.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Таърих

Сарзамини Тоҷикистон ҳамчун гаҳвораи тамаддуни халқи тоҷик буда, пеш аз ҳама қадима будани онро ёдгориҳои таърихиаш шаҳодат медиҳанд.

Ноҳияи Куҳистони Мастчоҳ яке ноҳияҳои кадимтарини болооби водии Зарафшон буда, дар он ёдгориҳои таърихию фарҳангии зиёде боқӣ мондаанд, ки Шаҳраки Ҳисорак (асрҳои 5-8-и мелодӣ), Мазори Оббурдон (асрҳои 9-10), Масҷиди Мадрушкат (асри 19), Ҳаммоми Деҳаи Дашт (асри 18), Қалъаи Оббурдон ва ғайра аз зумраи муҳимтарин ёдгориҳои ин минтақа мебошанд.
Сойи Саббағ дар ноҳияи мазкур то кунун ягона макони таърихие буд, ки дар ин ҷо тасвирҳои рӯисангӣ (петроглиф) аз ҷониби бостоншиносону муаррихон Н. Н. Воронтсов, Е. А. Ляпунов, Б. С. Бобомуллоев ва дигарон омӯзиш шуда, дар натиҷаи омӯзиши онҳо мақолаҳои ҷолиб нашр гардидааст.
Дуюмин тасвирҳои рӯисангӣ, ки дар Куҳистони Мастчоҳ аз ҷониби муаллифи ин сатрҳо мавриди мушоҳида қарор гирифтааст, дар Таҳдашт ном мавзеи саҳроии деҳаи Дашт қарор дорад. Деҳаи Дашт мувозини деҳаи Оббурдон буда, дар қисмати чапи дарёи Зарафшон воқеъ аст. Таҳдашт ҳамчун мавзеи кишти саҳроӣ дар 5-километрии қисмати шарқи деҳаи Дашт ҷойгир аст. Сангтасвираҳо дар як санги калон тасвир шуда, бо андозаҳои гуногун зиёда аз 50 ададро ташкил мекунанд. Дар санг асосан миқдори зиёди буз ва гавазн тасвир ёфтааст ва баъзан тасвирҳо дар шакли гург канда шудаанд.
Бостоншиносони ҷавон Бобомулло Бобомуллоев ва Темурзода Бахтовар аз боздиди акси сангтасвираҳо ба чунин хулоса омадаанд, ки ин сангнигораҳо ба давраи асри биринҷ ва асриҳои миёна мансуб мебошанд. Аммо барои таҳқиқоти комили ин сангтасвираҳо акнун муҳаққиқонро мебояд ташрифи мавзеи номбурда намуда, пажуҳиш гузаронанд.

Ҳасан НУРМАТЗОДА,
Ходими калони илмии Осорхонаи миллии Тоҷикистон

Хонданд 1365

Иди қурбон, шиори Ислом аст

Сен 02, 2017
Диданд: 719

Аз ид то ид

Дар ҳаёти башар идҳову ҷашнҳои гуногун ва сершуморе мавҷуданд, ки ҳар миллату давлат онҳоро ба таври густурда таҷлил мекунад ва бузург медорад. Таъкид бояд кард, ки аз ид то ид фарсахҳо ва масофаҳо фарқ вуҷуд дорад ва яке бар дигаре хусусиятҳои хос пайдо мекунад. Як зумра идҳоеро медонем, ки ба давлату давлатдорӣ, ба миллату қавмҳо тааллуқ мегиранд, ки онҳоро метавон ба ибораи “ҷашнҳои миллӣ” таъбир намуд ва як зумра идҳои дигар мавҷуданд, ки ба дини Ислом иртибот мегиранд, ки онҳоро метавон ба ибораи “ҷашнҳои исломӣ” ва ё “маросими динӣ” таъбир кард. Идҳои миллӣ бо кадом муносибати миллӣ, ҳодисаи таърихӣ ва мувофиқ ба таърихи муайян ба вуҷуд омадаанду қонунҳои вазъии инсон онро тасдиқ намуда, ҳамчун ҷашн қабул кардааст. Аммо идҳои диниро на инсон ва на қонуни вазъии ӯ таъсис надодааст, балки ба тамом онҳо ба холиқи кавну мавҷудот, Худои осмону замин ва ба қонуни осмонии Ӯ рабт мегиранд. Иди азҳо, ё қурбон ва иди фитр, ё рамазон аз ҷумлаи он идҳое мебошанд, ки Худованд худ бо илми ғайб ва ояндабинияш онҳоро мувофиқ ба муносибатҳои муайян муқаррар намудааст, ки солу моҳ, ҳафтаву рӯз ва соату дақиқаи баргузории онҳоро қонуни осмонӣ мушаххас баён кардааст, ки касе аз бани башар ҳуқуқи тағйир додани онро надорад ва ин масъала дақиқан муайян гаштааст, ки то қиёми қиёмат чунин идома хоҳад ёфт. Идҳои динӣ дар навбати аввал ибодат ва ё бандагӣ мебошанд. Тасаввур намоед, ки пас аз адои намози ид фарди мусалмон дилхӯшӣ мекунад, мехӯраду менӯшад, бо дӯстону рафиқон ва хешу ақрабо мулоқотҳои тафреҳиву болидахотирӣ анҷом медиҳад ва ин ҳама роҳати нафсӣ ба ибодат табдил меёбад ва бо анҷоми ин аъмол як рукни исломро ба ҷо меорад. Имрӯз дар дунё идҳои қавмию миллӣ ба рӯзҳои исрофкорӣ, лаҳву лаъаб, шаҳватронӣ, кибру ғурур, бузургманишӣ ва бебандуборӣ табдил ёфта истодаанд. Ин дар ҳоле аст, ки Худованд ин ду идро ҳамчун ибодат, наздикӣ ба Худо, тавбаву бозгашт, тафаккуру тааммул ва хушбахтиву саодатмандӣ ба вуҷуд овард. Иди қурбон шиоре аз шиорҳои муҳими дини Ислом ба ҳисоб меравад, ки Худованд онро барои комил намудани доираи накӯкорӣ дар ҷомеаи исломӣ машруъ ва қонунӣ гардонидааст. Онҷо, ки мефармояд: “Ҳар касе шиорҳои Худоро бузург медорад, бешубҳа он кор аз тақво ва парҳези дилҳо аст” (Сураи Ҳаҷ, ояти 32). Мавриди таъкид аст, ки Худованд иди қурбону рамазонро дар ивази идҳои даврони ҷоҳилият ва ҳамчун ҳадя барои мусалмонон арзонӣ доштааст, ки хайру баракаташ аз идҳои дигар садҳову ҳазорҳо маротиба болотар аст. Анас ибни Молик ривоят мекунад, ки “Замоне расули Худо (с) ба Мадинаи Мунаввара ташриф оварданд, мардум ду рӯзе доштанд, ки дар онҳо ба бозиву тафреҳ машғул мегаштанд. Паёмбари Худо (с) гуфтанд: “Ин ду рӯз чӣ рӯзанд? Онҳо дар ҷавоб гуфтанд, мо дар даврони ҷоҳилият дар ин ду рӯз бозӣ мекардем. Паёмбар дар ҷавоб гуфтанд, бешак Худованд дар ивази ин ду рӯз ба шумо ду рӯзи аз онҳо беҳтарро ато намуд, ки он иди азҳо ва иди фитр мебошад” (Ривояти Абудовуд).

