.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Таърих

БОМБ БАРОИ МАО

Сен 23, 2017
Хонданд: 812

Чин технологияи ҳастаиро аз СССР густохонаву маккорона соҳиб шуда буд

3-юми сентябри соли 2015 дар Пекин сафороии бузурги ҳарбӣ доир шуд. Баҳона 70-солагии хатми Ҷанги дуюми ҷаҳон буд. Аммо ҳадафи аслии созмондиҳандагони ин чорабинии бузург намоиши қудрати ҳарбии Чин буд. Ҳангомаи аслӣ дар ин намоиши қудрат мушаки балластикии байниқитъавии 21D “Боди шарқӣ” буд, ки дар бораи мавҷудияти он то ба ин рӯз танҳо овозаҳо шунида мешуд. Аммо Пекин ин овозаро ба ҳақиқат табдил дод.
Аз касе пӯшида нест, ки ба иқтидори ҳастаии худ Чин бояд бештар аз Иттиҳоди Шӯравӣ миннатдор бошад. Вале нуктаи хеле муҳим: имрӯз кам касон медонанд, ки технологияи ҳастаиро ҳукуматдорони вақти Чин аз СССР бо роҳандозии як найранг соҳиб шуданд.
Пирӯзии коммунистони Чин дар ҷанги шаҳрвандии соли 1949 ва сари қудрат омадани Мао Сзэдун дар кишвари бисёрмиллионаи ҳамсоя Сталинро аслан хурсанд накард. Ҳанӯз хиёнати Иосип Броз Тито ва аз даст рафтани Югославия аз ёдҳо нарафта буд. Мао бошад, аз оғоз шубҳаовартар аз Тито буд. Вай ягон маротиба ба Маскав ҳам наомада буд ва ҳатто ба пирӯзии худ дар мубориза барои ҳокимият аз Сталин забонкӯтоҳ ҳам набуд. Рақобат миёни ду маркази коммунизми ҷаҳонӣ ногузир буд.
Вақте моҳи декабри соли 1949 доҳии Чин ба Маскав омад, то дар ҷашни 70-солагии Сталин ширкат кунад, ахирӣ муддати тӯлонӣ аз мулоқот бо меҳмон худдорӣ кард. Гоҳ Молотовро назди ӯ мефиристод ва гоҳи дигар роҳбарони чанд зина поинтар аз ӯро, то онҳо вазъу табъи Маоро санҷанд. Сталин муддати дароз натавонист худро омодаи суҳбат бо шахсе кунад, ки дар мақом худро баробар бо ӯ медонист.
Моҳи октябри соли 1950 Чин бо Куриё вориди ҷанг шуд ва ин тасмими худи Мао буд ва Сталин хештанро дур аз масъулият гирифт. Маҳз ҳамон замон сарвари Чин дарк кард, ки вай ивазнашаванда аст ва соҳиби неруи кофӣ ҳам мебошад. Чиниҳо бо вуҷуди талафоти хеле бузург бо ИМА барин қудрати ҳастаӣ муқовимат карданд ва ин ҷанг мусовӣ анҷом ёфт. Москав баъдан ба Пекин сарварии ҳамаи аҳзоби коммунистии Осиёро супурд, вале Мао ба ин натиҷа расид, ки танҳо замоне аз Кремл вобаста нахоҳад шуд, ки агар соҳиби силоҳи атомӣ шавад. Силоҳе, ки амрикоиҳо борҳо дар ҷанги Куриё таҳдид ба истифодаи он алайҳи Чин карда буданд. Дар ҳамин айём вай вобастагии худ аз Маскавро дарк кард.
Вале Чин дар солҳои 1950 як кишвари ақибмондае буд, гузашта аз ин, муддати чил соли ахир ба як майдони ҷангу кашмакашиҳо табдил шуда буд. Дар ҳамин вазъ барои Чин мушкил буд соҳиби силоҳи атомӣ шавад, чун барои сохтани он маблағ надошт. Иттиҳоди Шӯравӣ баъди рӯйдоди мусибатовари Хиросима ва Нагасаки ҷиддан пайи он шуд, ки силоҳи атомиро ба зудӣ бисозад ва Сталин ба тими Курчатов дастур дод, ки корро дар ин самт тезонад.

