.

Alternative flash content

Requirements

Get Adobe Flash player

Таърих

(Ӯ расмҳои ҷолиби таърихии Тоҷикистони Шӯравии солҳои 20-30-умро аз хатари нобуд шудан ҳифз кард)

Барояш хеле мушкил буд бигӯяд, ки чӣ гуна муяссараш гардид расмҳои таърихиро наҷот диҳад ва тӯли ин солҳо нигоҳ дорад. Вай нақл мекарду мегирист. Он чӣ тавонистам аз суханонаш, аз суҳбати телефонӣ рӯйи коғаз орам, ин аст:
«Солҳои 80-и асри гузашта ман дар Кумитаи ҳизбии вилояти Қурғонтеппа кор мекардам. Хеле хуб дар хотир дорам, ки соли 1983, вақте омодагӣ ба ҷашни 50-солагии азхудкунии Вахш шуруъ шуда буд. Ба ман ва боз ба ду ҳамкорам супориш шуда буд, ки албоми суратҳо дар бораи таърихи бунёди системаи обёрии водии Вахшро омода намоем.
Он солҳо ҳоло бисёре аз аввалин бунёдкорони Вахш дар қайди ҳаёт буданд. Дар оғоз мо маводҳоро аз онҳо ҷамъоварӣ кардем, яъне аз ширкаткунандагону бунёдкорони Вахш, ки дар қаламрави Тоҷикистон зиндагонӣ мекарданд. Баъдан номаҳо ба манотиқи гуногуни Русия, Украина, Белорусия ирсол кардем. Зеро ин сохтмон интернатсионалӣ эълон шуда буд ва дар он халқияту миллатҳои зиёд иштирок доштанд. Қаҳрамонони Вахшстрой вокуниш нишон доданд ва барои мо аксу суратҳои хеле ҷолибе ирсол намуданд. Масалан, оё расме, ки 19-уми июли соли 1931 гирифта шудааст ва дар он раиси Кумитаи Иҷроияи кумитаи ҳизби коммунисти Тоҷикистон Нусратулло Махсумро мебинем, арзиши таърихӣ надорад? Ва аксу суратҳои зиёди дигаре ҳастанд, ки наметавон ба онҳо бо бе изтироб нигарист.
Дар муддати як сол мо 6 албоми суратҳо на танҳо дар бораи бунёди Вахш, балки дар бораи ҳаёти заҳматкашони водии Вахш дар солҳои 20-30 тайёр кардем ва ин туҳфаи мо ба ин ҷашнвора буд.
Тобистони соли 1992. Ман он вақт мудири шуъбаи фарҳанг ва варзиши Иттифоқи касабаи Тоҷикистон будам ва дар Душанбе зиндагонӣ мекардам. Дар яке аз рӯзҳои гарми тобистон ба Қӯрғонтеппа меҳмонии хешовандонам рафтам. Вақте аз назди бинои ҳизби коммунисти Қурғонтеппа мегузаштам, шоҳиди манзараи аҷибе шудам: аз бино ҷувздонҳои ғавсро мебароварданд ва онҳоро месӯзонданд. Ман ба назди гулхан давидам ва ҳамон албомҳои расмҳоеро дидам, ки ману ҳамкоранам барои тартиб додани онҳо заҳмат кашида будем ва сахт ба даҳшат уфтодам! Ман он албомҳоро аз дасти сӯзандагони таърих кашида гирифтам.
Хуб дар хотир дорам, вақте ин албомҳо ба дастам расиданд, эътирозамро ба ин амал ин гуна баён доштам: “Шарм намедоред? Чӣ гуна шумо метавонед басо оромонаву бепарво хотираи таърихро ба коми оташ диҳед?!” Аммо ин замон ба назарам расид, ки ба фикрам ман бо каррону гунгон муколама мекунам. Ҳатто ягон нафари онҳо ба суханонам эътино накард.
Моҳи марти соли 1993 ман ҳамроҳ бо хонавода чун садҳо ҳазор русзабонон ноилоҷ Ватанам-Тоҷикистонро, ки дар он ман зода шуда будам ва зиндагии хушбахтонае доштам, тарк кардам ва ба ватани аҷдодонам-Бошқирдистон омадам. Ҳиҷрати мо ғамангезтарин лаҳзаи зиндагии ман буд. Барои мо вагони пӯшидаи олудаи ангишт расид ва дар он мо чизу чораи худро ҷобаҷо карда будем. Хонаи сеҳуҷраии худ дар хиёбони Айниро мо натавонистем фурӯшем ва онро гузоштему рафтем.
Муддати 16 рӯз мо дар роҳ будем, то ки ба Бошқирдистон расем. Чандин маротиба дар чандин истгоҳҳои роҳи оҳан вагони моро ба роҳи оҳани баста ворид мекарданд ва моро лозим меомад боз ду рӯзу се рӯз мунтазири ҳаракат бимонем. Ва ҳоло ҳам ки он лаҳзаҳоро ба ёд меорам, манзараҳои азиятборе пеши чашмонам ҳувайдо мешаванд. Чӣ қадар таҳқиру озорро таҳаммул кардан лозим омад. Бароямон лозим омад шаш гузаргоҳи марзиро гузарем ва ин шаш маротиба барои ёфтани маводи мухаддир чизу чораи моро такурӯ карданд. Ҳатто албоми суратҳоро дар фарши ифлос пош доданд. Ва ман бо ашки чашмон ҳар бор онҳоро аз фарш мебардоштам, аз чангу ғубор тоза мекардам ва боз ҷобаҷо мекардам.
Ёд дорам ки дар як гузаргоҳи марзӣ як корманди гумрук луқмаи бешармона партофт: “Ҳама аз Тоҷикистон дастгоҳ мебарад, аммо ин ин занак албоми суратҳо мекашад. Эҳтимоли пурра ҳаст, ки дар ин албомҳо маводи мухаддир ҷобаҷо карда шудааст”. Ва суратҳоро ба ҳар тараф пош медод. Ва ман дубора он аксҳои нодирро ҷамъ меовардам, албомҳоро сари зону мегирифтам ва муддати дурудароз мегиристам.
Аз миён 25 сол гузашт. Ман ҳоло 78-солаам. Чанде пештар шавҳарам аз дунё гузашт. Ва дар вуҷудам изтироб лона гузошт. Ба ин албомҳое, ки муддати ин солҳо чун муқаддасот эҳтиёташон мекунам, чӣ пеш хоҳад омад? Ва ман онҳоро варақ мезанаму наметавонам аз ашк худдорӣ кунам. Ман омодаам ба ҳар арзише онҳо ба Тоҷикистон баргардонида шаванд, омодаам худ ҳақашро пардохт кунам, то ин суратҳо ба ватан баргарданд. Зеро баъди марги ман онҳо дар ин Бошқирдистон дигар ба касе лозим нахоҳанд шуд.
Ва боре ҷиянам Венера Мерзликина дар Интернет очеркҳои шуморо дар бораи таърихи Тоҷикистони Шӯравӣ пайдо кард ва онҳоро ба ман овард. Вақте ман навиштаҳои шуморо мехондам, дарк кардам, ки он шахсе, ки ман метавонам ин албомҳоро бовар кунам, ин шумоед. Хоҳиш мекунам, онҳоро эҳтиёт кунед ва ба осорхонаи шаҳри бароям азизи Қурғонтеппа биспоред”.
Вақте ин нақли ғамоварро шунидам ва хостам изҳори ташаккур намоям ва худоҳофизӣ кунам, вале вай маро нигоҳ дошт: “Хоҳиш мекунам, ҳоло гӯширо нагузорем. Ман ҳоло ҳарфи асосиро нагуфтаам!” Ва баъди лаҳзае таваққуф иброз дошт: “Тоҷикон! Бародарону хоҳарони ман! Ман аз сарнавишт розиам, ки дар Тоҷикистон ба дунё омадам! Он ҷо ҳаёти хушбахтонае доштам! Ман ҳамеша бо як ҷаҳон шодӣ ва хотироти нек дар бораи инсонияту накӯӣ ва меҳрубониҳои шумо, олиҳиммативу меҳмондӯстии шумо меандешам! Ман сарзамини тоҷиконро пазмон шудаам, ман суҳбати гарми шуморо пазмон шудаам, ман шуморо дӯст медорам! Тоҷикистон-муҳаббати ман!”
Ман аз ҳарфҳои охир ончунон ба ҳаяҷону изтироб омадам, ки натавонистам дар посух чӣ гӯям. Аммо ҳоло посух медиҳам. Ҷияни ӯ Венера Мерзликина дар Фейсбук суханони маро ба вай хоҳад расонд.
Муҳтарам Рамзия Халиловна! Пеши қаҳрамонии Шумо сари таъзим фуруд меорам! Шумо таърихи зиндаи Тоҷикистонро аз фаромӯшӣ наҷот додед. Ва мо барои ин талошатон аз шумо миннатдорем. Осуда бошед! Ин албоми расмҳои пурарзиш ба осорхонаи вилоятии кишваршиносии Қӯрғонтеппа супурда хоҳанд шуд!!!
Волидони Рамзия Халиловна бо даъвати ВКП (б) солҳои 30-уми асри 20 ба Тоҷикистон омаданд, то дар кишвари мо сотсиализмро бунёд созанд. Ӯ соли 1940 дар шаҳри Регар (ҳоло Турсунзода) ба дунё омад. Каме пештар аз шуруъи Ҷанги Бузурги Ватанӣ падарашон Халил Валиев бори дигар хонаводаи худро ба Бошқирдистон бурд. Моҳи августи соли 1941 вай ба ҷабҳа рафт. Соли 1943 дар ҷангҳои назди Харков кушта шуд. Чор тифли хурдсол ятим монданд. Соли 1953 тағои Рамзия Халиловна, бародари модараш Шайдулло Насибуллин, ки корманди умури дохилӣ буд, бори дигар хоҳарашро ба шаҳри Регар овард.
Рамзия Халиловно аз рӯйи ихтисос омӯзгор буд ва муддате директори мактаб-интернати шаҳри Қӯрғонтеппа буд. Баъдан корманди кумитаи вилоятии ҳизби коммунист, ҷонишини раиси иттифоқи касабаи вилояти Қӯрғонтеппа буд.
Дар албомҳое, ки ӯ ирсол кард, ман маводи калони иттилотии муаллифи номаълумро дар бораи таърихи бунёди Вахш пайдо кардам. Ва акнун очерки ман дар бораи Нусратулло Махсум (таваҷҷуҳ кунед ба Фейсбук аз таърихи 15-сентябри соли 2016) бо номи “Сохтмони бузурги Нусратулло Махсум” васеъ мешавад ва эҳтимол дорад дар шакли китоби алоҳида интишор ёбад.
Ин бор ба зодгоҳи азизам шаҳри Қӯрғонтеппа ман бо туҳфа хоҳам рафт: Ба осорхонаи он ин аксу суратҳои гаронарзишро тақдим хоҳам кард.