Ид аз араб аст, ё аҷам, ё аз мусалмон?

Ахиран дар баъзе баҳсҳо ва гуфторҳои паси пардагӣ андешаҳое матраҳ мегарданд, ки иди фитр ва азҳоро ба мардум ва сарзамини араб ихтисос медиҳанд, гӯё он моли араб асту ба баъзе кишварҳои дигар тааллуқ надорад. Таъкид бояд кард, ки идҳои мазкур хусусияти оламшумулиро ба худ касб кардаанд, ҳеҷ марзу ҳудудро намешиносанд ва онҳо моли на араб, на аҷам ва на аз як миллати муайян аст, балки моли тамоми мусалмонони рӯи замин мебошанд. Ҷашнҳо дар олам ба худ унвонҳои мухталифу гуногун доранд ва ба касе ва чизе аз ашёи дунё ихтисос меёбанд. Аммо ҷанбаи ихтисоси ин ду иди мазкур ва унвони ягонаи онҳо, “Идулмуслимин” (иди мусалмонҳо) аст. Мардуми мусалмони дилхоҳ кишвари олам ҳуқуқи қонунӣ доранд, то идҳои худро ба таври густурда ва дар чаҳорчӯби шариат таҷлил кунанд. Онҳоро шариат ҳуқуқ додааст, то ба идгоҳ ҳозир шаванду бе мушкилӣ намози идро ба анҷом расонанд. Ҳуқуқи комил доранд, ки дар он рӯз хурсандӣ кунанд, дастурхони идона оро бидиҳанд ва анвоъи шириниҳоро омода созанд. Расули Худо (с) мефармоянд: “Рӯзи арафа, рӯзи наҳр (қурбонӣ), рӯзҳои ташриқ (такбир гуфтан) иди мо аҳли Ислом аст ва бегумон он рӯзҳо рӯзҳои хӯрдану нӯшидан аст” (Ривояти Абудовуд). Мусалмонҳо дар рӯзҳои ид тибқи қонуни шариат ҳуқуқи истироҳат доранд. Ҳар инсони мусалмон дар натиҷаи кулфату машаққати ибодатҳо ва мушкилоти ҳаёти рӯзмарра ҷисману руҳан хаста мегардад ва ба истироҳат эҳтиёҷ пайдо мекунад. Рӯзҳои ид баҳри истироҳати эшон айни муддао ба ҳисоб меравад. Маънии боло дар ҳадиси шарифи дигар низ зикр мегардад, ки паёмбари бузургвор фармудаанд: “Рӯзҳои ташриқ (такбир гуфтан) рӯзҳои хӯрдану нӯшидан ва зикри Худо мебошад” (Ривояти Имом Аҳмад). Яке аз амалҳои воҷиби мусалмон дар ин рӯз ба истилоҳ “узҳия” (қурбонӣ) мебошад. Ин амал суннати ҷадди мо ҳазрати Иброҳим буда, ба вуҷубияту қотеияти он Худованд тавассути Қуръон ва фиристодааш Муҳаммад (с) асос бахшидааст. “...барои парвардигорат намоз гузор ва қурбонӣ намо” (Сураи Кавсар, ояти 2). Ҷои таъкид аст, ки қурбонӣ мақосид ва аҳдофи худро дорад, ки яке аз он мақосид забҳи мол асту рехтани хуни он ва аз ҳама муҳим иҷрои фармони Худо. Ин масъалае аст, ки ба тадриҷ нисбати он эътиқоди мардуми мо коста мегардад. Масалан баъзеҳо дар идҳо ба андозаи маблағи як чорво гӯшт мехаранду барои мардум таом омода месозанд, аммо аз дӯши онҳо қурбонӣ ҳаргиз соқит намегардад. Агар як нафар чорвои хурд харидорӣ намояду аз он 10 килограм гӯшт барояд, бешак қурбониро ба ҷо овардааст ва соҳиби аҷру подош гаштааст. Вобаста ба он, ки кӣ бояд қурбонӣ кунад аз ҷониби уламои Ислом андешаҳои гуногун матраҳ шудааст. Ҷумҳури уламо истилоҳе доранд бо номи “майсурулҳол”, яъне “нафари миёнаҳол”, ки зиндагияшро дар сатҳи миёна пеш мебарад, кӯшиш намояд, то қурбониро иҷро кунад. Ҳар оила барои таҷлили рӯзи ид ҳадди ақал то ду ҳазор сомон масраф менамояд ва он ҳам барои қанду ширинӣ ва меваҷоте ки мардум дар рӯзи ид аз онҳо кам истифода мекунанд ва аксари он ба партовгоҳҳо меравад. Беҳтар мешавад, ки дар ивази он харҷи беҳуда як чорво харидорӣ намоему суди ҳамаҷонибаро ба даст орем.