АВВАЛИН МУОҲАДА
Аз ин рӯ, Мао ба дарки ин нукта расида буд, ки силоҳи атомиро вай метавонад танҳо аз Маскав ба даст орад. Аммо Кремл ҳоло ҳозир набуд ва намехост асрори силоҳи ҳастаии худро бо бародари чинии худ қисмат кунад. Дар замони зинда будани Сталин Мао, ки бидуни ризояти ӯ вориди ҷанг бо Куриё шуда буд, ҷуръат намекард аз ӯ дар бораи кӯмак ба доштани силоҳи атомӣ ҳамсуҳбат шавад, зеро медонист, ки Иосиф Сталин ҷиддин зид мебаромад ва нақшаи Чин дар ин бора барҳам мехӯрд. Аммо баъди вафоти Сталин Мао ҷиддан фаъол шуд. Дар аввалин сафари Хрушёв ба Чин дар соли 1954 Мао ошкоро гуфт, ки кишвараш мехоҳад силоҳи атомӣ дошта бошад. Никита Сергеевич посух дод, ки Иттиҳоди Шӯравӣ ба ҳамаи кишварҳои лагери сотсиалистӣ кафолати ҳимоя аз ҳамлаҳои атомиро додааст ва дӯстони чинӣ ҳам набояд нигарон бошанд. Ва боз таъкид ҳам кард, ки сохтани чунин силоҳ арзиши гарон дорад ва лоиқи кишвари камқудрат ва сустинкишофёфта нест.
Вале Мао аз қасдаш нагашт ва басо оромона ба таҳдиди СССР шуруъ кард. Бо ин мақсад вай зимистони солҳои 1954-1955 дар гулугоҳи Тайвон буҳрон ба вуҷуд овард, ҷазираҳоеро мавриди тирборон қарор дод, ки амрикоиҳо ногузир буданд ҳамроҳ шаванд. Ҷаҳон дар пешорӯи як ҷанги атомӣ қарор гирифт, ки дар ин ҳол СССР наметавонист муттаҳиди худро тани танҳо гузорад. Чин дар ин маврид бори дигар ба Маскав рӯ овард, ҳам кӯмаки низомӣ хост ва ҳам хоҳиши доштани силоҳи атомиро такрор кард. Пекин мегуфт дар сурати доштани ин гуна силоҳ вай бародарашро ташвиш намедиҳад, балки худ худро ҳимоя мекунад. Моҳи апрели соли 1956 аввалин муоҳадаи кӯмаки СССР барои сохтани силоҳи атомӣ дар Чин имзо шуд.
Худи ҳамон соли 1956 баъди саркӯбии шахспарастӣ вазъ дар СССР муддате вахим шуд, дар Лаҳистон ва Маҷористон эътирозҳо шуруъ шуданд ва дар ин асно Маскав ба ёрии Пекин ниёз пайдо кард. Мао расман амалкарди Маскавро пуштибонӣ намуд, вале ғайрирасмӣ ишора ба он кард, ки барои ин пуштибонӣ бояд чизе дод. Соли 1957 Мао барои ширкат дар ҷашни 40-солагии пирӯзии Инқилоби Октябр ба Маскав омад ва дар мулоқоташ бо сарварони Шӯравӣ талаб кард, ки кори бунёди силоҳи атомиро тезонанд ва иловатан технологияи ҳастаӣ диҳанд. Хрушёв дигар илоҷе надошт ва 15-уми октябри ҳамон сол муоҳадаи ирсоли технологияи зарурӣ ба Чин имзо шуд.
Охирин таҳдиди Доҳии бузург буҳрони дуюми Тайвон буд, ки соли 1958 рух дод. Он замон низ чиниҳо ногаҳон ҷазираҳои ҳамммарзашонро тирборон карданд ва худро бо ИМА дар рӯёрӯӣ қарор доданд. Дар ҳамин буҳрон Кремл ба Пекин гӯшзад кард, ки барои як ҷанге, ки худи вай доман задааст, намехоҳад бо ИМА даргир шавад.

12 ҲАЗОР МУТАХАССИСОНИ ШӮРАВӢ
Он замон барномаи ҳастаии Пекин ба иҷро даромад. Соли 1955 “Сегона”-и масъул ба сохтани силоҳи атомӣ созмон дода шуд. Ба он Бо Ибо, Чэн Юн ва маршал Не Жунчжен шомил шуданд. Барои иҷрои вазифаҳо Дуюмин вазорати мошинсозӣ сохта шуд ва Академияи панҷум, ки мавзуҳои вобаста ба мушакҳоро таҳия мекард ва сохтани созмоне назири НАСА низ ба уҳдаи он буд.
Буҷаи сохтани силоҳи атомӣ аз сол ба соли дигар меафзуд: аз 15 миллион доллари соли 1955 то 100 миллион доллар барои соли оянда зиёд шуд. Ҳамзамон бо ин, тибқи баъзе ҳисоботҳо, дар Чин даҳ ҳазор мутахассисони Шӯравӣ оид ба муҳофизат ва наздик ба 11 ҳазор муҳандисон ва олимон аз дохили ин кишвар, ки дар СССР омӯзиш дида буданд, саргарми сохтани силоҳи атомӣ буданд.
Аршак Задикян аз ҷониби СССР иҷрои муоҳадаи ҳастаиро назорат менамуд. Вай тибқи дастури Хрушёв кор мекард, ки мегуфт ба чиниҳо на аз рӯйи тарс, балки аз рӯйи виҷдон ҳамкорӣ ва ёрӣ расонанд.
Ҳамин тариқ, ҳатто маълумотҳои сиррие, ки хадамоти ҷосусии кишвар аз ИМА, Британияи Кабир, Олмон дар ин маврид дастрас мекард, ба Чин низ дода мешуд.
Даричаи бозшудаи имкониятҳо дар солҳои 1956-1957-ро чиниҳо бо тамоми ҳастиву вуҷудашон истифода карданд. Танҳо дар соҳаи физикаи ядроӣ ва дигар илмҳои дақиқ ба СССР ва кишварҳои Аврупои Шарқӣ бештар аз ҳафтуним ҳазор донишҷӯён сафарбар карда шуданд. Аз он ки сатҳи маълумоту савод дар Чин хеле поин буд, дар ибтидо ба таҳсил қариб ҳама сафарбар шуданд, вале боз ҳам кам буд. Аз ин рӯ, бо фармони маршал он донишҷӯёне, ки ба СССР ва кишварҳои аврупоии сотсиалистӣ ба омӯзиши фанҳои гуманитарӣ рафта буданд, маҷбурӣ ба факултаҳои техникӣ гузаронида шуданд. Ҳамчунин олимон ва муҳандисони корҳои мулкиро низ ба институтҳои низомӣ сафарбар карданд.
Аммо кӯмаки Шӯравӣ дер давом накард. Аллакай соли 1959 баъди гуфтушунид бо Ғарб дар мавриди манъи озмоишоти ҳастаӣ СССР ба Чин хабар дод, ки дигар наметавонад муоҳадаи имзокардаашро иҷро кунад. Созишнома танҳо як баҳона буд. Дар асл тағйири дидгоҳ миёни Маскав ва Пекин рушантар мешуд. Чин додани пойгоҳҳои баҳриаш ба киштиҳои зериобии Шӯравӣ бо мушакҳои балластикиро рад кард ва ин хашми Хрушёвро ба бор овард. Вай фармон дод, ки ҳамаи 12 ҳазор мутахассисон, аз ҷумла созандагони силоҳи атомиро фавран ба ватан баргардонанд. Охирин муҳандиси Шӯравӣ қаламрави Чинро дар таърихи 13-уми августи соли 1960 тарк кард.
Мао Сзэдун ба Маскав посухи қатъӣ дод. Мао гуфт, ки Чин мустаъмараи Русия нест, ки дар қаламрави он неруҳои ҳарбии бегона ҷойгир карда шаванд. Ин иқдом шарафи чиниҳоро паст мекунад ва зидди манфиатҳои миллист. Аммо баъд талаб кард, ки СССР барои сохтани флоти зериобӣ ёрӣ расонад. Хрушёв аз ин мавзеъгирии Пекин дар тааҷҷуб шуд ва гуфт, ки ҳадафи Маскав паст задани шарафи Чин набуд. Ва ҳамзамон кӯмак барои сохтани флоти ҳарбии баҳриро қатъӣ рад кард.