Саломиддин Мирзораҳматов

Хонданд 628

Ойинаи Хоразми бостон

Дек 09, 2017
Хонданд: 541

Чаҳор рӯзи охир саргарми хондани китоби Николай Веселовский “Очерк историко-географических сведений о хивинском ханстве от древнейших времен до настоящего” будам, ки дар соли 1877 чоп шудааст. Аз нахустин сафҳааш маро ба мадори худ кашид ва шефтаи хеш кард. Бино бар одати деринаам, порчаҳои ҷолиби онро барои худ аккосӣ кардам ва хулосаи кӯтоҳеро дар бораи ин китоб барои хештан инҷо навиштам. Веселовский соли 1848 дар Маскав ба дунё омада, умре ба омӯзиши Ховарзамин машғул буд ва дар соли 1918 даргузаштааст. Аз ин китоб дида мешавад, ки Веселовский ба андозаи педантӣ дақиқкор аст ва ҳеч гуна хаторо намепазираду ҳама гуна таҳрифро чашми дидан надорад.

Хонигарии Хева, тавре Веселовский менависад, дар авохири садаи 12 ва оғози қарни 13 бузургтарин давлати минтақа буда, дар сарнавишти он нақши ҳалкунанда бозидааст. Он замон марзҳои ин давлат аз Баҳри Хазар то Ҳинд ва аз соҳилҳои Сир то халиҷи Умон доман кашидаанд. Ҳарчанд дар давраҳои гуногун он ба қисматҳо ҷудо шудааст, ба сурати умум дар таърихи мардумони минтақа ҷойгоҳи сарнавиштсоз доштааст.
Аҳолии бумии онро, менависад муаррих, мардумони ориёӣ ташкил медодаанд. Ва меафзояд, сари ин нукта ҳамаи таърихнигорон иттифоқи назар доранд. Дар ин бобат Веселовский ҳамчунин ба осори он замон ба тозагӣ кашфшудаи Абурайҳон Берунии мо ва ҳамчунин навиштаи Роулинсон дар соли 1866 такя мекунад, ки гуфтааст, ҳамаи ҷойномҳои бостонии Хева решаи авестоӣ доранд ва дар шаклҳои “тозатар” назар ба Персия (Эрон) боқӣ мондаанд. Бо истинод ба пажуҳиши П.И. Лерх роҷеъ ба забони қадимаи Хева, Веселовский забони мардуми Хоразмро хеле наздик ба забони “Занд” (авестоӣ), порсии қадим ва паҳлавӣ меномад. Биноан, мегӯяд ӯ, аҳолии Хоразм ба бахши форси хонадони ориёӣ тааллуқ дорад. Муаллиф бар пояи далелҳои зиёди таърихӣ ва ҳафриётию бостоншиносӣ мегӯяд, фарҳанги Хоразм шабеҳи фарҳанги Бохтар аст, аммо аз он шукуҳи қадимааш ба ҷуз харобаҳои чанд шаҳр ва номи Хоразм чизе намондааст.
Номи он дар авестоӣ Гауризао, паҳлавӣ Уразмеийя дар чинии бостон Хо-ли-си-ми-ки-я буда, Веселовский аз ҳамаи шарҳҳои то замони худаш паҳншуда, “қайири” (ғизо) ва “зм” (замин) ва Хуршедзаминро бартарӣ медиҳад ва ҳамзамон эҳтимологияи Вамберӣ (хоҳ ва разм, яъне ҷангхоҳ), Шпигел (увар(бад)зм(замин), Лерх (Ҳамворзамин) ва ғайраро бедалел медонад. Вай вориди баҳси лингвистӣ намешавад, балки таъкид мекунад, ҳадафаш навиштани таърихи Хоразм аст. Аммо аз ин ҷо гирифта, гирдоварии ҳамаи иттилои барояш дастрас дар бораи ин ё он мавзуъ (русӣ, олмонӣ, фаронсавӣ, форсӣ, арабӣ, чиноӣ, туркӣ) таҳлил ва ислоҳи он ва решаковии хатову иштибоҳи муаллифони дигар ба як вижагии пажуҳиши Веселовский табдил меёбад. Барои намуна, ӯ на як бору ду бор навиштаҳои Ханикови машҳурро дар бораи Хоразм тасҳеҳ мекунад ё бархӯрди зиёдравонаи Вамбериро ба фактҳои таърих танқид.
Аз ин тарозубаркаши факт ва қаламдоди он дар ёдам ин ҳам монд, ки як сайёҳи чин пас аз чанд соли ҳамлаи муғул бо айни ҳамон масире, ки урдуи Чингиз ба Осиёи Марказӣ омадааст, ба минтақа сафар мекунад ва гаштаю баргашта менависад, ки шаҳрҳо ободу киштзорон шукуфонанд, мардум хушу хурсанд ва тартибу низом ҷорист. Ин дар ҳолест, ки мегӯяд Веселовский, даҳҳо муаллифи дигар харобиҳои мудҳиши ҳамлаи муғулро тасвир кардаанд ва арқому далели боварбахш овардаанд. Кандукови Веселовский ошкор мекунад, ки ин нависандаи чинӣ бо даъвати чингизиён харҷи онҳо ва ҳимояти онҳо дар роҳу рӯ ба минтақа сафар кардааст. “Себамро хӯрдӣ, ғоз деҳ”. Айнан мисли бархе аз хабарнигорони имрӯза, ки ошкоро сафедро сиёҳ мегӯянду сиёҳро сафед. Ҷолиб аст, ки Чингиз бо ташкили сафари хидматии ин нависандаи чинӣ хостааст, пайомади тохтҳои хунину харобиоварашро “сабуктар” кунад ва шояд аз навиштаҳои муаррихони зиёд ва баҳои онҳо ба ҳамлааш огаҳӣ дошт.
Веселовский ҳамчунин дурӯғнависиҳои маддоҳи дигареро бо номи Юсуфи Муншӣ фош кардааст, ки ба хотири ситоиш аз ҳокимони қарохонии Бухоро таърихро таҳриф намудааст. Дар ҷое Веселовский ҳатто ӯро “воҳимачӣ” меномад. Бо такя ба садҳо сафҳа аз таърихнигориҳо Веселовский танҳо аҳди Сомониёнро давраи шукуфоии иқтисоду сиёсату фарҳанг ва ниҳодина шудани назму адл медонад. Дар ҷойи дигар як марҳалаи кӯтоҳи ҳукмронии шоҳи Хоразм Муҳаммадраҳимро каме шабеҳ ба давлатдории Сомониён меномад.
Нақси асосии китоби ҷолиби Веселовский, аз нигоҳи банда ин аст, ки асосан ба бозгӯйи саргузашти шоҳону хонҳои зиёд ва таҳқиқи шаҷараи онҳо саргарм шуда, хеле кам дар бораи вазъи мардум иттилоӣ медиҳад. Аз он ҷо ки бахши умдаи ин ҳокимон аз қабоили турку муғул будаанд, таърихномаи ӯ низ бештар ба ин қабилаҳо рабт мегирад ва ба сурати умум ақидае устувор мешавад, ки таърихи Хоразм таърихи тохтутозҳои бераҳмона ва хунини ҷангҷӯён аст. Бо хуну оташ онҳо ҳокимиятро мегиранд ва бо хуну оташ аз байн мераванд ва агар мемонанд, миёни фарзандону пайвандони онҳо муборизаи бераҳмонаи қудрат ҷараён меёбад, писар падарро мекушаду бародар бародару бародарзодаашро.