Рӯзи идро ба рӯзи фисқу фуҷур ва исрофкорӣ табдил надиҳем

Ончи дар боло вобаста ба хӯрдану нӯшидан ва хушҳолӣ дар рӯзи ид гуфта шуд, андоза ва меъёри муайяни худро дорад ва дар ин айём аз ҳад гузаштанҳо ва ба исрофу ифрот роҳ доданро шариат, низ маҳкум мекунад. Аз ин лиҳоз чанде аз мухолифоти шаръӣ, ки дар рӯзи ид аз ҷониби баъзеҳо ба амал меояд зикр хоҳем намуд:

1.Ташкил намудани маҳфилҳои рақсу суруд ва омезиши марду зан дар он. Гарчанде, ки рақсу бозӣ ва хушҳолӣ дар рӯзҳои иди қурбону рамазон барои мардону занони мусалмон ҷоиз аст, аммо набояд аз доираи шариат берун бошад. Масалан лозим аст, ки он дар доираи оила миёни занҳо ва дар макони алоҳидаву дур аз назари номаҳрамон сурат бигирад. Агар дар ин амал зиёдаравӣ шавад, ба он ваҷҳ, ки мусиқиҳои фаҳшомезу бо садои баланд ва дар доираи номаҳрамону бегонагон сурат бигирад, амали ҳаром аст. Расули Худо (с) гуфтаанд: “Дар миёни уммати ман қавмҳое пайдо мешавад, ки зино, ҳарир (либоси абрешим) ва мусиқиро ҳалол мешуморанд”(Ривояти Бухорӣ).
2.Дар кӯчаҳо тӯда-тӯда сайр намудани занону духтарон бидуни риояи иффату покдоманӣ ва бо садои баланд сухан гуфтан, бо мардон омехта ва якҷоя гаштан, яке аз мухолифоти шаръ ба ҳисоб рафта, месазад, ки занону духтарони мусалмон дар рӯзҳои ид аз ин кирдори номатлуб худдорӣ намоянд ва неъмату ибодатро ба гуноҳу маъсият табдил надиҳанд. Аз Абуҳурайра ривоят аст, ки расули Худо (с) фармуданд: “Ду тоифа аз аҳли ҷаҳаннам мебошанд, қавме, ки дар дастон тозиёнаҳои мисли шохҳои гов доранду бо он мардумро шиканҷа мекунанд ва дар ҳаққи мардуми бегуноҳ зулмро раво мебинанд, тоифаи дигар заноне, ки бар тан либоси шаффоф мекунанд ва аъзои бадани онҳо намоён мегардад, аз иффату покдоманӣ рӯй метобанд ва занони дигарро ба ин кирдори бади худ ташвиқу тарғиб мекунанд. Мӯйҳои сарашонро ба мисли сари уштур ба ду фарх мекунанд. Бешубҳа чунин тоифаҳо на дохили ҷаннат мешаванд ва на бӯи он ба машомашон мерасад” (Ривояти Муслим);
3.Зиёдаравӣ намудан дар корҳои мубоҳ, аз қабили харидорӣ намудани либоси аз ҳад зиёд, харидорӣ намудани маводи хӯрокаи аз ниёз зиёда, ки ба ҳадди исрофкорӣ мерасад. Чунки Худованд исрофкориро манъ намуда, анҷомдиҳандаи онро мавриди ваъиди хеш қарор додааст: “Бихӯред ва бинӯшед ва ба исрофкорӣ роҳ надиҳед, чунки Худо исрофкоронро дӯст намедорад” (Сураи Аъроф, ояти 31);
4.Тарки намози ид. Чуноне ба назар мерасад баъзе нафарон нисбат ба адои намози ид бепарвоӣ зоҳир мекунанд ва худро аз аҷру подоши намоз маҳрум месозанд. Хурду бузургро лозим аст, то дар намоз ширкат варзанд ва бе узри шаръӣ тарки намоз накунанд. Бе шубҳа касе бе узр тарки намози ид мекунад, дониста бошад, ки хатои бузургеро анҷом додааст;
5.Пеш аз намоз хӯрдан, ки ин кор мухолифи шариат мебошад. Дар иди қурбон суннат аст, ки фарди мусалмон то намози ид чизе тановул накунад, балки пас аз намоз омада аз қурбонияш тановул кунад, агар албатта қурбонӣ дошта бошад, агар надошта бошад метавонад аз қурбонии нафари дигар тановул намояд. Аз Абдуллоҳ ибни Бурайда ривоят аст, ки мегӯяд: “Расули Худо (с) дар иди фитр таом тановул мекарданд, пасон ба намози ид мерафтанд, аммо дар иди қурбон аввал намозро мехонданду баъд таом мехӯрданд” (Ривояти Тирмизӣ);
6.Гӯш наандохтан ба хутбаи намози ид ва амри маъруф. Чунки дар ин рӯзҳо мардум барои гӯш андохтан ба хитоби имом, ки дину оини мардумро ба онҳо мефаҳмонад, сахт эҳтиёҷ доранд ва ягона маҳфилҳое, ки асолат ва рисолати ҳар мусалмонро ба ӯ таълим медиҳад, ин маҳофили динӣ, масоҷид ва хутбаҳои пурмуҳтавои имомони бо тақвову парҳезгор ба ҳисоб меравад.

Дар лобалои қудуми иди азҳо чанде аз иршодот ва авомири шариати Ислом буд, ки ба хонандаи гиромӣ пешкаш намудем. Амал ва муносибати дуруст бо қавонини тағйирнопазири шаръи шариф ба ҳар фарди мусалмон ҳаёти гуворову ростин ва тариқи мустақимро ба мерос хоҳад гузошт. Ин ҳама аз хонанда ва афроди соҳибҳуқуқи мусалмон вобастагии амиқ дорад, боқӣ ҳидоятро аз Аллоҳи зулҷалол хоҳонем ва ба якояки уммати Ислом ва ҳамватанони азизамон иди азҳоро табрику таҳният мегӯем.

Абдулваҳҳоби АБДУЛМАННОН

Хонданд 719

Аввалин бинокорзани Тоҷикистон

Авг 26, 2017
Диданд: 1059

Таърих шаҳодат медиҳад, ки занони далеру шуҷоъ ва донову оқила дар радифи мардон дар саҳнаи илму ҳунар ва фарҳангу адаб, дар майдони разм ва арсаи сиёсат ҳунарнамоӣ намуда, дар ҷомеа сазовори эътирофу эҳтиром ва мақому манзалати баланду шоиста гардидаанд. Занон ҳамчун омӯзгор, олима, соҳибкор, табиби ҳозиқ, тарбиятгар, кишоварз, корманди мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, сарвару роҳбар дар пешбурди ҳаёти навин, ободию шукуфони Тоҷикистони азизамон саҳми беандоза доранд. Воқеан, занон таҷассумгари симои маънавию ахлоқӣ, зоҳирию ботинии ҷомеа ва ҳар миллату давлат буда, сатҳи хираду маърифат, камолоту пешрафт, гузашта ва ояндаи ҷамъиятро инъикос ва муайян месозанд. Тоҷикистон ватани инсонҳои бузург аст, ин ватанро бо номи фарзандони фарзонааш мешиносанд. Яке аз чунин шахсон ходими намоёни давлатӣ, аввалин бинокорзани тоҷик Тоҳирова Ҳамро Зоировна (1912-1990) мебошад.