САХАРОВҲОИ ЧИН
Чин барномаи дигар ҳам дошт. Ин даъвати атомсозон аз хориҷ буд. Худи ин кишвар он замон физик, химик, риёзидон қариб ки надошт. Машҳуртарин шахсиятҳои Чин: “Курчатови чинӣ” - Сян Сансян ва “Коровлёви чинӣ” - Сян Сюэсен таълими Ғарбро гирифтаву дар Ғарб олим шудаанд.
Сян Сансян шогирди физикҳои машҳури фаронсавӣ Ирен ва Фредерик Жолио-Кюри буд. Ин ду тан коммунист буданд ва ҳар маълумоти сиррӣ, ки доштанд, ба ҳамҳизбони чинии худ доданд. Сян ҳанӯз соли 1948 ба ватанаш баргашта буд ва пирӯзии коммунистонро бо хушнудӣ пазируфт. Аллакай соли 1949 ӯ ба Порис рафт. Ҳукумати Чин он замон барояш 50 ҳазор доллар дод, то таҷҳизоти илмӣ харад ва донишҷӯёни чиниро ташвиқ ба бозгашт ба ватанашон кунад.
Зимнан, соли 1953 Сян аз Маскав низ дидан кард. Мехост иртиботҳое барои дарёфти маълумоти илмӣ барқарор кунад, вале чун ин то имзои муоҳадаи байни ду давлат буд, президенти Академияи илмҳо Несмеянон мақомотро огоҳ кард, ки меҳмони чиниро танҳо бо баъзе маълумотҳои хеле маҳдуд ошно созанд ва аслан ӯро ба ҷараёни аслии илм ворид насозанд. Танҳо ахбори умумиро барояш ироа кунанд.
Аммо барои Чини он замон дастоварди муҳим Сян Сюэсэн буд. Вай соли 1911 дар хонаводаи мансабдор ба дунё омад ва соли 1935 ба Амрико рафт. Дар ИМА вай дар институти технологии Массачусет таҳсил намуд ва баъдан институти технологии Калифорнияро хатм намуд. Истеъдоду дониши хуб, ки дошт, ба омӯзгорӣ ба кор гирифтанд ва яке аз шогирдони дӯстдоштаи назарияпардози кайҳон Теодор фон Карман буд.
Дар Калтех Сян Сюэсэн яке аз асосгузорони Лабораторияи ҳаракати реактивӣ шуд. Дар солҳои ҷанг ӯ дар сафи артиши ИМА хизмат кард ва ба омӯзиши техникаи мушакии олмониҳо саргарм буд.
Баъди ҷанг ба озмоишгоҳи худ ба кор баргашт ва дар Амрико аввалин мушаки тактикии “Корпорал”-ро сохт. Вале он замон вай намедонист, ки кайҳост ӯро ФБР таъқиб мекунад ва тамоилаш ба коммунистон аз назари хадамоти амниятии ИМА дур намондааст. Соли 1950 Сян Сюэсэн аз ҳамаи корҳои махфӣ дур карда шуд ва мавриди пурсиши муфаттишон қарор гирифт. Аввалин хоҳиши вай он шуд, ки зудтар ба ватанаш Чин баргардад. Вале ҳукуматдорони амрикоӣ хуруҷи ӯро мамнуъ карданд ва ҳабси хонагӣ шуд. Сарнавишти Сян Сюэсэн мавзуи суҳбату муколамаҳои махфии намояндагони Чин ва ИМА шуд. Дар аввалин мулоқоти Женева дар соли 1954 масъалаи баргашти Сян Сюэсэн ба Чин баррасӣ шуд. Чиниҳо дар ин гуфтушунид бартарӣ доштанд, даҳҳо шаҳрвандони амрикоӣ дар Чин боздошт шуда буданд ва ҳамаи онҳоро Пекин бо Сян Сюэсэн табодул кард.
Солҳои 1954-1955 аз ИМА ба Чин бештар аз сад нафар мутахассисони соҳаи физикаи ядроӣ, муҳандисони мушаксоз иҷозаи бозгашт дарёфт карданд. Дар миёни онҳо шахсиятҳои машҳуре ба мисли Жэн Синмин, профессор аз Донишгоҳи Буффало, Ду Шоу, Ван Сичжи, Чэн Гайсзя низ буданд.
Ҳамаи касоне, ки ба моҳияти инқилоби коммунистон пай бурда буданд, мегуфтанд ин ҳизб Чинро пешрафта хоҳад кард ва ба ёрии олимону муҳандисон ниёз дорад. Бо баргаштагон хадамоти амниятӣ суҳбатҳои хоса мекарданд, ҳар гуна адабиёте пешниҳод мекарданд ва ба истилоҳ онҳоро аввал шустушӯи мағзӣ мекарданд дар ин бора, ки кишвар ҳоло чӣ ҳол дорад ва чӣ бояд кард. Мегуфтанд, ки коммунистон аз Чини дастнигари дигарон мехоҳанд Чини мутараққӣ бунёд созанд.