Веселовский иқрор мекунад, ки таърихи бостонии Хева дар ҷаҳон мухлиси бештар дорад ва он аз тарафи профессори Донишгоҳи Вена Едворд Захау (нахустин тарҷумони Берунӣ ба забони олмонӣ) ба андозаи зиёд таҳқиқ шудааст, то давраҳои ахири ин таърих. Ба ин сабаб ӯ талоши бештарро ба омӯзиши давраи пас аз асри 16 равона мекунад. Бо вуҷуди ин Веселовский дар оғоз як руҷуъе ба таърихи қадимаи Хоразм мекунад ва аз Ҳеродот меорад, ки гуфтааст: “Хоразмиҳо якҷо бо портҳо, суғдҳо ва ориёиён сотрапии 16-уми давлати Форсро ташкил медоданд ва 3000 талонт молиёт мепардохтанд. Хоразмиён ва портҳо зери фармони як сипаҳсолор буданд ва ҳамроҳ бо суғдҳо, гандарийҳо ва додикҳо як хел силоҳ доштаву либосашон ба бохтариҳо монанд буд.”
Вақте ки Искандари Мақдунӣ ба соҳили Оксус (Сир) расид, ба нигоштаи Орриан, сатрапи Хоразм бо номи Фарасман бо 1500 сарбоз назди ӯ омад ва изҳори итоат кард, дар ҳоле ки Суғду Бохтар бо мақдуниҳо меҷангиданд. Чунин ҳолат дар Мод низ рух дода буд. Сатрапи он Онтрупотан (ки гуфта мешавад, номи Озарбойҷон аз ӯ мондааст) низ бо чунин роҳ мулки худро аз истилои мақдуниҳо эмин дошт. Страбон ҳам ба асолати ориёии хоразмиҳо ишора мекунад ва мегӯяд, Спитамон дар сарзамини онҳо паноҳ ҷуста буд.
Веселовский қатра ба қатра аз маъхазҳои юнонӣ инро гирд овардааст, ки бошандагони минтақа ба сурати умум ду бахш буданд, муқимиён (суғдиҳо, бохтариён ва хоразмиён) ва кӯчиён (сакҳо, массагетҳо, даҳиҳо, мардҳо), ки минтақаи аввалиҳоро дар муҳосира гирифта буданд. Ҳамаи онҳо бо ҳам хешу пайванд ва аз ақвоми ориёӣ буданд. Дертар кӯчиёни турк ба кӯчиёни ориёӣ ҳамла мекунанд, кӯчиёни ориёӣ ба ориёиҳои муқимӣ ва ҳалқа тангтар мешавад, то он ҷо, ки туркҳо ҳокимияти сиёсиро дар ҳамаи ин минтақа ба даст мегиранд. Ин бахши таърих, ба гуфтаи Веселовский, махсусан дар сарчашмаҳои чинӣ муфассал бозгӯ шудааст, ҳарчанд бо навишти пурғалати номҳо ва ҷойномҳо. Ҳамзамон Веселовский иттилои ин манобеъро бо маъхазҳои юнонӣ ва эронӣ мавриди озмоиш қарор медиҳад, то мӯйро аз хамир ҷудо кунад.
Ба сурати умум Веселовский ишғоли Хоразмро аз тарафи қабилаҳои турк оғози поёни он ҳамчун мулки шукуфон меномад. Вай мегӯяд, ишғолгарон танҳо як корро медонистанд, ки куштани неруҳои тавлидкунандаи ин сарзамин буд. Аз ҷангу ҷидоли байниҳамии онҳо низ пеш аз ҳама мардуми қаторӣ, сокинони асилу бумии ин мулк дастаҷамъона кушта мешуданд ва моли онҳо ба ғорат мерафт. Ҳатто дар осоиштатарин давраҳо низ дастаҳои раҳзан ба ғорати ин мардум машғул буданд ва кам иттифоқ меафтод, ки барои н муҷозот шаванд.
Омадаҳо тамоми низоми пешинаи ин ҷомеаро баҳам заданд ва низоми қабилагароии худро ҷорӣ намуданд (саҳ.140). Дар ин ҷо ва чанд мавриди дигар Веселовский бахши асосии аҳолии бумиро сарт меномад ва танҳо дар ду маврид тоҷик. “Бо ишғоли кишвари кишоварзон онҳо одатҳои саҳроии худро дигар накарданд. Ҳамаи корҳо ҳамоно дар дасти сартҳо буд, кишоварзӣ, кандани наҳрҳои обёрӣ, боғдорӣ, косибӣ ва тиҷорат.” “Онҳо дар давлатсозӣ ва давлатдорӣ ҳеч саҳми самарбахш наоварданд, балки дар давраҳои муайяне Хеваро ба лонаи ғоратгарон табдил доданд.” (саҳ.146)
Ба нақл аз чандин сарчашма Веселовский менависад, дар Хива туркманҳо ва ӯзбакҳо аз пардохти ҳама гуна боҷу андоз озод буданд. Вай ҳадс мезанад, ки ин имтиёз барои он дода шудааст, ки намояндагони ин ду қавм ҳастаи артиши Хеваро ташкил медоданд ва уҳдадор буданд, ки бо аввалин даъвати хон ба аспҳо савор шаванд ва ба ҷанг раванд. Ин дар ҳолест, ки боҷу андоз аз мардуми Хоразм хеле зиёд буд. Бахши асосии онро деҳқонон аз фурӯши гандум, ҷав, кунҷит, ҷуворӣ ва меваю сабзавот мепардохтанд. Агар деҳқон моли худро, чи зироат ва чи чорпо ба берун аз марзҳои хонигарӣ мефурӯхт, сӣ дарсади онро хон ҳамчун пардохти гумрукӣ мегирифт (саҳ. 295). Як андози дигар бо номи дегпулӣ вуҷуд доштааст. Аз ҳар дег, шояд манзур аз ҳар хонадон бошад, баробар бо 11 рубли нуқра нақдина гирифта мешуд.
Барои истифодаи об, сохтани каналу корезҳои нав низ боҷ пардохта мешуд. Бахши бузурге аз шабакаи обрасонии хонигарӣ ба хону иноқҳо тааллуқ дошт, ҳарчанд дар поккории солонаи онҳо асосан аз нерӯи аҳолӣ ба таври ройгон истифода мешуд. Ҳамчунин тоҷирони молҳои саноатӣ, бозорнишинҳо андоз медоданд. Як андози дигар аз чарогоҳҳо пардохта мешуд. Барои он ки дар шумориши молиёт хато ва фасоде рух надиҳад, дар давраи ҳокимияти Муҳаммад Раҳимхон дар Хева саршумории аҳолӣ ҷараён гирифт. Ба ғайр аз ин намояндагони ҳар касбу пеша соле як бор мебоист ба хон ё иноқ туҳфа мефиристонданд.
Ҳамаи ин шукуфоии ҳаёти хонигариро таъмин мекард. Ҳоло шумо бигӯед, ки андоздиҳандагон киҳо буданд ва чӣ қадар бояд зиёд бошанду чи қадар муваффақ, ки рифоҳи давлатро фароҳам оваранд. Ба дараҷае, ки бархе аз ҷаҳонгардон дар сафари Хева онро ба Бухорои аҳди Сомониён монанд кардаанд. Веселовский меафзояд, Муҳаммад Раҳим талош кард, ба шеваи шоҳони форс давлатдорӣ кунад ва як форсро ноиби худ таъйин намудаву ҳама умури мулк ва пеш аз ҳама умури молиро ба дасти ӯ дода буд.
Дар сафҳаи 324 Веселовский аз як пажуҳиши Данилевский ва Базинер дар бораи вазъи молии Хева нақл мекунад, ки бино бар он андози замин 1 миллион, андоз аз ғалла 150 000 рубл, боҷи амвол 35000, боҷи дукондорӣ 50000, хуллас ҳамаи пардохтҳо дар сол 1,5 миллион рублро ташкил медодаанд.

