНАМО ДАР ФОРОС

Дар оғоз гӯё ҳама хуб буд. 3-юми июли соли 1935 Сталин дар толори синамои Кремл филмҳои нав тамошо мекард. Дар он Серго Орҷоникидзе ва ҷонишини раиси Кумитаи умумиттифоқ оид ба корҳои санъат Яков Чужин, ки соли 1938 парронда шуд, ҳузур доштанд. То имрӯз қайдҳои рӯзномаи Чужин омада расидаанд:
«Яков Чужин: Дар Амрико, чуноне рафиқ Шумятский ба мо менависад, тавлиди филмҳои ранга хеле пеш рафтааст. Албатта, истеҳсоли филмҳои ранга хеле мураккаб аст ва шеваи тавлиди он дар хориҷ сиррист. Шумятский менависад, ки Амрико ҳоло дар садади он қарор дорад, ки пурра ба истеҳсоли филмҳои ранга гузарад. Барои мо бо ин техникае, ки дорем, тавлиди филмҳои ранга имконпазир нест. Зарур аст хеле ҷиддитар масъалагузорӣ кунем ва муайян намоем, ки то куҷо метавонем ёрии техникӣ гирем ва таҷрибаи амрикоиро омӯзем”.
Иосиф Сталин: «Хуб, ёрии техникиро дар назар доред? Оё мо дар саноат танҳо ёрии техникӣ харидем? Дар саноат мо ниме аз онро худамон дарёфт кардем, ҳар чизе зарур буд”.
Серго Орджоникидзе: «Оре, дар саноат мо танҳо қисматеро чун ёрӣ гирифтем, боқӣ аз худамон буд”.
Яков Чужин: «Мадади техникӣ ман дар назар доштам на харидории техника, балки роҳҳои дигар, ба мисли эъзоми гуруҳҳо барои омӯзиши таҷриба, даъвати гуруҳҳо барои кор. Чун дар Амрико ва кишварҳои дигар шеваи наворбардории филмҳои ранга сиррист ва наметавонем техникаи тайёр харидорӣ кунем”.
Баъди бозгашт аз сафари Амрико Шумятский ҳамроҳ бо ҳамкоронаш, бахусус аз “Ленфилм” аз пайи кор шуд. Аллакай 15-уми июли соли 1935 вай болои мизи Молотов гузориш аз кораш оид ба нақшаи бунёди шаҳраки синаморо гузошт ва мунтазири дастур шуд.
Соли 1936 дар ҷаласаи VII-уми умумииттифоқии истеҳсоли киномотографияи бадеӣ коргардон Фридрих Эрмлер пайғоми ирсолкардаи ҳунармандони маъруфи сатҳи ҷаҳонӣ Чарли Чаплин, Люис Майлстоун, Фрэнк Капр, Кинг Видор, Греберт Уэллс, Гаролдом Ллойд, Сесил де Милл, Рубен Мамулян ва дигаронро қироат кард. Борис Шумятский тарҳи бунёди шаҳри синамогаронро ироа намуд. Тибқи гуфтаи ӯ дар марҳилаи аввал ин шаҳрак қодир ба он хоҳад буд, ки соле то 200 филми нав тавлид кунад. Масоили омода кардани кадрҳо низ дар ин ҷаласа баррасӣ шуд.
Ва дигар оғоз гардид... Аз аввалинҳо шуда матбуот ба ҳуҷум гузашт. Баъзе муаррихон ва таҳлилгарони соҳа бар ин назаранд, ки гуноҳи асосии Шумятский дар шеваи роҳбарии вай нуҳуфта буд. Наметавонист бо ҳамкоронаш муросо кунад, интихоби кадрҳо дар замони роҳбарии вай муҷиби интиқодҳои зиёд шуда буд. Боздошти Владимир Нилсен, пуштибонии иштибоҳӣ аз филми “Падар ва писар”-и Маргарита Барская муҷиби он шуд, ки тарҳи бунёди Ҳоливуди Шӯравиро зараровар хонданд.