РАДДИ КӮМАКҲО
Харҷумараҷ ва бесарусомонии “Ҷаҳиши бузург” ва “Инқилоби маданӣ” ба барномаҳои мушакиву атомӣ халал ворид накард. Ҳамаи касоне, ки даъвати мақомоти кишварашонро пазируфтанд, омаданд ва шароити мусоиди корӣ барояшон фароҳам оварда шуд. Худо Мао соли 1955 дар мулоқоташ бо созандагони силоҳи атомӣ гуфт: “Имрӯз ҳамаи мо шогирдони шумоем”.
Баъди бозпас хонда шудани мутахассисони Шӯравӣ ва қатъи пурраи ҳамаи кӯмакҳо аз ҷониби Маскав барномаи атомии Чин ба буҳрони ҷиддӣ гирифтор шуд. Сарварони Ҳизби коммунист дар як ҷаласаи истирорӣ вазъро ҷиддан баррасӣ карданд ва ба саволи чӣ бояд кард посух ҷустанд. Баъзеҳо пешниҳод карданд, ки ин барнома мутаваққиф шавад, чун кишварро гуруснагии сартосарӣ фаро гирифта буд ва бар асари он аз 30 то 50 миллион нафар қурбон шуда буданд. Вале Мао гуфт: “Бахти мо омад кард, ки русҳо моро раҳо карданду рафтанд. Дар акси ҳол ҳеҷ вақте наметавонистем посухи кӯмакҳои онҳоро диҳем. Ҳамаро бо неруи худ анҷом медиҳем ва хеле ба зудӣ. Роҳи дигар надорем!”. Тибқи арзёбии муаррихон Юн Чжан ва Ҷон Холидей, ин қарор муҷиби он шуд, ки дар қиёс ба таркиши силоҳи атомӣ дар Хиросима ва Нагасаки 100 баробар бештар одамон қурбон шаванд.
Аввалин реактори он соли 1958 ба кор даромад. Худи ҳамон сол 40 ҳазор аз ҷумлаи неруҳои ҳарбии сохтмонӣ ба биёбони Такла-Макан, дар наздикии кӯли Лоб-Нор эъзом шуданд, то барои озмоиш омодагӣ бинанд. Соли 1960 Чин аввалин мушаки балластикии худро озмоиш кард.
Тирамоҳи соли 1964 созандагони атом омода шуданд, фармони Пекинро мунтазир буданд, то аввалин озмоиши онро роҳандозӣ кунанд. Вале дар мақомоти болоии Пекин баҳсҳои тоза шуруъ шуданд. Хадамоти ҷосусии Амрико эълон кард, ки Вашингтон қасд дорад ба Чин зарба занад, агар ин кишвар даст ба озмоишоти атомӣ занад. 16-уми октябри соли 1964 аввалин озмоиши силоҳи атомии Чин баргузор шуд. Ин баъди ду рӯзи барканории Никита Хрушёв буд. Ва номи рамзии ин амалёт “Шумораи 596” буд - аз моҳи июни соли 1959, ки Иттиҳоди Шӯравӣ аз қатъи ҳамкории атомӣ эълон кард. Се сол баъд бомби водородӣ низ санҷида шуд. Чин ба қудрати ҳастаӣ табдил ёфт. Талоши Амрико ва муттаҳидонаш дар мавриди халал расондан ба ҷойе нарасид.

СТАЛИН ДУРУСТ БАДГУМОН ШУДА БУД
Тибқи навиштаи муаррих Шэн Жихуа, Чин барои сохтани бомби ҳастаӣ 3,6 миллиард доллар масраф кард, Иттиҳоди Шӯравӣ бошад, 11,6 миллиард доллар. Истифода аз кӯмакҳои Иттиҳоди Шӯравӣ ва ба ватан баргардонидани мутахассисони чинӣ аз хориҷ ду омили аслии харҷи камтар шуд. Аммо гумону шубҳаи Сталин рост баромад. Иосиф Сталин мегуфт, агар Чин соҳиби қудрат шавад, хеле ба зудӣ Иттиҳоди Шӯравиро фаромӯш мекунад. Ва чунин ҳам шуд. Ба муҷарради даст ёфтан ба силоҳи атомӣ ба бозиҳои мустақилонаи геополитикӣ шуруъ кард...

Максим АРТЕМЙЕВ
«Совершенно секретно», №35/364, 28 сентябри соли 2015

Таҳияи Ф. МУҲАММАД

Хонданд 812

Сарзамини Тоҷикистон ҳамчун гаҳвораи тамаддуни халқи тоҷик буда, пеш аз ҳама қадима будани онро ёдгориҳои таърихиаш шаҳодат медиҳанд.

Ноҳияи Куҳистони Мастчоҳ яке ноҳияҳои кадимтарини болооби водии Зарафшон буда, дар он ёдгориҳои таърихию фарҳангии зиёде боқӣ мондаанд, ки Шаҳраки Ҳисорак (асрҳои 5-8-и мелодӣ), Мазори Оббурдон (асрҳои 9-10), Масҷиди Мадрушкат (асри 19), Ҳаммоми Деҳаи Дашт (асри 18), Қалъаи Оббурдон ва ғайра аз зумраи муҳимтарин ёдгориҳои ин минтақа мебошанд.
Сойи Саббағ дар ноҳияи мазкур то кунун ягона макони таърихие буд, ки дар ин ҷо тасвирҳои рӯисангӣ (петроглиф) аз ҷониби бостоншиносону муаррихон Н. Н. Воронтсов, Е. А. Ляпунов, Б. С. Бобомуллоев ва дигарон омӯзиш шуда, дар натиҷаи омӯзиши онҳо мақолаҳои ҷолиб нашр гардидааст.
Дуюмин тасвирҳои рӯисангӣ, ки дар Куҳистони Мастчоҳ аз ҷониби муаллифи ин сатрҳо мавриди мушоҳида қарор гирифтааст, дар Таҳдашт ном мавзеи саҳроии деҳаи Дашт қарор дорад. Деҳаи Дашт мувозини деҳаи Оббурдон буда, дар қисмати чапи дарёи Зарафшон воқеъ аст. Таҳдашт ҳамчун мавзеи кишти саҳроӣ дар 5-километрии қисмати шарқи деҳаи Дашт ҷойгир аст. Сангтасвираҳо дар як санги калон тасвир шуда, бо андозаҳои гуногун зиёда аз 50 ададро ташкил мекунанд. Дар санг асосан миқдори зиёди буз ва гавазн тасвир ёфтааст ва баъзан тасвирҳо дар шакли гург канда шудаанд.
Бостоншиносони ҷавон Бобомулло Бобомуллоев ва Темурзода Бахтовар аз боздиди акси сангтасвираҳо ба чунин хулоса омадаанд, ки ин сангнигораҳо ба давраи асри биринҷ ва асриҳои миёна мансуб мебошанд. Аммо барои таҳқиқоти комили ин сангтасвираҳо акнун муҳаққиқонро мебояд ташрифи мавзеи номбурда намуда, пажуҳиш гузаронанд.