Қайдҳои парешон аз ин китоб

“Англия искала в то время новых рынков для своей торговли; она старалсь завязать торговые отношения с Персией и другими госдурставами Азии. С этой целью и был отправлен в Россию в 1557 году лондонско-московскою компанией, merchants of London of Muscovie Company, Дженкинсен с тем, чтобы пробраться оттуда в Хиву и Бухару. В России Дженкинсен так умел расположить в свою пользу Иоанна Грозного, что он позволил этому англичанину объездить Россию, а отправиться затем в Азию.» (Веселовский, саҳ.111)
Дар моварои ҷанг аз ду тараф садои азон баланд мешавад. Ду лашкар аз шамшерзанӣ бозмеистанд, аз хатти ҷабҳа ақиб мераванд, гоҳе ба нишемангоҳи худ бармегарданд ва агар об буд бо об, агар об набуд, бо хок таҳорат ё таяммум мекунанд, дар паси имоми худ саф мекашанд, намоз мегузоранд ва баъд аз салом бармехезанд ва бо нидоҳои “Аллоҳ акбар!” аз нав бо ҳамдигар вориди ҷанг мешаванд. Ҳарду тараф худро “ғозӣ” меноманд ва бераҳмона ҳамдинони худро бо найза шикоф ё шоф пора мекунанд…
Аввалин ҳамлаи русҳо ба хонигарии Хева дар соли 1603 рӯй додааст, мегӯяд Веселковский ва иттилои Жуковскийро, ки ин ҳамларо ба соли 1602 рабт медиҳад, иштибоҳ хондааст. Веселковский ҳатто пайдо кардааст, ки ин ҳамла дар моҳи июн ба вуқуъ пайвастааст. Он ҳам аз рӯйи ривояти Абулғозӣ, ки ба котибони худ гуфтааст, пас аз 40 рӯзи пирӯзии падараш бар казакҳои рус ба дунё омадааст. Ҷузъиёти ин ҳамла дар осори рус муфассал омадааст ва фармондеҳи казакҳо атаман Нечай буда, шумори онҳо то 1000 нафар. Гурганҷро ишғол ва 7 рӯз ғорат кардаанд, он ҳам дар ҳоле ки хони Хева Арабмуҳаммад машғули ҳамла ба Бухоро будааст. Бо расидани ин хабар ӯ ба Гурганҷ баргашт ва казакҳоро дунболагирӣ карда, дар соҳили Хазар ба онҳо расид ва якто намонда кушту асиронро раҳо намуд.
Абулғозӣ 15 рабиулаввали соли заргӯши 1012 (12 августи 1603) ба дунё омадааст ва Веселковкий аз ин ҷо шумурдааст, ки ҳамлаи казакҳо моҳи июн иттифоқ афтодааст.
Хон Фарнагро кӯчиён дар хонааш куштанд. Ҳамроҳ бо ӯ 200 нафар аз аҳли хонадонашро. Аммо ба гунае куштанд, ки як қатра хун ҳам ба заминаш нарехт. Онҳо яке паси дигар лаб ба захмҳои тани ӯ ниҳода ҳарисона хунашро макиданд. (Оё ин ягон расму ойин бошад?)

Салими Аюбзод 

Хонданд 541

Регистони муъҷизавӣ

Дек 09, 2017
Хонданд: 438

Баъзе касон гумон мекунанд, ки маҷмӯаи яъне Ансамбли Регистон танҳо аз се мадраса ва майдони таърихии он иборат аст. Таърих гувоҳ аст, ки дар ин ҷо иморатҳои бузурги дигаре низ буданд.