Тоҳирова Ҳамро Зоировна 22-уми августи соли 1912 дар деҳаи Ашти ноҳияи Ашти вилояти Суғд дар оилаи коргар чашм ба дунё кушод. Вай фаъолияти меҳнатиашро соли 1935 баъди хатми Донишкадаи давлатии Осиёи Миёна оғоз намуд. Ӯ аввалин бинокорзани Тоҷикистон гардида, солҳои 1936- 1940 саркор, сардори участкаи сохтмон ва муҳандиси шуъбаи сохтмони асосии Кумитаи давлатии сохтмону назорати Шӯрои Комиссарони Халқи ҶШС Тоҷикистон шуда кор кардааст.
Дар ин давра як қатор биноҳои Маҷлиси Оли Тоҷикстон, Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, мактабҳои миёна ва маҳаллаҳои истиқоматӣ бо иштирок ва роҳбарии ӯ сохта шуданд. Вай иштироккунандаи анҷумани умумиттифоқии меъморон, муаллифи як қатор лоиҳаҳои бинову иншоотҳо буд. 1-уми марти соли 1936 Маҷлиси машваратии бинокорон дар шаҳри Душанбе барпо гардид. Тоҳирова Ҳамро узви Иттифоқи меъморони Тоҷикистон гардид. Дар он Тоҳирова Ҳамро низ ширкат дошт. Дар ҳамон маҷлиси машваратӣ рӯзи Иттифоқи меъморони Тоҷикистон таъсис дода шуда, аввалин конфронси ҷумҳуриявии меъморон барпо гардид. Ба раёсати конфронс меъморон С.В. Кутин, П.Р.Сироткин Тоҳирова Ҳ. интихоб шуданд. Тоҳирова Ҳамро Зоировна аз соли 1940 то соли 1954 дар вазифаҳои масъули давлатӣ аз ҷумла дар Шӯрои Комиссарони халқии ҷумҳурӣ ва Кумитаи марказии Ҳизби коммунистии Тоҷикистон фаъолият намуд. Дар вазифаҳои мудири шуъбаи кор бо занони Комитети Марказӣ, мудири шуъбаи кор бо саноат ва нақлиёти Комитети Марказӣ, Котиби комитети марказии Шурои Олии Тоҷикистон, вазири сохтмони шаҳру деҳот, вазири сохтмон, вазири масолеҳи бинокорӣ ва саноат, раиси Кумитаи давлатии нақшакашии ҷумҳурӣ, ҷонишини раиси шӯрои хоҷагии халқи ноҳияи иқтисодии Осиёи Миёна, ҷониши якуми вазири кишоварзии Тоҷикистон шуда фаъолият намудааст. Аз соли 1968 то соли 1974 дар вазифаи раиси Ҷамъияти дӯстӣ ва робитаҳои маданӣ бо мамлакатҳои хориҷӣ ифои вазифа карда, дар таҳкими робитаҳои фарҳангӣ саҳми калон гузошт.
Вай мутахассиси соҳаи сохтмон буда, дар тарақкиёти ҷумҳуриамон саҳми калон гузоштааст. Тоҳирова Ҳамро дар бунёди Театри опера ва балети ба номи Садриддин Айнӣ иштирок кардааст. Бунёди иншооти мазкур дар ҳамон солҳо барои Тоҷикистон воқеаи дорои аҳамияти бузург буд. Маркази бузурги фарҳангӣ дар меҳвари хиёбони ҷумҳуриявӣ ва академик Раҷабовҳо бунёд гардид. Тоҳирова Ҳамро – ягона бинокорзани тоҷик ба вазифаи коргузори иншооти мазкур таъин гардид. Соли 1954 Тоҳирова Ҳамро Зоировна вазири сохтмони мамлакат интихоб гашта, дар давоми ҳафтсоли роҳбарии ӯ биноҳои Донишгоҳи аграрӣ, чойхонаи Роҳат, бинои Донишгоҳи политехникии Тоҷикистон, меҳмонхонаи Душанбе, нерӯгоҳҳои барқи обии Қайроққум, Норак ва Бойғозӣ, биноҳои асосии истгоҳи роҳи оҳан ва фурудгоҳ қомат афрохта, ҳамчунин беш аз 1- миллион аҳолии ҷумҳурӣ соҳиби манзилҳои нави истиқоматӣ шуданд. Ҳамро Тоҳирова аз соли 1937- то соли 1957 аъзои Иттифоқи меъморони Иттиҳоди шуравӣ буд.
Тоҳирова Ҳамро Зоировна соли 1974 ба нафақа баромада, вай фаъолияти ҷамъиятиашро дар Иттифоқи меъморони Тоҷикистон қатъ накарда, дар ҳамаи анҷуманҳо, плениумҳо ва машваратҳои меъморони ҷумҳурӣ ва ИҶШС иштирок менамуд. Ҳамин тавр, Тоҳиров Ҳамро дар меъморӣ ва сохтани Тоҷикистон саҳми калон гузоштааст.
Беҳуда нест, ки мамлакат хизматҳои шоёни дар солҳои зиёд кардаи Ҳамро Тоҳироваро ба назар гирифта, ӯро бо мукофотҳои олӣ сарфароз намудааст, ки аз ҷумла бо 3 карат ордени «Нишони фахрӣ», медалҳои «Барои меҳнати диловарона дар Ҷанги бузурги Ватании солҳои 1941-1945», дорандаи 5 карат ордени «Байрақи Сурхи меҳнат», медалҳои “Барои меҳнати шуҷоатнок”, Бинокори хизматнишондодаи Тоҷикистон, Ифтихорномаҳои Президиуми Шӯрои Олӣ, Кумитаи занҳои Иттиҳоди Шӯравӣ қадрдонӣ шудааст.
Хислатҳои ҳамидаи инсонӣ, мисли фурӯтанӣ, ҳимматбаландӣ, ҷасорат, ростқавлӣ, дурандешӣ асоси комёбиҳои фаъолияти фарзанди фарзонаи халқи тоҷик, Тоҳирова Ҳамроҳ Зоировна буд. Халқи тоҷик имрӯз ҳам бо корнамоӣ ва ҷоннисориҳои ӯ ифтихор намуда, номи ин бинокорзани тоҷикро бо некӣ ёд мекунад.
Барои зинда гардонидани номи неки Тоҳирова Ҳамроҳ Зоировна лоақал хиёбоне, кучае,ё мактабе дар шаҳри Душанбе номгузорӣ карда шавад. Касе ки барои халқу Ватани азизаш ҷонфидоӣ намудааст, ӽамеша новобаста ба гузаштаи айём бо номи нек ёдоварӣ карда мешавад.