Ҳасан НУРМАТЗОДА,
Ходими калони илмии Осорхонаи миллии Тоҷикистон

Хонданд 1427

Иди қурбон, шиори Ислом аст

Сен 02, 2017
Хонданд: 790

Аз ид то ид

Дар ҳаёти башар идҳову ҷашнҳои гуногун ва сершуморе мавҷуданд, ки ҳар миллату давлат онҳоро ба таври густурда таҷлил мекунад ва бузург медорад. Таъкид бояд кард, ки аз ид то ид фарсахҳо ва масофаҳо фарқ вуҷуд дорад ва яке бар дигаре хусусиятҳои хос пайдо мекунад. Як зумра идҳоеро медонем, ки ба давлату давлатдорӣ, ба миллату қавмҳо тааллуқ мегиранд, ки онҳоро метавон ба ибораи “ҷашнҳои миллӣ” таъбир намуд ва як зумра идҳои дигар мавҷуданд, ки ба дини Ислом иртибот мегиранд, ки онҳоро метавон ба ибораи “ҷашнҳои исломӣ” ва ё “маросими динӣ” таъбир кард. Идҳои миллӣ бо кадом муносибати миллӣ, ҳодисаи таърихӣ ва мувофиқ ба таърихи муайян ба вуҷуд омадаанду қонунҳои вазъии инсон онро тасдиқ намуда, ҳамчун ҷашн қабул кардааст. Аммо идҳои диниро на инсон ва на қонуни вазъии ӯ таъсис надодааст, балки ба тамом онҳо ба холиқи кавну мавҷудот, Худои осмону замин ва ба қонуни осмонии Ӯ рабт мегиранд. Иди азҳо, ё қурбон ва иди фитр, ё рамазон аз ҷумлаи он идҳое мебошанд, ки Худованд худ бо илми ғайб ва ояндабинияш онҳоро мувофиқ ба муносибатҳои муайян муқаррар намудааст, ки солу моҳ, ҳафтаву рӯз ва соату дақиқаи баргузории онҳоро қонуни осмонӣ мушаххас баён кардааст, ки касе аз бани башар ҳуқуқи тағйир додани онро надорад ва ин масъала дақиқан муайян гаштааст, ки то қиёми қиёмат чунин идома хоҳад ёфт. Идҳои динӣ дар навбати аввал ибодат ва ё бандагӣ мебошанд. Тасаввур намоед, ки пас аз адои намози ид фарди мусалмон дилхӯшӣ мекунад, мехӯраду менӯшад, бо дӯстону рафиқон ва хешу ақрабо мулоқотҳои тафреҳиву болидахотирӣ анҷом медиҳад ва ин ҳама роҳати нафсӣ ба ибодат табдил меёбад ва бо анҷоми ин аъмол як рукни исломро ба ҷо меорад. Имрӯз дар дунё идҳои қавмию миллӣ ба рӯзҳои исрофкорӣ, лаҳву лаъаб, шаҳватронӣ, кибру ғурур, бузургманишӣ ва бебандуборӣ табдил ёфта истодаанд. Ин дар ҳоле аст, ки Худованд ин ду идро ҳамчун ибодат, наздикӣ ба Худо, тавбаву бозгашт, тафаккуру тааммул ва хушбахтиву саодатмандӣ ба вуҷуд овард. Иди қурбон шиоре аз шиорҳои муҳими дини Ислом ба ҳисоб меравад, ки Худованд онро барои комил намудани доираи накӯкорӣ дар ҷомеаи исломӣ машруъ ва қонунӣ гардонидааст. Онҷо, ки мефармояд: “Ҳар касе шиорҳои Худоро бузург медорад, бешубҳа он кор аз тақво ва парҳези дилҳо аст” (Сураи Ҳаҷ, ояти 32). Мавриди таъкид аст, ки Худованд иди қурбону рамазонро дар ивази идҳои даврони ҷоҳилият ва ҳамчун ҳадя барои мусалмонон арзонӣ доштааст, ки хайру баракаташ аз идҳои дигар садҳову ҳазорҳо маротиба болотар аст. Анас ибни Молик ривоят мекунад, ки “Замоне расули Худо (с) ба Мадинаи Мунаввара ташриф оварданд, мардум ду рӯзе доштанд, ки дар онҳо ба бозиву тафреҳ машғул мегаштанд. Паёмбари Худо (с) гуфтанд: “Ин ду рӯз чӣ рӯзанд? Онҳо дар ҷавоб гуфтанд, мо дар даврони ҷоҳилият дар ин ду рӯз бозӣ мекардем. Паёмбар дар ҷавоб гуфтанд, бешак Худованд дар ивази ин ду рӯз ба шумо ду рӯзи аз онҳо беҳтарро ато намуд, ки он иди азҳо ва иди фитр мебошад” (Ривояти Абудовуд).

Ид аз араб аст, ё аҷам, ё аз мусалмон?