Аз ин иморатҳо куҳансолтаринаш Мадрасаи Мирзо Улуғбек-ҳоким ва донишманди маъруфу машҳур мебошад, ки сохтани он соли 1417 ба охир расида, корҳои кошинкориву тазйин боз се соли дигар давом кардааст. Аз рӯи лоиҳаи Мирзо Улуғбек дар Регистон корвонсарой, хонакоҳ, гармоба ва масҷид низ сохтаанд. Ҳоло дар ҷои корвонсарой Мадрасаи Тиллокорӣ ва дар ҷои хонакоҳ Мадрасаи Шердор истодааст, ки бо фармоиши ҳокими Самарқанд Ялангтӯш бунёд ёфтаанд. Иморати аз ҳама калон мадрасаи Алика Кӯкалдош будааст, ки 210 гумбаз доштааст.
Номи деринаи Регистон Сардувоник будааст, тахмин ба маънои ҷои тақсимгоҳи оби равон. Ҳафриёти археологҳо мавҷудияти ҷӯйҳои қадимаи Регистонро тасдиқ кардаанд. Дар сохтмони Мадрасаи Улуғбек бо илтимоси ӯ модараш Гавҳаршод аз Ҳирот меъмори машҳури он замон Қавомиддини Шерозиро мефиристад. Италия бо ёдгориҳои меъмориаш дар ҷаҳон машҳур аст. Донишмандони он ба ҳар як рӯйдоди меъморӣ аз зинаҳои баланди комёбиҳои меъморони шуҳрати ҷаҳонидоштаи худ баҳо медиҳанд. Чанд сол пеш китоби калони мусаввире дар Маскав бо номи «Муъҷизаҳои меъморӣ» (тарҷума аз итолёвӣ) чоп шуд, ки дар он Ансамбли Регистони Самарқанд дар радифи Персополиси Шероз, Масҷиди Имоми Исфаҳон ва Тоҷмаҳали Ҳиндустон ба рӯйхати муъҷизаҳои меъмории олам даромадааст. Донишманди таърихи меъморӣ Мария Элоиза Коротса дар ин китоб навистааст: «Ансамбли биноҳои дар Регистон қомат рост карда, нишонаи нотакрори маданияти шаҳрсозии замони темуриён аст. Ва ҳоло низ он касро ба ҳайрат меафканад»
Ҳар саҳар соати шаш дар майдони Регистон кор оғоз меёбад. Фаррошон ба поккорӣ сар мекунанд, боғбонҳо бо шинондани гулу рустаниҳои ороишӣ ва об додани буттаву ниҳолу дарахтону сабзаҳо машғул мешаванд. Кор аз субҳ то шом давом мекунад. Яъне кормандони маҷмӯаи Регистонро фидоӣ гӯед, хато намекунед. Дар ин маҷмӯа солҳост, ки Ҷамшед Маъруфӣ роҳбарӣ мекунад ва ӯ низ аз кормандони варзидаи соҳаи осорхонашиносӣ аст. Таҷрибаи калони рӯзноманигориро дар идораи газетаи «Самарқанд» соҳиб шуда буд ва мақолаҳояшро бо имзои Беҳрӯз Маъруфӣ чоп мекард. Падараш Рауф Маъруфӣ аз дилбохтагони санъати меъмории бостонӣ буданд ва ин меҳру муҳаббати самимӣ нисбати осори гузаштагонро ба писари худ ба мерос гузоштаанд. Агар аз Регистон гузарам, ҳатман бо директори собиқ Қурбон Ҳасанов вохӯрда суҳбат мекардам. Аз ватандӯстони ҳақиқӣ буданд раҳматӣ. Рӯзе дар як суҳбат гуфтанд, ки барои ба вазифаи муовини директор овардани Ҷамшед Маъруфӣ зӯр зада истодаанд.
- Ин кори бисёр душвор? - Пурсидам бо тааҷҷуб.
- Оре душвор,- гуфтанд он кас, - Ҷамшед Маъруфӣ дар Осорхонаи калон дар вазифаи муовин бисёр сол кор карда, дар тармиму муҳофизати ёдгориҳои меъморӣ таҷрибаи калоне ҳосил кардааст. Ҳоло директори музеи таърихи Самарқанд дар Афросиёб мебошад.
Нуъмон Усмонович Маҳмудов ба қадри чунин кадрҳо мерасанд. Ҳамин тавр баъди бисёр суҳбатҳо Нуъмон Маҳмудов фаҳмид, ки Қурбон Ҳасанов пеш аз ба нафақа рафтан ба ҷои худ Маъруфиро пешниҳод карданиянд.
- Регистон - ҷои нозук. Ба ин ҷо ҳар рӯз меҳмонҳои олиқадри нозук меоянд. Мана дирӯз соати ёздаҳи шаб баногоҳ худи сарвазир Шавкат Мирамонович (ҳоло президенти Ӯзбекистон) даромада омаданд. Маъруфӣ бошад, ба мисли ман ҳалол кор карда метавонад.
Баъди чанд сол Қурбон Ҳасанов ногоҳ бемор шуда аз олам гузаштанд. Бори вазнини роҳбарӣ ба маҷмӯи Регистон ба зиммаи Маъруфӣ гузошта шуд. Ҳоло ин маҷмӯи ёдгориҳои меъморӣ-Ансамбли Регистон ба ҷои дӯстдоштаи меҳмонон ва самарқандиён табдил ёфтааст. Боғҳояш хушобу ҳаво, тару тоза, салқин. Дарахтони сӯзанбарги арчаву санавбар бо ҳавои тозаи шифобахш атрофро таъмин мекунанд. Мадрасаҳои куҳансол ба мисли мӯйсафедони пир ғамхории ҳамарӯзаро талаб мекунанд. Ягон рӯз нест, ки дар Регистон корҳои тармиму таъмир сурат нагиранд. Маъмурияти Регистон низ мекӯшад, ки ба ҷои кошинҳои шикаста кошинҳои айнан ба кошини дерин монанд насб гардад. Аввал аз ҳама бо дастгоҳи аккосӣ сурати ҷои тармим мешуда гирифта мешавад, то ки баъди тармим бо акси нави нақши тармимшуда муқоиса карда бовар ҳосил кунанд, ки нақши нав чӣ дар шаклу чӣ дар ранг бо нақши асл баробар аст.
Маъмурияти Регистон ҳама корҳоро дар асоси мантиқи илмӣ пеш мебарад. Бо муассисаҳои илмӣ чӣ дар масоили тармиму муҳофизати ёдгориҳои меъморӣ чӣ дар ташкили боғдорӣ ҳамкорӣ мекунанд.
Корҳои ҳаҷман калонтар ба мисли сангфарш кардани майдон ва ғайра бо супориши идораҳои боло ва лоиҳаи институтҳо, иҷозати идораи муҳофизати ёдгориҳо амалӣ мешаванд.
Мана худи хонандаи азиз шоҳид аст, ки бо ташаббуси сарвари давлат барои барқарор кардани симои таърихии Регистон бисёр иморатҳои замони хрушёвӣ вайрон карда шуд. Дар натиҷа шаҳомати деринаи ёдгориҳои Регистон барқарор гардид. Дар маҷмӯи ёдгориҳои Регистон корҳои илмиву тадқиқотӣ мунтазам давом мекунанд. Яке аз корҳои бузурги ба назар намоён, ки бо ташаббуси Маъруфӣ анҷом ёфт, ташкили аз забони арабию форсӣ ба забони ӯзбекӣ баргардон ва чоп кардани катибаҳои мадрасаҳо буд. Акнун роҳбаладу тарҷумонҳои сайёҳони хориҷӣ ба саволи меҳмонон, ки дар деворҳо чӣ навишта шудааст, бемалол посух дода метавонанд. Имрӯзҳо боз кор дар майдони байни мадрасаҳо меҷӯшад. Яъне тайёрӣ ба фестивали байналхалқии «Шарқ тароналари» дар авҷ аст.
- Медонам, ки коратон аз мӯи сар зиёдтар аст. Аммо дар чунин як маҷмӯаи калон масъалаҳое, ки ҳалли худро талаб мекунанд, будагистанд,- мегӯям ба Маъруфӣ.