Бахтовари Темирзода,
мутахассиси пешбари шуъбаи
сиккашиносӣ ва бостоншиносии ОМТ 

Хонданд 1059

Соли гузашта зери сарлавҳаи «Чаро Таракӣ ва Бабрак Кормал Фидел Кастро нашуданд?» («Миллат», №39 (574), 13 октябри соли 2016) мақолае навишта будам. Командантос ҳам аз олам даргузашт. Он рисола хулосаи андешаҳои дуру дароз буд дар бораи сиёсату мардумсолорӣ дар ҳамон вақт, дар кишвари ҳамсояи Афғонистон. Сафар ба ҳамин кишвар аллакай худаш сиёсат ҳисоб мешуд, зеро мақсади рафтани мо ҷорӣ кардани идеологияи коммунистӣ буд. Фаъолияти Созмони ҷавонон дар он кишвар мисли ВЛКСМ дар Иттифоқи Советӣ ташкилоти сиёсӣ ва зери қаноти ҳизб амал мекард. Мусаллам аст, ки симои шахси аввали кишвар дар ҳаёти ҷавонон ва ташаккули сиёсиву иҷтимоии он нақши аввалиндараҷа дорад. Маълум аст, ки ҷавонон бисёр ташаббусу қадамзаниҳои худро бо ном ё бо супориши ҳамон шахс анҷом медиҳанд. Дар партави ҳамин андешаҳо хоҳ-нохоҳ чеҳраи шахси аввал омӯхта мешавад.

Дар бораи Афғонистон асарҳои зиёде навишта шудаанд. Фикр кардам, ки оё дар рафҳои ҷафс ҷои худро ёфта метавонад? Оё ин навиштаҳо хонандае меёбанд ва ба қавли бисёр мунаққидони имрӯза боз як китоби дигар «барои таърифи худ» навишта намешавад?

Ҳамеша талошам он аст, ки гапи нав бигӯяму бинависам. Ҳоло мақсадам инъикоси масъалаҳои сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоии ин кишвар аст, ки дар зери чодари миллӣ барои бисёриҳо ниҳон амал мекарданд. Охир ман он ҷо мушовир будам. Аз Тоҷикистон дар давоми ҳодисаҳои Афғонистон дар ин симат ҳамагӣ ҳашт нафар ифои вазифа намудаанд (ғайр аз органҳои маъмурӣ). Дидам, ҳамаи онҳое, ки ин вазифаро адо кардаанд, дар фикри навиштани хотираҳояшон нестанд. Халифабобо Ҳомидов, ки мушовири вазири адлия буд, аз олам даргузашт. Ба фикрам ӯ нияти навиштан дошт. Вале насли оянда бояд бидонад, ки аз Тоҷикистон дар ин кишвар натанҳо тарҷумонҳо буданд, ки нақши бориз доштанд, ҳамчунин мушовироне ҳам сафарбар шуда буданд ва софдилона вазифаи худро анҷом додаанд.

Масъулияти ин гуруҳ одамон ниҳоят вазнин буд. Дар кори ҳаррӯзаи сиёсӣ, ҳарбӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ иштирок доштем. Ба кормандони масъул кор ёд медодем, ҳамоҳанг месохтем, агар рӯирост бигӯем, пушти парда «роҳбарӣ» мекардем. Барои ин ҳавсала, таҷриба, дониш лозим буд. Бархӯрду муносибатҳо дар шароити ҷанг аз шароити орому осоишта фарқ мекунад. Ана ҳамин нозукиҳо дар саҳифа аз нӯки қалам чакидаанд. Ман бар он ақидаам, ки таҷрибаи бои мо кормандони комсомол дар ҳамон шароит ба фоидаи мардуми кишвар буд. Кор омӯзондем, шояд худамон ҳам омӯхта бошем, вале фаъолияти мо барабас набуд. Қарзи ватандӯстии худро анҷом додем. Таҷриба нотакрор аст. Баъдиҳо ба он ниёз доранд.

Шунидам, ки ду-се сол пеш «олимон»-и амрикоӣ ба Душанбе омада, бо собиқ тарҷумонҳои тоҷик, ки солҳои тӯлонӣ дар Афғонистон кор кардаанд, мусоҳиб шудаанд. Дар назари аввал гӯё саволҳои оддию рӯзмарра додаанд, вале барои ман рӯшан шуд, ки онҳо дунболи омӯхтани таҷрибаи бойи Ҳизби коммунист, ВЛКСМ, неруҳои ҳарбӣ, амният ва корҳои дохилии Иттифоқи Советӣ дар он кишваранд. Онҳо яқин медонанд, ки тарҷумонҳо дар пиёда кардани ин сиёсатҳо чун филтр иштирок кардаанд. Мағзи андешаҳо, ҳосили иҷрои супоришҳо аз нӯги қалами онҳо чакидааст.

Дар воқеаҳои Венгрия соли 1956, Куба соли 1968, Чехословакия соли 1968 миқдори камтар бошад ҳам сарбозон аз ҳисоби ҷавонони тоҷик иштирок карданд. Дар воқеаҳои Афғонистон шумораи ширкатдоштагон аз ҳисоби тоҷикистониён хеле афзуд. Сарбозон аз ҳисоби тоҷикбачаҳо низ ба маротиб зиёд шуданд. Ҳамзамон аз ҳисоби афсарони эҳтиётӣ, садҳо ҷавонон дар асари ин воқеъаҳо сафарбар гардиданд.