СУХАНОНИ ВАЗНДОРИ ИЛФ ВА ПЕТРОВ

Моҳи феврали соли 1936 нависандаҳои ҳаҷвнигор Иля Илф ва Евгений Петров ба ин мазмун мактуб навиштанд: «Ҳангоми сафарамон ба ИМА вақте ба Калифорния наздик мешудем, дар матбуоти Амрико ин хабарро хондем, ки гӯё дар СССР қарор шудааст, ки шаҳраки синамогарон назири Ҳоливуд бунёд шавад. Ба Ҳоливуд расидем. Ин ягона шаҳре дар олам аст, ки махсус барои тавлиди филмҳо бунёд шудааст ва ҳангоми ҳалли мушкилоти филмофарӣ дар кишвар намешавад таҷрибаи онҳоро наомӯхт. Мо аз чанд студияҳои Ҳоливуд дидан кардем, бо машҳуртарин ҳунармандону коргардонҳо ҳамсуҳбат шудем. Ва баъди ошноии бештар шубҳаи ҷиддие дар мо дар мавриди тарҳи бунёди шаҳраки синамогарон пайдо шуд. Ва саволи матраҳ ин аст, ки оё барои мо ҳам шаҳри вижаи синамо лозим аст? Оё ин сарфакорона аст?
Ба ҳамаи синамогарони амрикоӣ, ки бароямон муяссар шуд мулоқот кардем, ин саволро додем: “Оё шумо ҳангоми наворбардории филмҳоятон аз рушании офтоб истифода мекунед?” Ҳамаи онҳо тақрибан мегуфтанд, ки агар барояшон имкони дубора сохтани киномотографияи амрикоӣ даст медод, онҳо шаҳри синамогарон намесохтанд, онҳо шаҳреро берун аз шаҳрҳои калону марказӣ намесохтанд, балки дар маконе бунёд мекарданд, ки он ҷо ҳунармандон бошанд, мусиқинавозон, раққосаҳову сарояндагон бошанд. Нависандагон он ҷо сукунат дошта бошанд. Яъне, ҳадаф дар шаҳрҳои бузург сохтани ин гуна студияҳо буд.
Шаке нест, ки ягон ҳунарманди театри бадеӣ кори худро вогузошта, ба Қрим ва ё Сухумӣ намеравад. Ва агар ҳатто ин имконпазир мебуд, агар корхонаи навтавлид хуб ҳам кор мекард, агар киноматография ҳунармандон медошт, боз ҳам ба сохтани шаҳраки нав эҳтиёҷ вуҷуд надорад, зеро офтоб чун қувваи баҳаракатоваранда дар киноматография нахоҳад буд.
Иддиои асосӣ ба фоидаи шаҳри синамо он аст, ки амрикоиҳо ва инглисҳо филмҳои хеле бад омода мекунанд. Ба ҳар 10 филми хуб дар як сол Ҳоливуд 700 филми каммазмуну ночиз тавлид мекунад. Вале комилан бояд возеҳу рушан гуфт, ки ҳамин филмҳои каммазмуну ночиз низ аз нигоҳи техникӣ хеле хуб наворбардорӣ шудаанд, ҳатто беҳтар аз филмҳои хубтарини мо”.
Ба Шумятский имкон доданд, ки худро ҳимоя кунад ва ӯ дар номае унвонии Сталин навишт: “Ман намедонам онҳо бо кӣ суҳбат карданд, вале бовар дорам, ки ягон донандаи киномотография дар Ҳоливуд ба онҳо он чиро намегуфт, ки ҳоло дар навиштаашон мехонем. Барои иддиои онҳо на танҳо синамо ва техникаи он, балки оддитарин қонуни физикиро бояд донист, дар бораи ба мақсад мувофиқ будани ба ҷойи рушании офтоб истифода шудани нури сунъиро донист. Инро ҳатто аз нуқтаи назари иқтисодӣ қабул кардан мумкин нест. Корхонаҳои мо имрӯз бо ҳамин тавлидоти камашон ҳам аз камбуди неруи барқ танқисӣ мекашанд ва гуруҳи наворбардорон ҳам аз ин сабаб миёнаи рӯзи корӣ аз фаъолият мемонад”.
Ба сурати умум талошҳои Шумятский дар бобати бунёди Ҳоливуди Шӯравӣ бенатиҷа монданд. Боре вай ба Сталин дар мавриди ҷудо кардани 7,5 миллион рубл барои наворбардории филми Пётри 1 дархост менависад ва он ҷо низ ишора мекунад, ки агар ин филм дар шаҳри синамо наворбардорӣ мешуд, пас арзиши он ду баробар камтар мебуд.