- Оре, будани онҳо табиист. Он масъалаҳое, ки ҳалли онҳо иҷозати махсуси мақомоти болоиро талаб намекунанд, худамон дар доираи имконияти молии худамон иҷро карда истодаем.
Чанде пеш камина оиди баъзе корҳое, ки дар оянда бояд иҷро шаванд, пешниҳодҳоямро ба мақомоти боло навишта супоридам. Ӯ ба ман ин матни пешниҳодро нишон дод. Дар пешниҳод ба ғайри ба дирексияи ансамбли ёдгориҳои Регистон додани мақоми ҳуқуқӣ (юридикӣ), ташкили идораи маъмурият, фонди музей, китобхона, анбор, толори конфронс ва ғайра бисёр масъалаҳои ниҳоят муҳим низ ҳастанд. Яъне Маъруфӣ ба Регистон аз нуқтаи назари осорхонаи илмӣ менигарад, ки ҳамин тавр бояд бошад. Масъалаи дигаре, ки Маъруфӣ аз он ёдовар мешавад, бо мақсади боз бештар муҳофизат кардани ёдгориҳои Регистон харитаи археологии онро офаридан. Яъне агар чунин харита эҷод шавад, маълум хоҳад шуд, ки таҳкурсиҳои масҷиди Муқаттаъ аз ҷануби Улуғбек сохта шуда сарҳавзҳои бостонӣ, таҳкурсии Ҳаммоми Мирзоӣ (Улуғбек сохтагӣ, номи дар байни мардум машҳураш-Ҳаммоми Бозори сандуқ), пойдевори масҷиди Кучкунчихонро аз зери хок кушода консерватсия намудан лозим аст. Пешниҳоди чоруми Маъруфӣ оид ба масоили Регистони Самарқанд бо ҷалби мутахассисони мамолики хориҷӣ таъсиси Шӯрои ҳифзи ёдгориҳои меъморӣ мебошад. Яъне бо назардошти аҳамияти ҷаҳонии Регистон корҳои тармиму консерватсияро дар заминаҳои илми муосири ҷаҳонӣ ташкил намудан.
Дар ёд дорем, ки солҳои аввали истиқлоли Ӯзбекистон дар бобати ободонии Регистон озмуни байналхалқӣ бо иштироки Фонди Оғохон гузаронида шуда буд. Барзиёд намебуд, агар боз як чунин озмуни байналхалқӣ дар бобати барқарор кардани симои таърихии Регистон дар атрофи он ба ҷои иморатҳои бенамуди Хрушёвӣ сохтани инфрасохтори туристӣ бо корбасти комёбиҳои меъмории миллӣ гузаронида шавад. Он гоҳ фикрҳои президенти аввали Ӯзбекистон Ислом Каримов дар бобати барқарор кардани шаҳомати Регистон пурра амалӣ мегардид. Пешниҳоди панҷуми Маъруфӣ оиди тармиму муҳофизати худи ёргориҳои Регистон аст. Қисми якуми ин пешниҳод масоили дренажи обҳо дар мадрасаҳои Тиллокориву Шердор аст. Бахши дуввум пурра ба корҳои консерватсия ва тармими мадрасаҳои Улуғбек, Шердор ва Тиллокорӣ доир аст. Ба ҳама маълум, ки ягонтои ин мадрасаҳо дар сад соли охир пурра тармим нашудааанд. Хусусан мадрасаи Улуғбек, ки гунбазҳояшро Қавомиддини Шерозӣ ба мисли гунбазҳои дар Ҳирот сохтааш қабурғадор сохта буд, бояд ба шакли асл барқарор шавад.
То замоне, ки дар мадрасаҳо системаи гармкунӣ сохта нашавад, деворҳо нам кашида кошинҳоро сармо зада афтидан мегиранд.
Баъзе пешниҳодҳо масъалаи вентилятсия ва зарурати сохтани системаи гармидиҳиро дар бар гирифтаанд. Маҷмӯаи Регистон пеш аз ҳама осорхона яъне музейи миллӣ аст. Аз рӯи ин мақомаш он бояд корҳои осорхонагиро ба дараҷаи баландӣ ҷаҳонӣ ташкил кунад. Аз рӯи ҳамин талаботи касбӣ Маъруфӣ пешниҳод кардааст, ки дар мадрасаи Улуғбек ва мадрасаи Шердор муҳити асрҳои 15-17-ро бояд сохт. Албатта дӯконҳои армуғонфурӯширо кам бояд кард.
Тармими мадрасаи Тиллокорӣ боз як муаммои дигар аст. Гунбази он ба тармим ниёз дорад. Барои идомаи корҳои чаламондаи бинокорон (корҳои нақкошию кошинкорӣ) ва зеботар кардани ҳавлии мадраса лоиҳаи махсус лозим аст.
Ба фикри Маъруфӣ мадрасаи Тиллокорӣ барои таъсиси намоиши осори атиқаи худи Регистон ва ҳунармандони миллӣ мувофиқтар аст. Дар ин мадраса низ агар системаи гармидиҳиву хунуккунии ҳаво насб нагардад, вазъият чӣ хеле ки ҳаст, боқӣ хоҳад монд. Пешниҳоди ҳафтум оиди масоили таъмини барқ аст. Пешниҳоди ҳаштум оиди барқарор кардани дарвозаи таърихии Арки Амир Темур ва тимҳои таърихист ва ба ҷои асл (Кӯксарой) аз қабристони Шоҳи зинда кӯчондани мақбараи Нуриддин Басир. Пешниҳоди нуҳум эҳёи гузару растаи Заргарон аст.
Дар солҳои аввали истиқлол оиди барқарор кардани он гапу ҳарфҳо зиёд буданд, аммо бо сабаби номаълум иҷрои нақшаҳо фаромӯш гардид. Пешниҳоди даҳуми Маъруфӣ дар Самарқанд сохтани манораи баландтарине, ки туристон аз болои он тамоми шаҳрро дида тавонанд. Дар шаҳрҳои дигар масалан Бухоро, Хива ва Тошканд чунин объектҳо мавҷуданд. Пешниҳоди ёздаҳуми Маъруфӣ барои сайёҳони хориҷӣ дар як қисми шаҳри куҳна бо номи «Шаҳри афсонавӣ» муҳити асри Амир Темурро сохтан аст.
Ба монанди «Диснейленд», танҳо фарқ ин ки ба ҷои яхмосҳои имрӯза «роҳатиҷон», ба ҷои лимонад гулоби таърихиро мефурӯшанд.
Пешниҳоди охирин, яъне дувоздаҳум таъсиси Институти илмӣ-тадқиқотии ҳифзи ёдгориҳои меъморӣ аст. Ва дар заминаи он ташкил намудани устохонаи таъмири ёдгориҳо. Ба фикрам хеле зарур аст, чунин устохона. Солҳои гузашта кошинпазӣ дар Самарқанд барҳам хӯрд ва тармими мадрасаву масҷидҳо бо мушкилӣ рӯ ба рӯст.
Роҳбари нави давлатамон Шавкат Мирзиёев ҳам солҳои ҳокими вилояти Самарқанд буданашон ва ҳам солҳои сарвазириашон ба масоили Регистони Самарқанд доим эътибор медоданд.
Ба ин сабаб муаллифи ин мақола итминон дорад, ки пешниҳодҳои Маъруфӣ дар рӯи қоғаз нахоҳанд монд, рӯзе мерасад, ки онҳо амалӣ мешаванд. Чӣ хеле ки дар урфият мегӯянд, нияти нек-ними давлат.
Муаллифи ин мақола дар як мақолае, ки солҳои пеш вобаста ба таърихи мадрасаи аз байн рафтаи Меҳрубонхонум навиштааш пешниҳод карда буд, ки Дахмаи Шайбониёнро ба ҷои асли худ паҳлӯи поликлиника ва оқиби Иттиҳодияи «Усто» кӯчонидан кори савоб мебуд. Ҷои ҳозираи он-оқиби мадрасаи Тиллокорӣ буда ҷои саввум бор кӯчонидашуда аст. Ва аз рӯи мантиқ ва ҳақиқати таърихӣ ба Регистон ҳеҷ иртиботе надоранд. Ё бигирем Чорсӯро. Он якуним метр зери хок аст.