То оғози Инқилоби Афғонистон аз рӯи шунидам 40-45 нафар тоҷиконе буданд, ки дар объектҳои сохтмонӣ, иншоотҳои саноатӣ, идораҳои кишоварзӣ, маориф ва тандурустӣ ба сифати тарҷумон кор мекарданд. Бо оғози воқеаҳои инқилобӣ шумораи онҳо ба ҳазорҳо расид. Сабаби асосӣ стратегияи давлатии ҳарбии вақт, яъне ҳамсарҳади ин кишвар будани Республикаи мо бошад, ҳамзабонӣ сабаби дигар буд. Чӣ афсарони ҳарбӣ, чӣ амният ва политсия барои муошират ба тарҷумон ниёз доштанд.

Дар бораи фаъолияти тарҷумонҳо дар Афғонистон чанд мақолае, аз ҷумла китобе ҳам навишта шудаанд.

Андешаҳо гуногунанд, вале мушоҳидаҳоям нишон медоданд, ки масъулияти тарҷумони тоҷик дучандон буд. Он боварие, ки ба тарҷумони тоҷик изҳор мешуд, ба дигарон, аз ҷумла, русҳо, озариҳо ва арманиҳо ошкор намегашт. Аз рӯи бардошти ман ин падида танҳо дар донистани забон ё якзабонӣ набуд, балки дар самимияти тоҷикон, ки онро дигарон «соддагӣ» меноманд, вале дар асл он эҳсоси дилгармӣ ва софдилӣ аст. Зеро натанҳо тоҷикон, балки намояндагони паштуҳо ва ӯзбекҳо, инчунин, дигар қавму қабилаҳо ҳамин тавр рафтор мекарданд. Кушодадилии мардуми рус низ мардумро ба тарафи худ ҷалб мекард, лекин шунидаҳояшон доир ба инқилоби коммунистӣ даҳшатовар буд, ки дар аввал дурӣ меҷӯстанд. Онҳо дар ҳар як рус намояндаи истихборот (КГБ)-ро медиданд. Барои ба ҳам наздик сохтани ҳамин мусоҳибону ҳамкорон нақши тарҷумон беандоза буд. Хушбахтона дар аксари мавридҳо ин нақш ба хубӣ анҷом меёфт. Чи тавре ки дӯстони мушовири ман мегуфтанд, миёни мушовир ва дӯсти афғон тарҷумон пулеро мемонад. Баъди муддате ин пулро гузашта «ячейкаи ибтидоии дӯстӣ» бо иштироки рус-тоҷик-афғон тавлид меёфт.

Аз ин рӯ, маълумоти амалӣ дар назди тоҷикони тарҷумон зиёдтар буд, ба ӯ бовар мекарданд, ҳатто баъзан дар бораи ҳалли мушкилиҳои оилавии худ ҳам метавонистанд бо ӯ маслиҳат биороянд.

Вазифаи мушовирии мо иборат аз он буд, ки таҷрибаи ВЛКСМ-ро дар Созмони Демократики ҷавонони Афғонистон пиёда кунем. Яъне ҷавонони ин кишварро барои сохтани ҷомеаи иҷтимоии ҳуқуқбунёди дар ҳақиқат демократӣ омода намоем. Ин кор бо роҳҳои гуногун амалӣ мегашт.

Касе ба таърихи инқилобҳо шинос бошад, ҳамон баҳои додаи таҷрибадорон ба ёд меояд. «Инқилобро хаёлпарастон тайёр мекунанд, ҷоннисорон амалӣ месозанд, вале дуздону авбошон фоидаашро мебардоранд». Барои Афғонистон ҳам ин масъала истисно набуд. Аксарияти дуздону авбошон бар асари воқеъаҳои моҳи Саври соли 1979 аз зиндонҳо «озод» шуда ё фирор намуданд. Аз фурсат истифода бурда, ба инқилобиён пайвастанд, ё бо муҷоҳиддин ҳамроҳ гаштанд. Аз ин рӯ одамони тасодуфӣ чи дар ҳизб чи дар созмон кам набуданд. Мушоҳида мекардем, ки ягон-ягон гулударонҳое ҳастанд, ки лофзаниву суханрониашон аз фаъолияташон бештар аст. Истилоҳи «24 соат дар хидмати инқилоб ҳастем»-ро дар сари ҳар қадам шунидан мумкин буд, вале кори зиндаро ба ҷавонон ташкил кардан намехостанд, беҳтараш наметавонистанд.

Ана барои ҳамин дар воқеъаҳои солҳои навадум «таҷрибадорони» хориҷие, ки ба Тоҷикистони мо сар халонда буданд, дар барномаҳояшон фикри беобрӯ сохтани иштирокчиёни воқеъаҳои Афғонистонро доштанд. Ба назар мерасид, ки барои онҳо «ҷанговарони интернатсионалист» аз муллоҳои традитсионӣ хавфноктар ҳисоб мешудаанд. Зеро онҳо медонанд, ки ин даргириҳо беҳудаанд, ғайр аз зарар ба мардум фоидае намеоранд. Ҳатто яке аз пешсафонашон ҷор мезад, ки «Афғонистони ҳақиру фақир Шӯравии абарқудратро бойтар кард, онҳое ки дар Афғонистон хизмат кардаанд, гумоштагони кашфи Русияанд». Мардуми ноогоҳ бовар мекард, ки тоҷикон дар ҳақиқат барои пул кор кардан рафта бошанд.

Вақте ки дар бораи мухолифон ва роҳбарони онҳо фикр мекардам, аз ҷумла Аҳмадшоҳ Масъуд рӯз то рӯз ба андешаҳои наву чуқуртар мерафтам. Дар бораи структураи танзими ӯ дустам Қосимшоҳ Искандаров, ки ба кори илмӣ машғул буд, тавзеҳ дод. Мақсади ӯро дониста албатта пеш аз ҳама симои Шерак дар пеши назарам ҷилвагар мешуд. Қаҳрамонҳое, ки зидди аҷнабиён мисли Искандари Македонӣ ва арабҳо, муғулҳо мубориза бурдаанд-Спитамену Деваштичу Абӯмуслими Хуросонӣ, Темурмалик ва дигарҳо пеши рӯ меомаданд. Хаёлам то ба Восеъ, охирин истиқлолталаби тоҷик ба Дараи Мухтор мерасид. Восеъ як марди ҷувозкашест, ки ба муқобили бек исён мебардорад. Беки аз сулолаи манғитиҳо, ки ҳамагӣ 10-15 сол боз ҳукмронӣ мекарданд. Баъди тасарруфи Хатлон аз тарафи Амир Музаффари манғит ҳамаи озодӣ аз даст рафта буд. Ҳамин гуна образро офаридааст нависандаи машҳури тоҷик Сотим Улуғзода. Нависанда, албатта, ҳини офаридани образ ҳақ дорад, ки аз гардишҳои бадеӣ истифода барад, сюжетро ба идеологияи давраш мувофиқ гардонад. Вагарна як ҷувозкаш метавонад ин қадар мардумро ба по бархезонад, аз қафои худ бибарад? Охир Восеъро сокинони миригариҳои Хатлон, Қаротегину Дарвоз, ҳатто бисёр маҳалҳои Ҳисор ҳам дастгирӣ карда буданд.