Ахиран дар баъзе баҳсҳо ва гуфторҳои паси пардагӣ андешаҳое матраҳ мегарданд, ки иди фитр ва азҳоро ба мардум ва сарзамини араб ихтисос медиҳанд, гӯё он моли араб асту ба баъзе кишварҳои дигар тааллуқ надорад. Таъкид бояд кард, ки идҳои мазкур хусусияти оламшумулиро ба худ касб кардаанд, ҳеҷ марзу ҳудудро намешиносанд ва онҳо моли на араб, на аҷам ва на аз як миллати муайян аст, балки моли тамоми мусалмонони рӯи замин мебошанд. Ҷашнҳо дар олам ба худ унвонҳои мухталифу гуногун доранд ва ба касе ва чизе аз ашёи дунё ихтисос меёбанд. Аммо ҷанбаи ихтисоси ин ду иди мазкур ва унвони ягонаи онҳо, “Идулмуслимин” (иди мусалмонҳо) аст. Мардуми мусалмони дилхоҳ кишвари олам ҳуқуқи қонунӣ доранд, то идҳои худро ба таври густурда ва дар чаҳорчӯби шариат таҷлил кунанд. Онҳоро шариат ҳуқуқ додааст, то ба идгоҳ ҳозир шаванду бе мушкилӣ намози идро ба анҷом расонанд. Ҳуқуқи комил доранд, ки дар он рӯз хурсандӣ кунанд, дастурхони идона оро бидиҳанд ва анвоъи шириниҳоро омода созанд. Расули Худо (с) мефармоянд: “Рӯзи арафа, рӯзи наҳр (қурбонӣ), рӯзҳои ташриқ (такбир гуфтан) иди мо аҳли Ислом аст ва бегумон он рӯзҳо рӯзҳои хӯрдану нӯшидан аст” (Ривояти Абудовуд). Мусалмонҳо дар рӯзҳои ид тибқи қонуни шариат ҳуқуқи истироҳат доранд. Ҳар инсони мусалмон дар натиҷаи кулфату машаққати ибодатҳо ва мушкилоти ҳаёти рӯзмарра ҷисману руҳан хаста мегардад ва ба истироҳат эҳтиёҷ пайдо мекунад. Рӯзҳои ид баҳри истироҳати эшон айни муддао ба ҳисоб меравад. Маънии боло дар ҳадиси шарифи дигар низ зикр мегардад, ки паёмбари бузургвор фармудаанд: “Рӯзҳои ташриқ (такбир гуфтан) рӯзҳои хӯрдану нӯшидан ва зикри Худо мебошад” (Ривояти Имом Аҳмад). Яке аз амалҳои воҷиби мусалмон дар ин рӯз ба истилоҳ “узҳия” (қурбонӣ) мебошад. Ин амал суннати ҷадди мо ҳазрати Иброҳим буда, ба вуҷубияту қотеияти он Худованд тавассути Қуръон ва фиристодааш Муҳаммад (с) асос бахшидааст. “...барои парвардигорат намоз гузор ва қурбонӣ намо” (Сураи Кавсар, ояти 2). Ҷои таъкид аст, ки қурбонӣ мақосид ва аҳдофи худро дорад, ки яке аз он мақосид забҳи мол асту рехтани хуни он ва аз ҳама муҳим иҷрои фармони Худо. Ин масъалае аст, ки ба тадриҷ нисбати он эътиқоди мардуми мо коста мегардад. Масалан баъзеҳо дар идҳо ба андозаи маблағи як чорво гӯшт мехаранду барои мардум таом омода месозанд, аммо аз дӯши онҳо қурбонӣ ҳаргиз соқит намегардад. Агар як нафар чорвои хурд харидорӣ намояду аз он 10 килограм гӯшт барояд, бешак қурбониро ба ҷо овардааст ва соҳиби аҷру подош гаштааст. Вобаста ба он, ки кӣ бояд қурбонӣ кунад аз ҷониби уламои Ислом андешаҳои гуногун матраҳ шудааст. Ҷумҳури уламо истилоҳе доранд бо номи “майсурулҳол”, яъне “нафари миёнаҳол”, ки зиндагияшро дар сатҳи миёна пеш мебарад, кӯшиш намояд, то қурбониро иҷро кунад. Ҳар оила барои таҷлили рӯзи ид ҳадди ақал то ду ҳазор сомон масраф менамояд ва он ҳам барои қанду ширинӣ ва меваҷоте ки мардум дар рӯзи ид аз онҳо кам истифода мекунанд ва аксари он ба партовгоҳҳо меравад. Беҳтар мешавад, ки дар ивази он харҷи беҳуда як чорво харидорӣ намоему суди ҳамаҷонибаро ба даст орем.

Рӯзи идро ба рӯзи фисқу фуҷур ва исрофкорӣ табдил надиҳем

Ончи дар боло вобаста ба хӯрдану нӯшидан ва хушҳолӣ дар рӯзи ид гуфта шуд, андоза ва меъёри муайяни худро дорад ва дар ин айём аз ҳад гузаштанҳо ва ба исрофу ифрот роҳ доданро шариат, низ маҳкум мекунад. Аз ин лиҳоз чанде аз мухолифоти шаръӣ, ки дар рӯзи ид аз ҷониби баъзеҳо ба амал меояд зикр хоҳем намуд:

1.Ташкил намудани маҳфилҳои рақсу суруд ва омезиши марду зан дар он. Гарчанде, ки рақсу бозӣ ва хушҳолӣ дар рӯзҳои иди қурбону рамазон барои мардону занони мусалмон ҷоиз аст, аммо набояд аз доираи шариат берун бошад. Масалан лозим аст, ки он дар доираи оила миёни занҳо ва дар макони алоҳидаву дур аз назари номаҳрамон сурат бигирад. Агар дар ин амал зиёдаравӣ шавад, ба он ваҷҳ, ки мусиқиҳои фаҳшомезу бо садои баланд ва дар доираи номаҳрамону бегонагон сурат бигирад, амали ҳаром аст. Расули Худо (с) гуфтаанд: “Дар миёни уммати ман қавмҳое пайдо мешавад, ки зино, ҳарир (либоси абрешим) ва мусиқиро ҳалол мешуморанд”(Ривояти Бухорӣ).
2.Дар кӯчаҳо тӯда-тӯда сайр намудани занону духтарон бидуни риояи иффату покдоманӣ ва бо садои баланд сухан гуфтан, бо мардон омехта ва якҷоя гаштан, яке аз мухолифоти шаръ ба ҳисоб рафта, месазад, ки занону духтарони мусалмон дар рӯзҳои ид аз ин кирдори номатлуб худдорӣ намоянд ва неъмату ибодатро ба гуноҳу маъсият табдил надиҳанд. Аз Абуҳурайра ривоят аст, ки расули Худо (с) фармуданд: “Ду тоифа аз аҳли ҷаҳаннам мебошанд, қавме, ки дар дастон тозиёнаҳои мисли шохҳои гов доранду бо он мардумро шиканҷа мекунанд ва дар ҳаққи мардуми бегуноҳ зулмро раво мебинанд, тоифаи дигар заноне, ки бар тан либоси шаффоф мекунанд ва аъзои бадани онҳо намоён мегардад, аз иффату покдоманӣ рӯй метобанд ва занони дигарро ба ин кирдори бади худ ташвиқу тарғиб мекунанд. Мӯйҳои сарашонро ба мисли сари уштур ба ду фарх мекунанд. Бешубҳа чунин тоифаҳо на дохили ҷаннат мешаванд ва на бӯи он ба машомашон мерасад” (Ривояти Муслим);
3.Зиёдаравӣ намудан дар корҳои мубоҳ, аз қабили харидорӣ намудани либоси аз ҳад зиёд, харидорӣ намудани маводи хӯрокаи аз ниёз зиёда, ки ба ҳадди исрофкорӣ мерасад. Чунки Худованд исрофкориро манъ намуда, анҷомдиҳандаи онро мавриди ваъиди хеш қарор додааст: “Бихӯред ва бинӯшед ва ба исрофкорӣ роҳ надиҳед, чунки Худо исрофкоронро дӯст намедорад” (Сураи Аъроф, ояти 31);
4.Тарки намози ид. Чуноне ба назар мерасад баъзе нафарон нисбат ба адои намози ид бепарвоӣ зоҳир мекунанд ва худро аз аҷру подоши намоз маҳрум месозанд. Хурду бузургро лозим аст, то дар намоз ширкат варзанд ва бе узри шаръӣ тарки намоз накунанд. Бе шубҳа касе бе узр тарки намози ид мекунад, дониста бошад, ки хатои бузургеро анҷом додааст;
5.Пеш аз намоз хӯрдан, ки ин кор мухолифи шариат мебошад. Дар иди қурбон суннат аст, ки фарди мусалмон то намози ид чизе тановул накунад, балки пас аз намоз омада аз қурбонияш тановул кунад, агар албатта қурбонӣ дошта бошад, агар надошта бошад метавонад аз қурбонии нафари дигар тановул намояд. Аз Абдуллоҳ ибни Бурайда ривоят аст, ки мегӯяд: “Расули Худо (с) дар иди фитр таом тановул мекарданд, пасон ба намози ид мерафтанд, аммо дар иди қурбон аввал намозро мехонданду баъд таом мехӯрданд” (Ривояти Тирмизӣ);
6.Гӯш наандохтан ба хутбаи намози ид ва амри маъруф. Чунки дар ин рӯзҳо мардум барои гӯш андохтан ба хитоби имом, ки дину оини мардумро ба онҳо мефаҳмонад, сахт эҳтиёҷ доранд ва ягона маҳфилҳое, ки асолат ва рисолати ҳар мусалмонро ба ӯ таълим медиҳад, ин маҳофили динӣ, масоҷид ва хутбаҳои пурмуҳтавои имомони бо тақвову парҳезгор ба ҳисоб меравад.

Дар лобалои қудуми иди азҳо чанде аз иршодот ва авомири шариати Ислом буд, ки ба хонандаи гиромӣ пешкаш намудем. Амал ва муносибати дуруст бо қавонини тағйирнопазири шаръи шариф ба ҳар фарди мусалмон ҳаёти гуворову ростин ва тариқи мустақимро ба мерос хоҳад гузошт. Ин ҳама аз хонанда ва афроди соҳибҳуқуқи мусалмон вобастагии амиқ дорад, боқӣ ҳидоятро аз Аллоҳи зулҷалол хоҳонем ва ба якояки уммати Ислом ва ҳамватанони азизамон иди азҳоро табрику таҳният мегӯем.

Абдулваҳҳоби АБДУЛМАННОН

Хонданд 790

Таърих шаҳодат медиҳад, ки занони далеру шуҷоъ ва донову оқила дар радифи мардон дар саҳнаи илму ҳунар ва фарҳангу адаб, дар майдони разм ва арсаи сиёсат ҳунарнамоӣ намуда, дар ҷомеа сазовори эътирофу эҳтиром ва мақому манзалати баланду шоиста гардидаанд. Занон ҳамчун омӯзгор, олима, соҳибкор, табиби ҳозиқ, тарбиятгар, кишоварз, корманди мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, сарвару роҳбар дар пешбурди ҳаёти навин, ободию шукуфони Тоҷикистони азизамон саҳми беандоза доранд. Воқеан, занон таҷассумгари симои маънавию ахлоқӣ, зоҳирию ботинии ҷомеа ва ҳар миллату давлат буда, сатҳи хираду маърифат, камолоту пешрафт, гузашта ва ояндаи ҷамъиятро инъикос ва муайян месозанд. Тоҷикистон ватани инсонҳои бузург аст, ин ватанро бо номи фарзандони фарзонааш мешиносанд. Яке аз чунин шахсон ходими намоёни давлатӣ, аввалин бинокорзани тоҷик Тоҳирова Ҳамро Зоировна (1912-1990) мебошад.