БОЗДОШТ ВА ҚАТЛИ ИСЛОҲГАРО

Баъзеҳо тахмин мекунанд, ки сабаби боздошту қатли Шумятский ширкаташ дар тантанаи солинавии Сталин буд. Аммо ҳамин рӯйдодро ба таври гуногун нақл мекунанд. Абераи Шумятский дар бораи сарнавишти талхе, ки охирин мех ба тобути бунёди Ҳоливуди Шӯравӣ шуда буд, чунин нақл мекунад: “Бобокалонам аслан наменӯшид. Каме пештар аз боздошт шуданаш ногаҳон ӯро ба Кремл даъват мекунанд. Ин шеваи кори Сталинро Фозил Искандар дар як романаш хуб тасвир кардааст. Тантана, шароб, нӯшбодгӯиҳову зиёфатҳо... Бисёриҳо то ниммурда шудан менӯшиданд, аммо дар ҳамин манзара бобокалонам мисли зоғи ало менамуд. Ҳамин тариқ дар он зиёфат ба хотири саломатии доҳӣ ҳама қадаҳ ба сар мекашиданд, аммо Борис Захарович танҳо бо нӯшидани об қаноат менамуд. Он вақт Сталин қадаҳашро нӯшид ва пурсид: “Борис, ту намехоҳӣ ба саломатии ман нӯшӣ?” Ба ин суол бобокалонам посух дод: “Коба, охир ту медонӣ, ки ман наменӯшам”. “Чуноне мегӯянд, наметавонӣ, меомӯзем, намехоҳӣ, маҷбурат мекунем,”-посух дод Сталин. Бобокалонам аз ин зиёфат баргашта, ҳамин тавр нақл карда буд. Рӯзи дигар ба ҷойи кораш ҳозир шуда, фармони озод шудан аз вазифаро рӯйи мизи кориаш дид”.
Овеза бо номи Шумятскийро 8-уми январи соли 1938 барканданд ва чанд моҳ пас ӯ боздошт шуд ва барои “кӯшиши ташкили амали террористӣ дар толори филмҳо дар Кремл зидди рафиқ Сталин” ба қатл маҳкум шуд. 29-уми июл ин ҳукм иҷро шуд...
Борис Шумятский 22-юми феврали соли 1956 сафед карда мешавад...

***

Дар Қрим нимҷазирае ҳаст бо номи Форос. Он шуҳрати ҷаҳонӣ дорад, чун замоне дар он бӯстонсарои Президенти СССР Михаил Горбачёв ҷойгир шуда буд. Аммо он метавонист шуҳрати дигар медошт... Ҳоливуди Шӯравӣ...

Владимир РЯБОЙ

"Совершенно секретно", No.4/393, апрели соли 2017

Таҳияи Ф.Муҳаммад

Хонданд 1077

Дастаи мунтахаби Фаронса дар финали Ҷоми ҷаҳонии футбол-2018 дар варзишгоҳи Лужникии Маскави Федератсияи Русия бар дастаи мунтахаби Кровосӣ пирӯз омад ва дуюм бор барандаи ҷоми ҷаҳон шуд.

Хонданд 79

Барқарор шудани робитаҳои гусаста миёни Тоҷикистон ва Ӯзбекистон боис шудаст, ки 12 корхонаи Тоҷикистон бо истифода аз гази табиии кишвари ҳамсоя фаъолият кунанд.

Хонданд 103

Хабари-рӯз

Календар

« Ноябрь 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30    

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.