Аз хурдӣ дар маъракаҳо чу писари калони хона дастобгири калонсолон будам, чунки ҳам бобоям ҳам падарам ҳамеша меҳмондор буданд. Чанд тан мӯйсафедоне тез-тез меҳмон мешуданд, ки ҳамон солҳо 80-90 сол умр доштанд ва шоҳиди воқеаҳои исёни Восеъ буданд. Шояд Восеъро баъзеяшон вонахӯрдаанд, вале дар борааш шунида буданд. Бобои Мирзои 90-сола аз Шӯробдара нақл мекард, ки ҳамон рӯзи воқеа мардуми аз бозори Ховалинг баргашта, дар бораи исёни Восеъ нақл карданд ва гуфтанд, ки як тоҷири муваффақ аст ва ба наздикӣ аз тиҷорати Ҳиндустон баргашта будааст.

Барои чӣ исён бардошта буд, ӯ намедонист, вале гуфт, ки ҳамон вақт дар Ховалинг якчанд дӯкони ҳиндуён ва чиниҳо буд. Дар паҳлӯи онҳо Восеъ дӯкони калоне дошт, ки кадом яке аз хешовандонаш савдо мекард. Ӯ яке аз ҷавонмардони обрӯмандони шаҳри Ховалинг будааст ва ӯро дар атроф хуб мешинохтаанд, зеро чун тоҷир муваффақ будааст, махсусан дар бозаргонӣ аз Ҳиндустон.

Кӣ медонад, шояд дар он кишварҳо ба малакаҳои мардумдориву мардумсолорӣ шинос гашт, зеро дар он кишвар мубориза ба муқобили истилогарони инглис оғоз ёфта буд.

Ҷанговарони интернатсионалист, умуман ҳамаи одамони ҷангдида дар ҷомеа шахсони ботаҷриба ҳисоб мешаванд, ба ибораи мардумӣ «гургҳои борондида»-анд.

Иштирокчии воқеаҳои Чехословакия (соли 1968) будам. Ҳис мекардам, ки бо андаке ҷамъбаст кардани хотираҳо, хулосаву андешаҳо, каме мутолиа дар бораи Ҷанги дуюми ҷаҳон маълумотамро дар бораи воқеаҳои Афғонистон пурратар карда метавонам.

Дигар донистаҳоям як тараф, вале якрӯза сайру тамошо дар музеи «Освенцим» аксарияти лаҳзаҳои ҷангиро пеши рӯ меоварданд. Ин муассиса фермаи чорводориро мемонд, танҳо он ҷо бар ивази ҳайвонҳо одамонро мекуштанд, крематорияи он фабрикаи одамкӯши будааст... Ҳамон воқеаҳои дидаам дар Полшаву Чехословакия дар Афғонистон пеши назарам меомаданд. Ҳодисаву рӯйдодҳоро муқоиса кардан бароям осонтар мешуд. Ҳис мекардам, ки нисбат ба онҳое, ки аз воқеаҳои Чехословакия бехабаранд, дарк кардани ҳодисаҳо барои ман осонтаранд. Дар бораи ворид шудани Қувваҳои мусаллаҳи Иттифоқи Советӣ ба хоки Афғонистон андешаҳо гуногун буданд. Баъзеҳо ин амалро хатои Брежневу Бюрои сиёсӣ медонистанд. Дар ин бора бисёр мешунидам. Гоҳ-гоҳе худам ҳам ба сарам ин андешаҳоро роҳ медодам. Вале вақте ки дар бораи муҷоҳидон, пуштибонии онҳо дар Покистон аз тарафи аврупоиёнро шинос шудам, маълумам гашт, ки Амрико дақиқан нияти ба ин хок ворид шуданро дошт. Ба тарзи дигар бигӯем, тақрори воқеъаҳои Чехословакия баъди 10-12 сол. Ин корро англисҳо мехоҳанд. Гумони мо хом аст, ки Русияи подшоҳӣ ва Британияи Кабир дар солҳои ҳафтодуми қарни нуздаҳ Хуросонро бо соҳилҳои Дарёи Ому тақсим карданду ором гаштаанд. Ҳаргиз! Ҳар кадоме мехоҳад дар фурсати аввалин орзуҳои ба хоб рафтаи ҳамонсолаҳояшро амалӣ намояд. Яъне «Бозии бузург» танҳо тайм аут дорад. Муҳим як нооромӣ оғоз гардад, воқеъаҳоро аз нав рӯи об овардан мумкин аст. Бартарии сиёсати Иттифоқи Советӣ дар он аст, ки ин корро бо дастгирии мардум анҷом доданӣ аст.

Аз рӯи маълумотҳои доштаи мо гӯё муҷоҳидон баъд аз ворид шудани Армияи Советӣ ҷиҳодӣ шуда, ба куҳ баромаданд.

Вале вақте ки асирони муҷоҳид иқрор мекарданд, ки онҳо ҳанӯз то расидани Таракӣ ба сари қудрат омодагӣ мегирифтанд, бо ҳизбу ҳаракатҳо алоқа доштанд, ба суханҳои фаъолон ва баҳои онҳо дар бораи мавҷудияти хавфи ворид шудани қувваҳои хориҷӣ баръало маълум мегардад. Дар миёни чанд созмону танзимҳои мавҷудаи студентону ҷавонон аллакай нуфузи шабакаҳои иттилоотии Амрикоро собит менамуд. Яъне агар Москва дер мекард, Амрико медаромад. Баъди хориҷ шудани қувваҳои Шӯравӣ ҳамин ҳодиса рух дод.