Адаш ИСТАД 

Хонданд 438

УМРЕ ДАР ОҒӮШИ ХОК

Дек 02, 2017
Хонданд: 747

Кӯш то халқро ба кор оӣ,

То ба хулқат ҷаҳон биёроӣ.

(Абдураҳмони Ҷомӣ)

Дар бораи фаъолияти илмии доктори илмҳои таърих, академики Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон, бостоншинос, муаррих, фарҳангшинос, авестошинос-устод Юсуфшоҳ Яъқубов борҳо мақолаву очеркҳо доир ба фаъолияти илмӣ ва мавлудашон навиштаанду ба нашр расонидаанд. Ном ва корнамоиҳои ин шахси бузургро чандин бор тавассути рӯзномаву маҷаллаҳо, радиову телевизион хондаву шунидаам, хушбахтона, имсол насиб гардид, ки аз наздикӣ бо устод шинос шавам. Устод аз фанни "Кашфиётҳои бузурги чаҳон" ба мо таълим медиҳанд. Устод Юсуфшоҳ Яъқубов воқеан тарзе дарс мегузаранд, ки донишҷӯ гузаштани вақтро ҳис намекунад. Ба хотири хуб дарк намудани моҳияти мавзӯи дарсӣ аз китобхонаи шахсии худ китобҳову маҷаллаҳои гуногун, аксҳои мавзеъҳои таърихӣ ва ҳамчунин аз лаҳзаҳои таҷрибаи кории худ ба мо мисолҳо меоваранд.

Устод Ю.Яъқубов табиатан инсони ботамкин, фурӯтан, хоксор, ҳақҷӯву ҳақгӯ, роҳбари оқилу доно ва дурандеш мебошанд ва аз зумраи онҳое ҳастанд, ки вазифаи ба зимма доштаи хешро бо амри виҷдон содиқона анҷом медиҳанд. Имсол устод 80-сола мешаванд, лек устод ба гузашти синну сол аҳамият надода, бо шӯру шавқи ҷавонӣ ва меҳри касб, то ҳол ба ҷустуҷӯ ва эҷод машғуланд. Ин гуфтаҳоро фаъолияти илмии соли гузаштаашон собит месозад, ки 18 кори илмӣ навиштаанд. Айни ҳол ҳам хосттори навиштан, кофтуков ва гузаронидани экспедитсия ҳастанд. Ин олими обрӯмандро, ҳам дар дохили кишвар ва ҳам дар хориҷ бо кашфиётҳои нодираш мешиносанд ва эътирофу эҳтиром мекунанд.
Устод Юсуфшоҳ Яъқубов 16 ноябри соли 1937 дар деҳаи Ровнови ноҳияи Дарвоз дар оилаи деҳқон ба дунё омадаанд. Соли 1945 ба мактаби ибтидоии деҳа мераванд. Вале баъдан таҳсилро дар мактаб-интернати рустои Саричашма ва Кангурти ноҳияи Данғара давом медиҳанд. Дар аввали солҳои 50-ум, оилаи устод ба шаҳри Кӯлоб мекӯчанд ва дар соли 1955 устод мактаби миёнаро бо медали тилло хатм мекунанд. Пас аз хатми мактаби миёна ба факултаи таъриху филологияи Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон ба номи В.И.Ленин дохил мешаванд. Кори дипломиро зери роҳбарии Т.Р.Каримова дар мавзӯи "Анҷумани дуюми Шӯроҳо" ҳимоя намудаанд. Баъд аз хатми донишгоҳ аз рӯйи тақсимот устод Яъқубовро ба Институти таърихи Академияи Илмҳои РСС Точикистон мефиристанд. Ҷойи холӣ танҳо дар шуъбаи бостоншиносӣ буд, ки роҳбариашро Б.А.Литвинский ба уҳда дошт. Ю.Яъқубов ба кор дар шуъба розӣ шуда, ба сифати лаборанти калон ба базаи бостоншиносии Панҷакент сафарбар карда шуданд. Дар экспедитсияи Панҷакент бо бостоншиносони бузург, А.М.Беленитский, М.М. Дяконов, В.А.Лившис, Б.Я.Ставиский шиносоиву дӯстӣ пайдо мекунанд. Ю.Яқъубов дар базаи бостоншиносии Панҷакент кор карда, таҳкурсии фаъолияти бостоншиносиро аз худ мекунанд.
Таҷрибаи мактабҳои гуногун ва таълими аз устодони хеш гирифта, он касро ҳамчун бостоншинос ва олим тарбия ва ба камол расонида, ки фикру ақоиди хешро мустақилона оид ба ҳалли масъалаҳо, пешниҳод намудани назарияи илми худ ва гузаронидани ҳафриёт бо усули махсуси хеш ба вуҷуд овард.
Соли 1960 бо ҳамроҳии А.Исҳоқӣ дар дар шаҳри Панҷакенти қадим дар объекти 7 ҳафриёт гузарониданд. Аввалин маротиба солҳои 1961-1963 устод Ю.Яъқубов дар объекти 16 мустақилона ҳафриёт гузаронидаанд.
Соли 1963 устод ҳуҷҷатҳои худро ба аспирантураи шуъбаи бостоншиносӣ ва сиккашиносии Институти таърихи АИ РСС Тоҷикистон супорида, аспирант гардиданд.
Барои баланд бардоштани таҷрибаи корҳои археологӣ бо ҳамроҳии Э. Ғуломова солҳои 1960-1962 дар ёдгории таърихии Ҳулбук ҳафриёт гузаронидаанд. Солҳои 1961-1964 дар корҳои отряди бостоншиносии Шаҳринав иштирок карда, дар мавзеи Чилдухтарон, Ӯртақӯрғон, Қаҳ-Қаҳа 1, Чилҳуҷра, Шаҳристон ва Хонайлов дар Оқтангӣ ҳафриётҳо анҷом додаанд. Соли 1962 дар ҳафриёти Аҷинатеппа иштирок намуда, дар таҳқиқи шаҳраки Куҳнашаҳр ташаббуси назаррас анҷом доданд.
Дар ҳайати гуруҳи Аштии Экспедитсияи комплекси археологии шимоли Тоҷикистон буда, солҳои 1963-1964 бо ҳамроҳии Е.Д.Салтовский низ кор намудаанд. Соли 1963 экспедитсияи мазкур барои таҳқиқи ёдгориҳои бостоншиносии гирду атрофи қалъаи куҳи Муғ ба ноҳияи Айнӣ фиристода мешавад. Ҳафриёт то соли 1981 давом ёфта, гоҳо дар Гардани Ҳисор, гоҳо дар Қум гузаронида мешуд, ки роҳбариашро то соли 1970 Б. Я.Ставиский ба уҳда дошт ва аз соли 1970 шогирди вай устод Ю. Яъқубов ба зимма мегиранд. Ҳамин тариқ, дар натиҷаи ҳафриёти чандинсола маълум шуд, ки Қум қароргоҳи охирин ихшиди Суғд Деваштич будааст.
Баъд аз хатми аспирантура, соли 1966 дар лабораторияи нигоҳдорӣ ва барқарорсозӣ ва аз соли 1968 дар шуъбаи бостоншиносӣ ва сиккашиносии АИ РСС Тоҷикистон ба ҳайси корманди хурди илмӣ таъйин мешаванд.
Солҳои 1967-1968 бо ёрии моддии комбинати куҳии Ҷиҷигрӯди ноҳияи Айнӣ, таҳти роҳбарии Ю.Яъқубов қалъаи Сарвода пурра омӯхта шуд. Соли 1968 устод роҳбари отряди Колхозобод буданд, дар қалъаи Кофирқалъа, ки ҳанӯз солҳои 1966-1967 Х.Ю.Муҳиддинов таҳқиқро оғоз карда буд, ҳафриёт гузарониданд.
Пас аз бомуваффақ ҳимоя намудани диссертатсияи номзадӣ дар Иститути шарқшиносии АИ ИҶШС дар шаҳри Маскав, соли 1970 Ю. Яъқубов ба вазифаи корманди калони илмии шуъбаи бостоншиносӣ ва сиккашиносии Институти таърихи АИ РСС Тоҷикистон таъйин карда шуданд. Солҳои 1971-1972 отряди бостоншиносии Норакро роҳбарӣ намуда, дар ёдгориҳои теппаи Муборакхоҷа дар Норак ва Даштиобод дар Орҷоникидзеобод (ш.Ваҳдат) ҳафриёти бостоншиносӣ гузаронидаанд.