Тоҳирова Ҳамро Зоировна 22-уми августи соли 1912 дар деҳаи Ашти ноҳияи Ашти вилояти Суғд дар оилаи коргар чашм ба дунё кушод. Вай фаъолияти меҳнатиашро соли 1935 баъди хатми Донишкадаи давлатии Осиёи Миёна оғоз намуд. Ӯ аввалин бинокорзани Тоҷикистон гардида, солҳои 1936- 1940 саркор, сардори участкаи сохтмон ва муҳандиси шуъбаи сохтмони асосии Кумитаи давлатии сохтмону назорати Шӯрои Комиссарони Халқи ҶШС Тоҷикистон шуда кор кардааст.
Дар ин давра як қатор биноҳои Маҷлиси Оли Тоҷикстон, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, мактабҳои миёна ва маҳаллаҳои истиқоматӣ бо иштирок ва роҳбарии ӯ сохта шуданд. Вай иштироккунандаи анҷумани умумиттифоқии меъморон, муаллифи як қатор лоиҳаҳои бинову иншоотҳо буд. 1-уми марти соли 1936 Маҷлиси машваратии бинокорон дар шаҳри Душанбе барпо гардид. Тоҳирова Ҳамро узви Иттифоқи меъморони Тоҷикистон гардид. Дар он Тоҳирова Ҳамро низ ширкат дошт. Дар ҳамон маҷлиси машваратӣ рӯзи Иттифоқи меъморони Тоҷикистон таъсис дода шуда, аввалин конфронси ҷумҳуриявии меъморон барпо гардид. Ба раёсати конфронс меъморон С.В. Кутин, П.Р.Сироткин Тоҳирова Ҳ. интихоб шуданд. Тоҳирова Ҳамро Зоировна аз соли 1940 то соли 1954 дар вазифаҳои масъули давлатӣ аз ҷумла дар Шӯрои Комиссарони халқии ҷумҳурӣ ва Кумитаи марказии Ҳизби коммунистии Тоҷикистон фаъолият намуд. Дар вазифаҳои мудири шуъбаи кор бо занони Комитети Марказӣ, мудири шуъбаи кор бо саноат ва нақлиёти Комитети Марказӣ, Котиби комитети марказии Шурои Олии Тоҷикистон, вазири сохтмони шаҳру деҳот, вазири сохтмон, вазири масолеҳи бинокорӣ ва саноат, раиси Кумитаи давлатии нақшакашии ҷумҳурӣ, ҷонишини раиси шӯрои хоҷагии халқи ноҳияи иқтисодии Осиёи Миёна, ҷониши якуми вазири кишоварзии Тоҷикистон шуда фаъолият намудааст. Аз соли 1968 то соли 1974 дар вазифаи раиси Ҷамъияти дӯстӣ ва робитаҳои маданӣ бо мамлакатҳои хориҷӣ ифои вазифа карда, дар таҳкими робитаҳои фарҳангӣ саҳми калон гузошт.
Вай мутахассиси соҳаи сохтмон буда, дар тарақкиёти ҷумҳуриамон саҳми калон гузоштааст. Тоҳирова Ҳамро дар бунёди Театри опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ иштирок кардааст. Бунёди иншооти мазкур дар ҳамон солҳо барои Тоҷикистон воқеаи дорои аҳамияти бузург буд. Маркази бузурги фарҳангӣ дар меҳвари хиёбони ҷумҳуриявӣ ва академик Раҷабовҳо бунёд гардид. Тоҳирова Ҳамро – ягона бинокорзани тоҷик ба вазифаи коргузори иншооти мазкур таъин гардид. Соли 1954 Тоҳирова Ҳамро Зоировна вазири сохтмони мамлакат интихоб гашта, дар давоми ҳафтсоли роҳбарии ӯ биноҳои Донишгоҳи аграрӣ, чойхонаи Роҳат, бинои Донишгоҳи политехникии Тоҷикистон, меҳмонхонаи Душанбе, нерӯгоҳҳои барқи обии Қайроққум, Норак ва Бойғозӣ, биноҳои асосии истгоҳи роҳи оҳан ва фурудгоҳ қомат афрохта, ҳамчунин беш аз 1- миллион аҳолии ҷумҳурӣ соҳиби манзилҳои нави истиқоматӣ шуданд. Ҳамро Тоҳирова аз соли 1937- то соли 1957 аъзои Иттифоқи меъморони Иттиҳоди шуравӣ буд.
Тоҳирова Ҳамро Зоировна соли 1974 ба нафақа баромада, вай фаъолияти ҷамъиятиашро дар Иттифоқи меъморони Тоҷикистон қатъ накарда, дар ҳамаи анҷуманҳо, плениумҳо ва машваратҳои меъморони ҷумҳурӣ ва ИҶШС иштирок менамуд. Ҳамин тавр, Тоҳиров Ҳамро дар меъморӣ ва сохтани Тоҷикистон саҳми калон гузоштааст.
Беҳуда нест, ки мамлакат хизматҳои шоёни дар солҳои зиёд кардаи Ҳамро Тоҳироваро ба назар гирифта, ӯро бо мукофотҳои олӣ сарфароз намудааст, ки аз ҷумла бо 3 карат ордени «Нишони фахрӣ», медалҳои «Барои меҳнати диловарона дар Ҷанги бузурги Ватании солҳои 1941-1945», дорандаи 5 карат ордени «Байрақи Сурхи меҳнат», медалҳои “Барои меҳнати шуҷоатнок”, Бинокори хизматнишондодаи Тоҷикистон, Ифтихорномаҳои Президиуми Шӯрои Олӣ, Кумитаи занҳои Иттиҳоди Шӯравӣ қадрдонӣ шудааст.
Хислатҳои ҳамидаи инсонӣ, мисли фурӯтанӣ, ҳимматбаландӣ, ҷасорат, ростқавлӣ, дурандешӣ асоси комёбиҳои фаъолияти фарзанди фарзонаи халқи тоҷик, Тоҳирова Ҳамроҳ Зоировна буд. Халқи тоҷик имрӯз ҳам бо корнамоӣ ва ҷоннисориҳои ӯ ифтихор намуда, номи ин бинокорзани тоҷикро бо некӣ ёд мекунад.
Барои зинда гардонидани номи неки Тоҳирова Ҳамроҳ Зоировна лоақал хиёбоне, кучае,ё мактабе дар шаҳри Душанбе номгузорӣ карда шавад. Касе ки барои халқу Ватани азизаш ҷонфидоӣ намудааст, ӽамеша новобаста ба гузаштаи айём бо номи нек ёдоварӣ карда мешавад.

Бахтовари Темирзода,
мутахассиси пешбари шуъбаи
сиккашиносӣ ва бостоншиносии ОМТ 

Хонданд 1137

Хабари-рӯз

Календар

« Ноябрь 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30    

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.