Ҳамон шабу рӯзе, ки минтақаи нисбатан оромтари Афғонистон қисмати шимолии он, яъне се зона-«Шимол», «Шимолу ғарб» ва «Шимолу шарқ», ё худ 10 вилояти калонтарини Афғонистон буд, Сарвазири ҳамонвақтаи Англия Маргарет Тетчэр сафарашро ба Покистон анҷом дод. Дар қатори дигар мулоқотҳояш ӯ аз лагери ҳарбии командири саҳроӣ Гулбиддин Ҳикматёр дидан дошт. Сари тифлеро сила карда, гӯё дилаш сӯхта бошад, ашк рехт. Ин нуктаро дарҷ кардан бароям муҳим набуд, вале зарурати зикр дар он омад, ки баъди ягон ҳафта дастаҳои Гулбиддини Ҳикматёр чунон фаъол шуданд, ки ҷангҳои чирикиро аз вилоятҳои ҷануб ба шимол оварданд. Дар муддати як моҳ дар тамоми шимоли Афғонистон даргириҳои шадид, шабохунҳо ва амалҳои террористӣ фаъолияти ҳамарӯзаи муҷоҳидин гаштанд. Ҳатто дастаҳои командири ҳамсангари худро ғофилгир карда, «ҷазо медоданд». Баъди якбора тезу тунд шудани вазъияти ҳарбӣ каси бо мардум сару кор дошта ба андеша рафт, аз ҷумла ман низ. Аниқ шуд, ки роҳбарони кишварҳои ғарб шахсан бо муҷоҳидин ва умуман ифротгароён робитаи мустақим доранд. Мададҳои молиявиву ҳарбӣ мекунанд.

Вақте ки андешаҳоямонро ба мушовирини соҳаҳои дигари дар Мазори Шариф буда муҳокима кардем, хулосаҳо наздик буданд. Албатта, то он рӯз ҳамаи мо медонистем, ки муҷоҳидин аз кишварҳои ғарб ёрӣ мегиранд, вале ҳамин гуна мисолҳои конкретӣ камтар буданд. Дигар мунтазири хулосаҳои муассисаҳои кашфиётӣ шудан зарур набуд. Ин ҳодисаро мубаллиғони созмони ҷавонон бисёр сахт маҳкум карданд ва ба тарзи худ тавзеҳ доданд, ки асли онро оварда наметавонам. Ашкрезиҳои Маргаретро «найранги сиёсӣ» хонданд, ки дар ҳаҷви Афғонистон хеле шинам буд.

- Чи қадаре ки ҳаводораш кишвари абарқудрату доро бошад, ҳамон қадар командир тавонову ғаюр мешавад,-савол медодам ба худ: Масъудро кӣ мадад мекарда бошад? Сайёфро чӣ? Ҳизбҳои коммунистмаоби зидди КПСС-ро кӣ дастгирии молиявиву ҳарбӣ мекарда бошад?

Гоҳо дар бораи чаповули ин ва ё он деҳа овоза мешуд. Ин амалро ба фаъолияти дастаҳои Гулбиддини Ҳикматёр, Аҳмадшоҳи Масъуд, Сайёф ё Абдулалии Мазорӣ нисбат медоданд.

Мо аз таҷрибаву таҳсилоти худ медонистем, ки ҳеҷ гоҳ командири дар сатҳи кишвар машҳур ин гуна рафторро ба навкарони худ муносиб намедонад. Пайдошавии дастаҳои хурди ғоратгар вазъиятро боз ҳам нофаҳмотар мекарданд. Ҳозирҳо фикр мекунам: Шояд ҳамон дастаҳо аллакай «дастаҳои террористӣ» буданд, ки дар ҷанг бо хуни одамон даст шуста, фаъолияташонро совида месохтанд.

Дар бораи Белогвардеетсҳои Русия ҳам хондаам, ки ҳамин гуна рафтор мекарданд, чӣ Деникин, чӣ Врангел ва Юденич. Дар Тоҷикистон низ солҳои 20 ҳамин тавр буд. Аз бисёр куҳансолони ҳамдиёрам шунида будам, ки сардастаҳои босмачиёни калон мисли Давлатманд, Иброҳимбек, Эшони Султон иҷозат намедоданд, ки ҷанговаронашон ба ин корҳо даст бизананд. Дастаҳои ғоратгаре, ки пайдо шуда деҳаҳо, оилаҳои миёнаҳол, баъзан камбағалро ғорат мекарданд, сари роҳи мардуми сафаракӣ ё бозоракиҳоро гирифта, тала мекарданд, сахт ҷазо медоданд, ҳатто мепарронданд, ба дор меовехтанд.

Ҳамин гуна ҳодисаҳои нангинро командирони Армияи Советӣ дар Афғонистон ҳам пешгирӣ мекарданд. Судҳои саҳроӣ доир намуда, ғоратгаронро сахт ҷазо медоданд. Ин ҳолати маъмулӣ аст. Дар ҳодисаҳои охирини Тоҷикистон чанд нафар аз номи «Бобои Сангак» ба таллаву тороҷ ва зӯроварӣ машғул шуданд, ки ӯ бе суду мурофиа чанд тани онҳоро худаш парронда буд.

Ҳамин тариқ, хулоса кардан мумкин аст, ки барои ҳалли ҳама мушкилиҳо истифодаи таҷрибаи мавҷуда зарур ва ба фоидаи кор аст. Вале хондану омӯхтани таҷрибаи дигарон ҳеҷ гоҳ таҷрибаи талх ё ширини худиро иваз карда наметавонад. Яъне «шунидан кай бувад монанди дидан»- гуфтани халқ дуруст аст. Истифодаи таҷриба ва дониши иштирокчиёни бевоситаи воқеъаҳои дирӯз барои имрӯзиён ва имрӯза барои пасиниён бояд мавриди истифода қарор бигирад. Таъкиди устод Рӯдакӣ «омӯхтан аз гузашти рӯзгор» барои дарки ҳамин масъала гуфта шудааст. Истифодаи таҷрибаи ҷанговарони интернатсионалист дар тарбияи ҳарбӣ-ватандӯстии ҷавонон ҳамто надорад.

Саидҷалол Саидов,

мушовири КМ ВЛКСМ дар назди Созмони Демократики Ҷавонони Афғонистон (ДОМА), солҳои 1981-82

Хонданд 878

Хабари рӯз

Календар

« Сентябрь 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
          1 2
3 4 5 6 7 8 9
10 11 12 13 14 15 16
17 18 19 20 21 22 23
24 25 26 27 28 29 30

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.