Соли 1975 отряди Зарафшон дар ёдгориҳои совхози Марғедар (ҳоло ҷамоати ба номи Лоиқ Шералӣ) ва инчунин гирду атрофи рӯди Киштӯд таҳқиқ гузарониданд. Бисёрии ёдгориҳои Киштут, Амондара, Ёрӣ, Мингдона, Вешист, Ревад ва Зарвон бори аввал таҳқиқ ва муайян шуда буданд. Ҳафриётҳо дар ёдгориҳои ҷудогонаи ин манотиқ, маводи нодир пешкаш намуданд, ки таъриху зиндагонии аҳолии Суғди қадим ва асри миёнаро аз ҳар ҷиҳат муайян карданд.
Ҳангоми сардори отряди Қаротегин будан, устод солҳои 1977-1980 дар қурғонҳои Оқсой, Лахш 1, Лахш 2 ва шаҳраки Чоргул тафтишоти бостоншиносӣ ва ҳафриёт гузарониданд.
Дар солҳои 1984-1986 отряди болооби Зарафшон зери роҳбарии Ю. Яъқубов ба ҳафриёти деҳаи Наврӯзшоҳ, ки дар Панҷакент ҷойгир аст шуруъ менамоянд. Дар натиҷаи ҳафриёт, маъбади оташи мустаҳкамкардашуда ёфт шуд, ки мутаассифона на ҳамаи хонаҳои он боқӣ монда буданд.
Устод Ю.Яъқубов соли 1986 ба вазифаи корманди илмии шуъбаи бостоншиносӣ ва сиккашиносии Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи А. Дониши АИ РСС Тоҷикистон гузаронида шуданд.
Отряди бостоншиносии Роғун солҳои 1986-1989 бо роҳбарии Ю.Яъқубов омӯзиши қӯрғонҳои замони кӯшонии деҳи Сичароғ, шаҳраки Дарбанд, Қалъаи Имлок, Қалъаи Ботурхон дар деҳаи Новдонак, Ялапокӣ дар Навобод ва шаҳраки Тавилдараро гузаронид.
Ю.Яъқубов соли 1988 дар Донишгоҳи давлатии Маскав ба номи М.В. Ломоносов диссертатсияи докториро дар мавзӯи "Деҳаҳои ибтидои асри миёнаи куҳистони Суғд" бомуваффақона ҳимоя кардаанд. Соли 1989 Ю. Яъқубов мудири шуъбаи бостоншиносӣ ва сиккашиносии Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи А.Дониши АИ РСС Тоҷикистон таъйин мешаванд.
Ҳангоми сардори отряди Кӯлоб будан, соли 1991 дар шаҳраки Қалъаи Мир ҳафриёт гузаронида, дар асоси девори тоза кардашуда, ки аз онҷо сафоли замони кӯшониён ёфт шуда буд Кӯлобро ба замони кӯшониён мансуб донистанд.
Солҳои 1997-1998 дар ҳайати экспедитсияи якҷояи Тоҷикистону Олмон фаъолият карданд. Дар ҳамин асно, дар конҳои қадимаи Мушистон ва Фондарё бо лоиҳаи "Истихроҷи қалъагии то исломӣ дар Осиёи Миёна" таҳқиқот бурдаанд. Дар Мушистон аз тарафи Ю.Яқъубов маскани асри биринҷӣ кашф карда шуд.
Ҳангоми сардори экспедитсияи бостоншиносии муштараки Институти таърих, бостоншиносӣ ва мардумшиносии ба номи А.Дониш, Донишгоҳи давлатии гуманитарии Русия ва Институти давлатии илмӣ-тадқиқотӣ, барқароркунӣ буданашон, солҳои 1998-1999, ки роҳбари илмиро Б.Я.Ставиский ба уҳда дошт, дар шаҳраки Ҳисораки Мастчоҳи Куҳӣ ва шаҳраки Наврӯзшоҳ 3 ва 4 дар шаҳри Панҷакент кофтукови бостоншиносӣ гузарониданд.
Аз соли 2001 то соли 2006 бо роҳбарии Ю.Яъқубов дар Қалъаи Чармгарони поён ҳафриёт гузарониданд, ки ба асрҳои 3-и пеш аз мелод ва 4-и мелодӣ тааллуқ дорад. Соли 2003-2006 дар шаҳраки Ҳулбук ва шаҳраки Нозкӯли ноҳияи Восеъ ҳафриёт гузарониданд. Ю.Яъқубов ташкилкунандаи осорхонаҳои Ҳулбук ва Кӯлоб мебошанд. Инчунин, мавсуф дар солҳои 2008-2009 дар шаҳраки Золизарди ноҳияи Фархор кофтукови бостоншиносӣ гузарониданд.
Бо ташаббуси сафири Тоҷикистон дар Афғонистон, профессор Ш. Имомзода, солҳои 2012-2013 экспедитсияи Тоҷикистон бо сардории устод Ю.Яъқубов дар ёдгории Миси Айнак кофтукови бостоншиносӣ гузарониданд.
Устод дар муддати зиёда аз 55 соли фаъолияти кориашон беш аз 120 ёдгориҳои археологиро кашф намудаанд, ки дар миёни онҳо Гардани Ҳисор, Қум, шаҳраки Дарбанд нодиранд. Инчунин яке аз кашфиёти дигари бузурги устод, ин шаҳраки Карон-кашфиёти бузурги асри 21 мебошад. Дар шаҳраки Карон солҳои 2012-2016 устод ҳафриёт гузаронидаанд. Ҳамчунин устод дар тӯли фаъолияти хеш 20 рисола ва зиёда аз 700 мақолаи илмӣ, илмӣ-оммавӣ навишта, дар нашриётҳои гуногун ба табъ расонидаанд. Тобистони соли ҷорӣ устод дар Қалъаи Ямчун кор карданд.
Хизматҳои бузурги устодро дар инкишофи илми таърих ба назар гирифта, соли 1991 ӯро бо медали ЮНЕСКО сарфароз гардониданд. Устод соли 1991 аъзо-корреспонденти Академияи илмҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон гардиданд. Соли 1996 аъзои Ҷамъияти бостоншиносони Русия интихоб шуданд. Соли 1998 аъзо-корреспонденти Институти бостоншиносии Германия интихоб шуданд. Ҳамчунин, заҳматҳои ӯ соли 1999 бо унвони Ходими хизматнишондодаи илм ва техникаи Тоҷикистон қадр карда шуд. Моҳи июли соли равон, устод Ю.Яъқубов академики Академияи Илмҳои Ҷумҳуруии Тоҷикистон интихоб гардиданд.
Устоди бузургворро бо ҷашни 80-солагиашон, аз номи устодон ва ҳамкурсон самимона табрик гуфта, барояшон пеш аз ҳама тани сиҳату дили шод, рӯзгору хурраму обод ва боз ҳам комёбиҳои беназир дар корҳои тадқиқотиашон орзу менамоям. Бошад, ки ин марди пуркор солҳои зиёд дар пайи кашфиёт бошанд ва нодиртарин мавзеъҳои таърихии кишварро ба мо ошкор намоянд.

Зоҳид ҲОМИДОВ, донишҷӯи факултаи таърихи ДМТ

Хонданд 747

Хабари-рӯз

Календар

« Ноябрь 2018 »
Пн Вт Ср Чт Пт Сб Вс
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30    

Минбари сардабир

  • симКАРта

    Дар ҳафтае, ки гузашт, дар шабакаҳои иҷтимоӣ ин калима аз…

Назарҳо

Яндекс.Метрика

 

Яндекс.Метрика

 

© «Фараж», 2011-2018. Истифодаи маводи сайти мазкур танҳо бо иҷозати хаттии идора мумкин аст.

Нишонии идора: шаҳри Душанбе, хиёбони Саъдии Шерозӣ, 16, ошёнаи 8.
Сайт бо кӯмаки моддии Free Press Unlimited сохта шудааст.